NHỮNG GÃ KHỔNG LỒ THỐNG TRỊ ĐẠI DƯƠNG

Giữa đại dương mênh mông, nơi ánh sáng mặt trời chỉ lướt qua lớp nước xanh biếc phía trên, có những gã khổng lồ, những kẻ hát lên bản giao hưởng bất tận của sự sống. Đại dương không hề tĩnh lặng như nhiều người vẫn nghĩ. Nó thở, nó ngân vang, nó chấn động với những tiếng gọi, những bước di cư và cả những trận chiến sinh tử. Đó là thế giới nơi những kẻ thống trị thật sự đang sinh sống, cá voi. Trong hành trình hôm nay, chúng ta sẽ theo chân 3 loài cá voi nổi bật bậc nhất, 3 biểu tượng của quyền lực và sự sống còn, cá voi lưng gù, cá voi xanh và cá voi sát thủ. Mỗi loài mang trong mình một câu chuyện, một tính cách, một cách để khẳng định vị thế giữa biển khơi rộng lớn. Cùng nhau, chúng ta sẽ dành chọn một giờ để lắng nghe và khám phá những giai thoại mà chỉ đại dương mới có thể viết nên. Cá voi lưng gù, nghệ sĩ của biển cả, là điểm khởi đầu cho hành trình này. Hình dáng của nó khiến người ta khó có thể nhầm lẫn, lưng cong vòng khi nó trôi lên khỏi mặt nước, vây ngực dài trắng mút có thể xảy tới 5 mét, như đôi cánh khổng lồ giữa lòng biển. Mỗi khi chúng nhảy lên khỏi mặt nước rồi đập mạnh xuống, sóng bọt tung trắng xóa, âm thanh rội vang như tiếng trống của đại dương. Thế nhưng, điều khiến cá voi lưng gù trở nên đặc biệt không chỉ là cú nhảy ngoạn mục hay thân hình đồ sộ, mà là tiếng hát của chúng. Những con đực trong mùa sinh sản cất lên bản tình ca kéo dài hàng chục phút, rồi lặp lại, lặp lại, như một khúc nhạc bất tận. Tiếng hát ấy mang nhịp điệu, có đoạn trầm, đoạn bồng, có sự lặp lại như khổ nhạc, và thậm chí thay đổi theo từng mùa, như thể cả đại dương đang là sân khấu cho một bản giao hưởng sống động. Các nhà khoa học từng ghi nhận rằng, những bài hát này có thể chuyển đi hàng trăm km dưới làn nước, vang vọng từ đàn cá voi này sang đàn cá voi khác, trở thành phương thức giao tiếp kỳ diệu mà thiên nhiên ban tặng. Cá voi lưng gù không phải loài ngẫu hứng. Chúng có hành trình di cư định kỳ vĩ đại, dài tới 8.000 km. Mùa hè, chúng tìm đến vùng biển lạnh gần Bắc cực hay Nam cực, nơi nguồn thức ăn dồi dào. Ở đó, từng đàn cá voi hợp sức để săn mồi. Và mùa đông, chúng lại trở về vùng biển nhiệt đời ấm áp, nơi an toàn hơn để sinh sản và nuôi con. Đó là chu kỳ bất tận, nối liền giữa khắc nghiệt và ấm áp, giữa săn mồi và tái sinh sự sống. Nhưng điều khiến người ta trầm trồ hơn cả chính là chiến thuật săn mồi độc đáo, lưới bong bóng. Không phải loài cá voi nào cũng làm được điều này, chỉ có cá voi lưng gù, những bậc thầy chiến lược. Khi phát hiện đàn cá chích hay cá mòi, chúng không lao tới ngay, mà cả nhóm cá voi phối hợp, di chuyển vòng quanh, thổi ra hàng nghìn bọt khí nhỏ tạo thành một bức tường bong bóng khổng lồ. Đàn cá hoảng loạn, bị rôn chặt vào vòng xoay ấy, không thể thoát ra. Và đúng lúc ấy, những cá voi lưng gù đồng loạt lao thẳng từ dưới sâu lên, miệng há rộng, nuốt chừng hàng trăm con cá trong một lần há miệng. Khung cảnh ấy, nếu được ghi lại, giống như một vũ điệu