Tây Tạng – Số Phận Của Đế Chế Từng Làm Rung Chuyển Trung Hoa

Mùa đông năm 763, Trường An, kinh đô phồn hòa nhất vương đồng đang sụp đổ. Cái gây ra tất cả là một đội quân đến từ mái nhà thế giới, đế chế thổ phồn. Hay còn được biết đến với cái tên quen thuộc hơn, Tây Tạng. Thế nhưng, ngày nay mọi chuyện đã khác. Không còn những chiến binh thiện chiến, không còn một thời thổ phồn huy hoàng. Tây Tạng giờ đây chỉ còn là vùng lãnh thổ đã quy phục Bắc Kinh. Vậy, điều gì đã đẩy họ vào tình cạch này? Tây Tạng từng có một thời kỳ vô cùng rực rỡ. Những bằng chứng khao cổ cho thấy con người đã bắt đầu sinh sống từ miền đông Tây Tạng, cách đây khoảng 4-5 nghìn năm. Tuy nhiên, phải tới thế kỷ thứ 7, các bộ lạc phân tán trên càng nguyên Himalaya mới dần được thống nhất dưới thời Namri Songsen và con trai ông Gampo Songsen. Trung tâm quyền lực đầu tiên của đế chế nằm tại vùng Thùng Lũng Gia Lung, phía Nam Tây Tạng ngày nay. Nhưng chính trong môi trường khắc nhịt nhất, họ đã gây dựng một đế chế quân sự hùng mạnh. Nhờ gian luyện tư nhỏ trên cao nguyên, người Tây Tạng có thể dễ dàng di chuyển qua các triển núi, tập kích kẻ thù rồi rút lui cực kỳ linh hoạt. Đến thế kỷ thứ 8 để quốc này bước vào giai đoạn phát triển cực thịnh. Lãnh thổ của họ trải dài từ dãy Himalaya sang tận vùng Trung Á. Họ thậm chí can thiệp vào các cuộc cạnh tranh giữa nhà đường và vương chiều Hồi giáo Abbasid nhằm kiểm soát con đường Tờ Luộng. Việc nắm giữ tuyến hành lãng thường mại chiến lược đã giúp đế chế này trở nên hùng mạnh nhanh chóng. Và để đổi lấy ổn định biên giới, nhiều quốc gia láng giềng phải thực hiện chính sách khoa thân, gạ công chúa cho các vị vua Tây Tạng. Cũng chính từ đây, vận mệnh của vùng cao nguyên Himalaya bắt đầu xoay chuyển. Cần biết rằng, đế quốc Tây Tạng lúc bấy giờ chỉ vừa thoát khỏi giai đoạn bộ lập phân tán. Họ thậm chí còn chưa có hệ thống chư vết hoàn chỉnh. Các câu chuyện lịch sử chủ yếu được chuyển miệng. Việc quản lý nhà nước vẫn dựa vào que tính toán được khắc rãnh, dùng để ghi số quân, lương thực, thuế và mệnh lệnh hành chính. Khi lãnh thổ càng mở rộng, nguy cơ nổi loạn và tan giã cũng lớn hơn trước. Việc tiếp xúc với các nền văn minh bên ngoài khiến tầng lớp lãnh đạo nhận ra rằng, họ cần một cơ cấu quản lý hoàn chỉnh hơn để duy trì quyền lực. Triều đình Tây Tạng bắt đầu xây dựng hệ thống hành chính, luật lệ, nghỉ lễ tôn giáo và phương thức tổ chức quốc gia. Dựa trên văn tự phạn của Ấn Độ, chữ viết Tây Tạng cũng dài đời. Vua Songsen Gampo kết hôn với hai công chúa theo đạo Phật là công chúa Sikton của Nepal và công chúa Van Thanh của nhà đường. Khi đạt chân tới Tây Tạng, họ mang