dưới nước, vừa đẹp mắt vừa thể hiện trí thông minh hiếm thấy ở loài động vật biển. Cá voi lưng gù cũng là những bà mẹ tận tụy. Khi con non ra đời, dài khoảng bốn mét và nặng gần một tấn, nó cần nguồn năng lượng khổng lồ để lớn nhanh, kịp theo đàn trong chuyến di cư dài ràng rạc. Vì vậy, sữa cá voi lưng gù chứa tới 40% chất béo, sánh đặc như kem, giúp con non mỗi ngày tăng hàng chục kg. Người ta từng ví rằng, cá voi mẹ là nhà máy năng lượng sống chỉ để nuôi dưỡng một sinh linh bé bỏng, minh chứng cho tình mẫu tử kỳ diệu ngay cả giữa thế giới minh mông khắc nghiệt. Không chỉ vậy, cá voi lưng gù còn là người gieo mầm sự sống cho cả đại dương. Phân của chúng chứa nhiều dưỡng chất, đặc biệt là sắt, trở thành nguồn dinh dưỡng cho tảo biển, nền tảng của chuỗi thức ăn. Khi tảo biển phát triển, chúng hấp thụ khí co, góp phần cân bằng khí hậu toàn cầu. Nói cách khác, mỗi cú lặn, mỗi nhịp thở của cá voi lưng gù không chỉ nuôi sống đàn cá, đàn chim biển mà còn gắn kết với sự sống của cả hành tinh này. Khi màn đêm buông xuống trên đại dương, tiếng hát của cá voi lưng gù vẫn ngân vang, len lõi trong màn tối như bản tình ca bất tận. Người nghe, dù là cá voi cái hay con người, đều bị mê hoặc. Chúng không chỉ là loài sinh vật mà còn là nghệ sĩ thật sự của biển cả, mang đến chất thơ giữa sự dữ dội của thiên nhiên. Và trong bản giao hưởng ấy, một nhân vật khác cũng đang khẽ vang lên, gã khổng lồ xanh, to lớn hơn bất kỳ sinh vật nào từng tồn tại trên trái đất. Nếu cá voi lưng gù là nghệ sĩ, thì cá voi xanh chính là biểu tượng của sự hùng vĩ, của sức mạnh và sự bất tử nơi đại dương sâu thẳm. Hãy thử tưởng tượng, con người chúng ta thường cho rằng khủng long là sinh vật khổng lồ nhất từng bước đi trên trái đất. Nhưng ngay cả những con khủng long to lớn nhất cũng không thể so sánh được với cá voi xanh. Chúng dài tới hơn 30 mét, tức là ngang bằng chiều dài của ba chiếc xe buýt nối đuôi nhau và nặng khoảng 180 tấn, nặng gấp giữa chiếc Boeing 747 khi cất cánh. Chỉ riêng quả tim của chúng đã có kích thước bằng một chiếc xe hơi nhỏ và mỗi lần đập có thể bơm hàng trăm lít máu đi nuôi cơ thể khổng lồ. Lưỡi của chúng, nếu đặt lên bàn cân, cũng nặng tương đương cả một con voi trưởng thành. Cá voi xanh là minh chứng sống động cho sự vĩ đại của tự nhiên. Thế nhưng, thật kỳ lạ, thứ nuôi sống gã khổng lồ này lại không phải những con mồi khổng lồ, mà là những sinh vật bé nhỏ tới mức hầu như không thể nhìn thấy bằng mắt thường, nhuyễn thể hay còn gọi là krill. Chúng là những sinh vật giống tôm, chỉ dài chừng vài cm. Nhưng chính những đàn krill khổng lồ, số lượng hàng tỷ con, lại trở thành bữa tiệc bất tận cho cá voi xanh. Mỗi ngày, một cá thể trưởng thành có thể tiêu thụ tới 3,5 tấn krill, tương đương với trọng lượng của một chiếc xe tải đầy hàng. Cơ thể cá voi xanh được thiết kế như một cỗ máy khổng lồ, với những tấm sừng hàm, balin, dài, xếp thành hàng như lưỡi cải. Khi săn mồi, cá voi xanh há rộng cái miệng khổng lồ, nuốt vào hàng nghìn lít nước cùng đàn krill. Sau đó, nó đẩy nước ra qua những tấm sừng hàm, giữ lại hàng trăm ngàn con nhuyễn thể. Hình ảnh ấy vừa thô bạo, vừa tinh tế, như một chiếc lưới tự nhiên hoàn hảo mà không một ngư dân nào có thể tái tạo. Nhưng có lẽ điều khiến cá voi xanh trở nên huyền thoại hơn cả chính là tiếng gọi của chúng. Dưới mặt biển sâu, nơi ánh sáng không thể chạm tới, song âm lại trở thành công cụ giao tiếp hiệu quả nhất. Tiếng kêu của cá voi xanh có thể đạt tới 188 decibel, to hơn cả tiếng động cơ phản lực khi cất cánh. Nhưng con người lại hiếm khi nghe được, bởi tân số của chúng nằm ngoài khả năng tính giác của ta. Dù vậy, dưới làn nước, âm thanh ấy có thể chuyển đi hàng nghìn km. Một con cá voi xanh ở vùng biển này có thể trò chuyện với một con khác cách đó cả đại dương. Đó là mạng lưới liên lạc tự nhiên rộng lớn nhất hành tinh, một hệ thống mà chúng ta chỉ có thể ngưỡng mộ. Các nhà khoa học tin rằng, chính nhờ những âm thanh trầm vang này, đàn cá voi xanh có thể duy trì liên lạc trong những chuyến di cư dài hàng chục nghìn km, vượt qua cả nửa vòng trái đất. Hành trình di cư của cá voi xanh là một trong những chuyến đi vĩ đại nhất của thế giới động vật. Vào mùa hè, chúng tìm đến các vùng biển lạnh ở cực Nam hoặc cực Bắc, nơi nhiễm thể tập trung dày đặc. Đó là lúc chúng ăn uống no nê, tích lũy lớp mỡ dày để chuẩn bị cho chặng đường dài. Đến mùa đông, chúng di chuyển về những vùng biển nhiệt đời ấm áp hơn, nơi an toàn cho việc sinh sản. Có những hành trình dài tới 10.000 km được lập lại điều đạn năm này qua năm khác, giống như một điệu vũ cổ xưa mà thiên nhiên đã định sẵn. Khi một cá voi xanh con trào đời, nó đã là một gã khổng lồ nhỏ, dài khoảng 7 mét, nặng 3 tấn, nặng ngang bằng một con voi châu Phi trưởng thành. Và đó mới chỉ là sự khởi đầu. Mỗi ngày, nó bú khoảng 200 lít sữa từ mẹ, thứ sữa giàu chất béo nhất trong thế giới động vật, đặc quanh như kem. Nhờ nguồn năng lượng khổng lồ ấy, cá voi con có thể tăng 90 kg mỗi ngày. Hãy thử tưởng tượng, chỉ trong một tuần, nó lớn thêm nửa tấn. Trong vài tháng, từ một sinh vật bé bỏng, nó đã trở thành một gã khổng lồ thực thụ, sẵn sàng cùng mẹ băng qua đại dương. Cá voi mẹ, suốt hành trình dài, không ăn gì, chỉ dựa vào lớp mỡ tích chữ, dồn toàn bộ năng lượng để nuôi con. Đó là sự hy sinh thầm lặng, một minh chứng tuyệt vời cho tình mẫu tử, ngay cả ở loài sinh vật khổng lồ nhất hành tinh. Sự tồn tại của cá voi xanh không chỉ là câu chuyện của một loài, mà còn là câu chuyện của cả hệ sinh thái. Khi chúng thải phân ở gần mặt nước, lượng sắt và dưỡng chất khổng lồ được giải phóng, kích thích tạo biển phát triển, tạo biển, đến lượt mình, quang hợp và hấp thụ co, giải phóng oxy. Các nhà khoa học gọi đây là hiệu ứng cá voi xanh, một chu kỳ trong đó loài vật lớn nhất hành tinh lại nuôi dưỡng những sinh vật nhỏ bé nhất, và chính những sinh vật nhỏ bé ấy lại góp phần ổn định khí hậu toàn cầu. Thậm chí, khi một cá voi xanh chết đi, sắt khổng lồ của nó chìm xuống đáy đại dương, trở thành