theo nhiều tượng Phật, kinh sách quý giá. Giới anh hương ấy, nhà vua bắt đầu thực hành tôn giáo mới, rồi cho xây dựng những ngôi chùa đầu tiên. Tuy nhiên vào thời điểm này, đạo Phật chủ yếu vẫn chỉ tồn tại trong phạm vi hoàng gia và giới quý tộc. Phải tới thế kỷ thứ 8, nó mới thực sự bùng nổ trên toàn cao nguyên. Nhà vua đã chủ động mời các bởi thể Ấn Độ sang truyền đạo và cho dịch thuật kinh điển sang tiếng Tây Tạng. Các tù viện dần trở thành trung tâm quyền lực với đất đai, tài sản và vai hưởng chính trị cực lớn. Qua nhiều thế kỷ, Phật giáo đã hòa quyện chặt chẽ với văn hóa bản địa, để tạo nên một bản sắc Tây Tạng độc nhất. Và điều đó được thể hiện rõ nhất trong cấu trúc chính trị thần quyền của họ. Người Tây Tạng tin rằng những vị cao tăng hay đại sư không thực sự mất đi, mà tự nguyện đầu thai để tiếp tục cộng hành độ sinh. Họ thường để lại dì trúc, bài kệ hoặc lời tiên tri mô tả chi tiết địa điểm cùng thời gian xuất hiện trong kiếp sau để đệ tử tìm kiếm. Đứa trẻ được cho là hóa thân thường sở hữu biểu hiện đặc biệt, như nhắc tới quá khứ hay những đồ vật của vị sư cũ, kèm theo nhiều điểm báo lạ lúc chào đời. Nếu vượt qua các nghỉ lễ xác nhận, cậu bé sẽ được tự thu viện lớn, thường là tại Lhasa, rồi tiếp nhận địa vị từng đường kiếp trước. Những nhân vật như vậy được gọi là Lạt Mạ. Và ở vị trí cao nhất trong hệ thống tôn giáo này, chúng ta có đạt lại Lạt Mạ. Thay vì được điều hành bởi các tướng lính, địa chế quân sự năm nào dần chuyển thành một xã hội thần quyền do giới tăng lứ nắm giữ cả tôn giáo lớn chính trị. Xã hội Tây Tạng ngày càng khép kín và tập trung vào đời sống tu tập. Nhiều người dành chọn cuộc đời chỉ để phục vụ tôn giáo. Trong khi đó, việc xây dựng quân đội bảo vệ cao nguyên dần bị bỏ bê theo thời gian. Kết quả là năm 1240, Tây Tạng đã chịu khuất phục hoàn toàn dưới sức mạnh áp đảo của Mồng Cổ. Để dễ bề quản lý, cao nguyên chính thức bị chia thành 3 vùng lớn gồm Út Tật San, Kham và Am Đồ. Dẫu vậy, nơi đây vẫn được duy trì quyền tư trị tôn giáo. Nguyên nhân đến từ vai trò của cô Đan Khan, cháu trai của Thành Cát Tử Hãn, người chịu trách nhiệm thực hiện các chiến dịch quân sự tại vùng cao nguyên này. Sau khi tiếp xúc với các lạc má Tây Tạng, cô Đan Khan đã bị thuyết phục và cải sang đạo Phật. Nhiều hãng vương Mồng Cổ về sau cũng đều xem Phật giáo Tây Tạng như nguồn chính danh tinh thần cho quyền lực của họ. Đến năm 1720, vùng cao nguyên lại tiếp tục đối mặt với một cuộc xâm lực lớn khác đến từ nhà Thành. Sau chiến dịch ấy, 2 vùng Kham và Am Đồ bị sát nhập sâu vào hệ thống quản lý Trung Quốc, phần còn lại tiếp tục tồn tại dưới dạng quốc gia Triều Cống. Trong