thác dinh dưỡng nuôi sống vô số sinh vật trong hàng chục năm, một cái chết nhưng lại khởi đầu cho sự sống mới. Trên đại dương mênh mông, chúng lướt đi như những cánh bùm khổng lồ, uy nghi nhưng hiền hòa. Chúng không tấn công ai, không săn những con mồi lớn, chỉ lặng lẽ nuôi dưỡng thế giới bằng sự hiện diện của mình. Nếu cá voi lưng gù là nghệ sĩ, thì cá voi xanh là biểu tượng của sức mạnh tuyệt đối, nhưng không cần bạo lực để khẳng định. Chính sự hiền hòa ấy lại khiến chúng trở thành vị vua nhân tử của đại dương. Nhưng biển cả không chỉ có nghệ sĩ và vua hiền hòa. Đâu đó trong làn nước sâu lạnh giá, có một kẻ khác, không to lớn bằng cá voi xanh, không ca hát như cá voi lưng gù, nhưng lại sở hữu chí thông minh, tốc độ và sự tàn nhẫn để trở thành kẻ săn mồi số một. Đó chính là cá voi sát thủ, loài vật khiến ngay cả cá mập trắng khách tiếng cũng phải khiếp sợ. Ở nơi đại dương lạnh giá, nơi bóng tối phủ dày dưới lớp nước không còn chút ánh mặt trời, một hình bóng đen trắng lướt qua như mũi tên. Trên lưng nó, chiếc vây thẳng đứng như lưỡi kiếm, ở con đực có thể cao đến gần 2 mét, dạch một đường sắc lẹm qua cột nước bạc. Dưới đôi mắt là vệt trắng hình giọt lệ, trên lưng là một mảng yên ngựa nhạt màu ngay sau vây lưng những dấu hiệu nhận diện như dấu vân tay của riêng từng cá thể. Không đồ sộ như cá voi xanh, không mê hoặc như tiếng hát cá voi lưng gù, nhưng nó sở hữu thứ vũ khí vô song, trí tuệ, sự phối hợp và lòng kiên nhẫn thép. Cá voi sát thủ Orca sinh ra để làm kẻ săn mồi tối thượng của biển cả. Hãy bắt đầu từ gia đình của nó. Một POD bầy có thể từ 10 đến vài chục cá thể, đôi khi hợp lại thành siêu bầy lên đến cả trăm trong mùa săn mồi lớn. Trật tự xã hội do những nữ vương dẫn dắt, các con cái trưởng thành, đặc biệt là những bà mẹ đã trải qua thời kỳ sinh nở và thậm chí bước vào giai đoạn mãn kinh nhưng vẫn tiếp tục lãnh đạo, truyền kinh nghiệm, dẫn đường tìm mồi, giữ những bí quyết của cả gia tộc trong ký ức. Chúng nói chuyện như thế nào? Dưới nước, âm thanh trở thành sợi dây liên lạc hoàn hảo. Orca phát ra ba dòng âm chính, tiếng click để định vị bằng vang rội, tiếng huyết để gọi nhau và những chuỗi âm dung gấp như nhịp trống cho liên lạc tầm xa. Mỗi POD có phương ngữ tập hợp âm thanh riêng như một giọng vùng miền, chỉ nghe đã biết người nhà hay người lạ. Khi săn mồi cần tàng hình, chúng im lặng tuyệt đối, chỉ thỉnh thoảng dùng click ngắn, nhỏ như ngón tay gõ khẽ vào cửa, tránh đánh động con mồi có thính giác nhạy. Orca có văn hóa, mỗi quần thể, mỗi nhóm có thực đơn riêng, tiếng gọi riêng, chiến thuật riêng. Có nhóm chuyên săn cá, có nhóm săn thú có vú, có nhóm trụng cá mập và sẵn sàng trả giá để tiếp cận gan béo ngậy giàu giàu. Giữa những nhóm ấy, danh giới như luật bất thành văn, con của nhóm ăn cá sẽ lớn lên săn cá, con của nhóm săn hải cầu sẽ tiếp nối nghề nghiệp tổ tiên. Nam cực, nơi băng trôi vỡ thành những mảnh bàn ăn trắng phao cho hải cầu ghé đeo, một nhóm orca áp sát một tảng băng, hàng ngang như đội