nhiều thập kỷ kế tiếp, dù bị các cường quốc xung quanh nhòm ngó, Tây Tạng vẫn duy trì trạng thái tương đối ổn định. Cho đến năm 1904, lo ngại ảnh hưởng của Nga tại Himalaya. Của đội Anh chủ yếu gồm bình sĩ đến từ Ấn Độ đã chiếm đóng thủ đô Lhasa. Sau đó, Luân Đồn ép triều đình nhà Thanh phải đảm bảo không thấy lực nào khác trừ Anh được can thiệp vào việc quản lý Tây Tạng. Điều này giúp Anh giành tay xây dựng hệ thống kinh tế phục vụ lợi ích riêng trong khu vực mà chẳng lo ngại sự cạnh tranh từ các đối thủ. Nhưng nó cũng vô tình đẩy Tây Tạng vào vòng kiểm soát chặt chẽ hơn của triều đình nhà Thanh. Không bỏ lỡ cơ hội, năm 1910, Trung Quốc quyết định đưa quân đội tiến thẳng vào Cao Nguyên. Trước sức mạnh áp đảo của kẻ thù, Đạt Lai Lạt Mà buộc phải rời quê hương rồi lưu vong sang Ấn Độ. Ngay sau khi thiết lập quyền kiểm soát, các lãnh đạo mới của Trung Quốc đã phớt lờ hoàn toàn phong tục tập quán nơi đây. Tuy nhiên, sự chìm nóng này không kéo dài lâu. Chỉ hơn một năm sau, có cách mạng tân hợi đánh dấu sự sụp đổ của nhà Thanh. Lợi dụng tình hình hỗn loạn và nội chiến, người Tây Tạng đã nổi dậy, trục xuất toàn bộ binh lính Trung Quốc ra khỏi thủ đô Lờ Hà Sa. Năm 1913, Đạt Lai Lạt Mà trở về cao nguyên Himalaya. Ông đã ban bố một xác lệnh chính thức, khẳng định Tây Tạng là quốc gia độc lập. Suốt gần 4 thế kỷ tiếp theo, vùng đất này tồn tại như một thực thể tách biệt trên thực tế. Họ giới hữu quốc kỳ, đơn vị tiền tệ, em thư và hộ chiếu riêng. Bên cạnh đó, một lực lượng quân sự độc lập cũng được xây dựng nhằm bảo vệ biên giới cũng như đảm bảo an ninh nội bộ. Chính phủ tại Lờ Hà Sa đã duy trì quan hệ ngoại giao trực tiếp với Nepal, Ấn Độ thuộc Anh và Mồng Cổ. Năm 1949, Nepal đã viện dẫn Tây Tạng như một quốc gia độc lập để chứng minh chủ quyền của mình sinh sinh ra nhập Liên Hợp Quốc. Quan trọng hơn cả, chính quyền Trung Hoa Dân Quốc lúc ấy đang bị quấn vào những cuộc khủng hoảng lớn hơn nhiều. Nhật Bản xâm lược, nội chiến với phe Cộng sản, khiến Bắc Kinh gần như không còn khả năng kiểm soát cao nguyên. Nhưng rồi, khoảng thời gian nghiên đồn ngán ngủi ấy cũng chấm dứt vào năm 1949. Dưới sự lãnh đạo của Mao Trạch Đông, đặc quốc sản Trung Quốc đã đánh bại quốc dân Đảng rồi đẩy họ ra đảo Đài Loan. Nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa chính thức ra đời. Nền độc lập mong manh của Tây Tạng đứng bên bờ vực sụp đổ. Hiểu rất rõ điều gì sắp xảy đến, chính quyền Lờ Hà Sa lập tức gửi cảnh báo tới Mao Trạch Đông, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ và cả chính phủ Anh. Họ khẳng định sẽ bảo vệ chủ quyền thực tế bằng mọi giá. Có lẽ giới lãnh đạo Tây Tạng từng hy vọng Washington hoặc London sẽ đứng ra hậu thuẫn mình. Xong có lẽ, điều đó chỉ xảy ra trong những giấc mơ đẹp nhất. Vùng cao nguyên nhanh chóng rơi vào tình thế cực kỳ nguy hiểm. Trong nhiều thập niên trước đó, chính quyền chỉ duy trì quân đội ở quy mô nhỏ, cùng trang bị lạc hậu, nhằm thể hiện mong muốn phòng vệ hòa bình. Thế nên, trước lực lượng thiện chiến của Trung Quốc, Tây Tạng gần như chẳng có cơ hội chống đỡ. Mao Trạch Đông tuyên bố sẽ giải phóng Tây Tạng, rồi xác nhập nơi này vào đất mẹ. Bắt đầu, chính quyền Bắc Kinh đồng ý đàm phán về cách tiếp cận khu vực. Trong khi phía Trung Quốc có Mao Trạch Đông lọc lõi, thì vận mệnh Tây Tạng lại được đặt vào tay vì Đức đạt lại Lạt Ma chỉ mới 15 tuổi. Đúng lúc này, một nhân vật cực kỳ quan trọng lại xuất hiện Ban Thiền Lạt Ma thứ 10. Đây là chức danh quyền lực chỉ sau đạt lại Lạt Ma trong hệ thống Phật giáo Tây Tạng. Năm 1949, ông tuyên bố rất vui mừng trước chiến thắng của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc và theo mặt người dân bày tỏ mong muốn giải phóng Tây Tạng. Ông cũng gửi lời kính cho ông và ủng hộ từ chính quyền Cộng sản mới thành lập. Nhưng vì sao Ban Thiền Lạt Ma lại đứng về phía Bắc Kinh? Người nhân nằm ở cuộc đấu đá chính trị kéo dài từ trước đó. Sau khi Ban Thiền Lạt Ma được thứ 9 viên tịch năm 1937, quá trình tìm kiếm hóa thân kế vị nhanh chóng biến thành một vấn đề nhảy cảm. Khi ấy, vùng Amdo, nơi tìm thấy cậu bé hóa thân Choi Ki Giang Sen, nằm dưới sự kiểm soát của quân Việt Hồi giáo Mã Bộ Phương, lực lượng trung thành với quốc dân đạn Trung Quốc. Chính quyền tại Lhasa muốn tự mình xác nhận người kế vị mới. Tuy nhiên, quốc dân đạn đã can thiệp trực tiếp, rồi hậu thuẫn Choi Ki Giang Sen trở thành Ban Thiền Lạt Ma thứ 10. Khi Mao Trạch Đông giành chiến thắng năm 1949, Ban Thiền Lạt Ma nhanh chóng công khai ủng hộ nhà nước công sản mới thành lập. Sự kiện này đã tạo ra một cú sốc lớn trên toàn cao nguyên Himalaya. Rõ ràng, nhân vật nắm giữ vị trí tôn giáo cao thứ 2 của Tây Tạng đã đứng về phía Bắc Kinh. Ban Thiền Lạt Ma lúc đấy cũng chỉ 12 tuổi. Nhưng cũng chẳng quan trọng, vì tất cả những gì Trung Quốc cần là những tuyên bố ủng hộ họ như một bằng chứng cho thấy người dân đang mong muốn được giải phóng. Trong suốt quá trình đối thoại từ tháng 3 năm 1950, đảng công sản liên tục điều quân áp sát Tây Tạng. Khi đại diện của Đạt Lai Lạt Ma tái nhấn mạnh mong muốn tự trị, Bắc Kinh lựa chọn phớt lờ rồi quyết định dùng vũ lực. Ngay mùng 7 tháng 10 năm 1950, quân đội chính thức tiến vào Tây Tạng. Sau khi vừa xông Dương Tử, lực lượng giải phóng nhân dân nhanh chóng tràn vào khu vực miền Đông. Mục