hình duyệt bình. Chúng tăng tốc rồi đông loạt chúi thân, đẩy một làn sóng ngầm lao lên tảng băng. Nước quét dưới bụ băng, dâng mạnh, làm tảng băng trao đảo. Con hải cầu hoảng loạn, trượt khỏi mép, rơi phịch xuống. Ngay khoảnh khắc ấy, một con orca lộn nửa người, hé miệng, kẹp gọn. Nếu con mồi bám trụ, cả nhóm sẽ tiếp tục tạo sóng lần hai, lần ba kia nhẫn như những kiến trúc sư thủy động học. Đây là bài học chỉ truyền bằng trải nghiệm, con non bơi sát theo, bắt trước góc lao, học cách đọc bề mặt băng và thời điểm tung sức. Xa hơn về phía Tây, bán đảo Valdes của Argentina là sân khấu cho một chiến lược can trường đến nghề thở, lao lên bãi cát. Vào mùa hải sư con tập bơi, vài con orca chuyên gia rình sát mép nước, quan sát sóng, canh góc. Khi thời điểm chín, chúng phóng toàn lực, trơn cả cơ thể lên bãi cát ướt, há miệng ngoạm con mồi rồi dùng sóng rút để lùi trở lại. Đừng nghĩ orca chỉ là cỗ máy săn mồi, chúng chơi. Chúng bồng bình với tảo bẹ, đội như vương niện, kéo qua kéo lại. Chúng tung cá lên không, không phải vì đói mà vì tập ném. Chúng dạy, con non xem, bắt trước, sai, rồi được sửa. Có những lần, một con cái trưởng thành nhà cá sống trước mặt con non, để nó tự thử bắt. Mọi thứ diễn ra như một lớp học không lời, nơi phần thưởng là thức ăn, còn động lực là sợi dây vô hình gắn giữa mẹ và con, giữa quá khứ và tương lai của cá bầy. Nhưng khốc liệt nhất là khi con mồi là những gã khổng lồ ăn lọc. Một POD orca có thể theo dấu cá voi sám mẹ con trong hàng giờ, kiên trì như bóng. Mục tiêu bao giờ cũng là con non nhỏ hơn, dễ kịt sức. Chúng phân vai, vài con vườn phía trước, chặn đường rút, vài con khác cắt vào sườn, quấy rối, cắn vây đuôi, một, hai con bám sát đầu mẹ, tìm cơ hội che hụt luồng thở. Cuộc chuyến đuổi kéo dài có khi cả ngày, chuyển từ vùng nước sâu vào sát bờ để cô lập. Khi con non mệt lả, những cú húc nhắm vào lồng ngực, vết cắn nhắm vào lưỡi hoặc góc miệng những vị trí mềm. Hoàn tất, chúng ăn phần giàu năng lượng nhất, lưỡi và mỡ, để lại phần sát còn lại cho biển cả tái chế. Tàn nhẫn, nhưng chính xác bản đồ năng lượng khác sâu trong trí nhớ của kẻ săn đỉnh. Khi màn đêm chảy rộng khắp đại dương, những con sóng vẫn thì thầm những bản nhạc bất tận. Ở nơi ấy, cá voi lưng gù vẫn ngân vang tiếng hát, cá voi xanh vẫn lặng lẽ di chuyển như những khối núi sống trôi giữa lòng nước, còn cá voi sát thủ vẫn tiếp tục những cuộc săn mồi tinh vi và khốc liệt. Ba loài, ba dáng hình, ba chiến lược sinh tồn khác nhau, nhưng tất cả cùng dệt nên câu chuyện vĩ đại về sức mạnh và vẻ đẹp của tự nhiên. Chúng ta gọi họ là những kẻ thống trị đại dương, nhưng sự thống trị ấy không phải bằng quyền lực áp bức, mà bằng sự cân bằng. Nghệ sĩ, vị vua hiền hòa và chiến binh khôn ngoan họ giữ cho biển cả vận hành, giữ cho chuỗi thức ăn không gãy vỡ và hơn hết nhắc nhở con người rằng đại dương không chỉ là một vùng nước vô tận mà là một thế giới sống động, nơi mỗi nhịp thở, mỗi bản tình ca, mỗi cú vươn mình đều mang ý nghĩa với cả hành tinh.