tiêu là Tram Do, thành phố lớn thứ 3 Tây Tạng. Kiểm soát đường nơi đây sẽ mở toán cánh cửa dẫn tới thủ đô Lờ Hà Sa. Và chỉ trong 2 tuần, quân đội Trung Quốc đã hoàn thành kế hoạch. Được tính số binh sĩ tham gia chiến dịch giao động từ 40.000 đến 80.000 người. Dân số Tây Tạng lúc bấy giờ chỉ khoảng 1 triệu người sống phân tán trên lãnh thổ rộng lớn với mức độ cực thấp. Vậy mà Trung Quốc lại đưa một lúc hàng chục nghìn quân vào. Đó là một cuộc tấn công vào sức mạnh quân sự áp đảo. Sau chiến dịch, Tây Tạng rời vào hỗn loạn. Các thằng lan rộng khắp cao nguyên Himalaya. Thường thường một vị Đà Lạt mà chỉ chính thức nắm quyền điều hành đất nước khi đủ 18 tuổi. Sau một thời gian dài tu học và rèn luyện. Tuy nhiên, Đà Lạt Ma thứ 14 buộc phải trở thành nguyên thủ quốc gia ngay lập tức. Theo quan điểm của người Tây Tạng, điều đó là cần thiết. Đà Lạt Ma không chỉ là lãnh thụ tinh thần tối cao mà còn là biểu tượng đoàn kết dân tộc. Nếu vị trí ấy bị bỏ trống giữa khủng hoảng, hậu quả có thể vô cùng nghiêm trọng. Tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, cuộc tấn công của Trung Quốc cũng nhanh chóng bị lên án. Tuy nhiên, tổ chức này không có quyền can thiệp trực tiếp vào Bắc Kinh, nên gần như chẳng có chút tác động nào. Xong, trước áp lực quốc tế, chính quyền Mao Trạch Đồng bắt đầu điều chỉnh chiến lược. Mục tiêu họ hướng tới giờ đây là tính chính danh tại Tây Tạng trước thế giới. Vì vậy, họ mời đại diện Gulagasa tới đàm phán. Năm 1951, một phải đoàn được cử sang Trung Quốc. Hai bên đã ký cái gọi là Hiệp định 17 điểm. Đức Đạt Lai Lạt Ma sau này cho rằng phía Trung Quốc đã tự soạn thảo gần như toàn bộ nội dung của bản thỏa thuận. Các đại diện Tây Tạng không được phép xưa đổi bất kỳ điều khoản quan trọng nào. Nhóm thương lượng bị gắt liên lạc hoàn toàn với chính quyền tại quê nhà. Dù chưa nhận được sự đồng ý từ Gulagasa, nhưng trước áp lực thực tế, phái đoàn Tây Tạng không còn lựa chọn nào khác. Điều khoản đầu tiên khiến người Tây Tạng đặc biệt lo sợ. Người dân Tây Tạng phải đoàn kết và trở về với đại gia đình tổ quốc Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Đổi lại, văn bản cam kết Tây Tạng vẫn được tự trị, Phật giáo tiếp tục được tôn trọng. Và đặc biệt, hệ thống chính trị cùng địa vị của Đức Đạt Lai Lạt Ma sẽ được giữ nguyên vẹn. Chính những lời hứa hẹn này đã làm dịu đi làng sóng phản khá ban đầu. Nhiều người dân và ngay cả vị Đạt Lai Lạt Ma 16 tuổi lúc bấy giờ cũng bắt đầu tìm cách thích nghi với sự hiện diện của chính quyền mới. Thế nhưng chỉ vài năm sau hiệp định 17 điểm, vận mệnh của Tây Tạng bắt đầu được đặt lên bàn cân giữa giá trị truyền thống và hiện đại. Giai đoạn từ 1954-1955 Đạt Lai Lạt Ma lần đầu tới Bắc Kinh để tham dự Đại hội Đại biểu Nhân dân toàn quốc. Tại đây, vị lãnh đạo trẻ tuổi bị choáng ngợp bởi tốc độ công nghiệp hóa thân tốc của Trung Quốc sau đội chiến. Những khuôn liên hợp luyện kim và mảng lấy đường sắt hiện đại tạo ra một sự đối lập hoàn toàn với vùng công nguyên Himalaya. Chứng kiến sức mạnh của sự đổi mới, ông bắt đầu tin rằng Tây Tạng có thể học khỏi kinh nghiệm phát triển này để cải thiện đời sống nhân dân. Tuy nhiên, đằng sau những buổi tham quan đầy thiện trí ấy là một lộ trình hội nhập chính trị khốc liệt. Chính sách cải cách ruộng đất được áp dụng triệt để. Hệ thống sở hữu của quý tộc bị xóa bỏ. Các tù viện mất đi quyền lực kinh tế và tài sản lâu đời. Theo quan điểm của Bắc Kinh, việc phá bỏ cấu trúc phong kiến là bởi bị tất yếu, bị thiết lập trật tự mới. Nhưng đối với người Tây Tạng, đó là sự thành công trực tiếp vào đức tiền của họ. Hệ quả tất yếu của những bất đồng tích tụ là sự bùng phát của bạo lực. Năm 1956, các quân đội dạy vũ trang đầu tiên bùng lên tại vùng Kham. Trong lúc quê nhà bắt đầu chìm trong hỗn loạn, Đà Lại lạt ma tới Ấn Độ để tham dự lễ kỷ niệm 2500 năm Ngày Đức Phật tuyển tịch. Tại đây, tương lai về một sự hợp tác hòa bình mà ông từng kỳ vọng ở Bắc Kinh hoàn toàn sụp đổ. Qua những cuộc tiếp xúc bí mật với lực lượng kháng chiến lưu vong, Đà Lại lạt ma lần đầu nghe được sự thật về vô số cuộc giao trảnh đẫm máu và tình trạng bất ổn đang làn rộng. Đến cuối thơm niêm 1950, bộ không khí tại Lạ Sa trở nên cực kỳ căng thẳng. Các lực lượng dù kích Tây Tạng, dù tổ chức rời rạc và trang bị thô sơ, vẫn cố gắng đánh đuổi của đội Trung Quốc khỏi quê hương mình. Bắc Kinh sau đó sử dụng chính những cuộc nổi dậy này làm lý do để mở rộng chiến dịch tràn áp. Theo thông kê từ phía Trung Quốc, khoảng 2000 binh sĩ giải phóng nhân dân đã thiệt bạo, trong khi các nguồn Tây Tạng lưu vong cho rằng số lượng người dân chết lên tới hàng chục nghìn. Màu thuẫn giữa chính quyền Cộng sản và 60 phận giáo Tây Tạng gần như không còn khả năng dùng hỏa. Đúng vào thời điểm căng thẳng nhất, một biến cố mang tính bước ngoạt bất ngờ nổ ra. Ngày 10 tháng 3 năm 1959, chính quyền Trung Quốc gửi lời mời Đức Đạt Lai Lạt Mà tới tham dự buộc biểu diễn tại doanh trại quân sự của họ tại Lờ Hà Sa. Đi kèm thư mời lấy yêu cầu ông không mang theo đội cận vệ truyền thống. Điều đó lập tức khiến dân chúng hoảng mang. Nhiều người tin rằng Bắc Kinh đang chuẩn bị bắt giữ hoặc bí mật đưa Đạt Lai Lạt Mà và rơi khỏi Lờ Hà Sa. Nỗi lo ấy không xuất hiện vô cớ. Chỉ ít ngày trước đó, quân đội Trung Quốc đã tăng cường hiện diện quanh Lờ Hà Sa và kiểm soát chặt nhiều khu vực trọng yếu của thành phố. Để bảo vệ lánh tù của mình, hàng chục nghìn người dân cùng các nhà sư kéo đến bao quanh cung điện Nobulinka, nơi Đạt Lai Lạt Mà sinh sống. Khẩu hiệu chống Trung Quốc vang lên khắp các con phố. Đạt Lai Lạt Mà khi ấy vẫn phần vần giữa việc tiếp tục thương lượng với Bắc Kinh hay bí mật rời khỏi Lờ Hà Sa. Trước tình hình đó, ông tìm đến Hộ Pháp Nê Trung, vị quốc sư tiền trì, giữ vai trò tâm linh đặc biệt trong truyền thống Tây Tạng. Trong nhiều lần thăm vấn trước đó, Hộ Pháp Nê Trung đều khuyên Đạt Lai Lạt Mà tiếp tục đàm phán với vị Trung Quốc. Thế nhưng lần này, câu trả lời hoàn toàn khác. Hãy rời đi, phải đi ngay trong đêm này. Trong hồi ký của mình, Đạt Lai Lạt Mà kể lại rằng vị tiền trì đang nhập định thì bất ngờ cầm bút vẽ lên giấy một tuyến đường đảo thoát trí tiết. Bản pháp thảo ấy mô tả thời điểm xuất phát cùng lộ trình vượt khỏi vòng kiểm soát của quân đội Trung Quốc. Ngay trong lúc cuộc thăm vấn diễn ra, hai tiếng nổ lớn bất ngờ vang lên gần Nopulinka. Một số quả đạn pháo rơi xuống khu vực không xà cùng điện. Sự kiện đó khiến Đạt Lai Lạt Mà tin rằng mình phải lớp tức rơi khỏi Lờ Hà Sa. Đêm ngày 17 tháng 3 năm 1959, ông cài trang thành bình sĩ rồi bí mật rời khỏi nơi ở. Đi cùng đoàn hộ tống còn có mẹ, em trai, em gái và nhiều quan chức cấp cao của chính quyền Tây Tạng. Bằng cách di chuyển âm thầm qua các tuyến đường núi, họ đã thoát ra ngoài vòng phong tỏa của quân giải phóng nhân dân Trung Quốc. Ngay sau khi phát hiện Đạt Lai Lạt Mà biến mất, chính quyền Bắc Kinh lập tức mở chiến dịch truy tìm quy mô lớn. Đệ hình hiểm trở của giãi Himalaya khiến Vích Kim kiếm gần như vô vọng. Nhưng đồng thời, nó khiến đoàn người trốn chạy gặp khó khăn khi di chuyển. Có thời điểm, máy bay Trung Quốc bay sát phía bên trên đoàn người tới mức. Đạt Lai Lạt Mà tin rằng mình sắp bị phát hiện. Lương thực thì cạn kiệt dân, khiến họ phải ăn bất cứ thứ gì có thể tìm thấy để cầm cửa qua ngày. Từng là tầng lớp lãnh đạo cao quý nhất của Tây Tạng, giờ đây đoàn người phải lẩn trốn giữa núi tuyết lạnh giá trong tình trạng kiệt sức và tuyệt vọng. Sau gần 2 tuần di chuyển liên tục, cuối cùng họ cũng tới khu vực sát biên giới Ấn Độ. Đoàn người ấy tránh đi qua Bù Tàn vì lo ngại nguy cơ phục kích từ quân đội Trung Quốc. Ngày 26 tháng 3 năm 1959, Đạt Lai Lạt Mà viết thư gửi Thủ tướng Nehru của Ấn Độ. Trong văn văn ấy, ông chính thức tuyên bố Hiệp định 17 điểm không còn giá trị vì phía Trung Quốc đã nhiều lần vi phạm những cam kết về quyền tự trị và tự do tôn giáo của Thầy Tạng. Đồng thời, Đạt Lai Lạt Mà cũng khẳng định rằng ông không còn khả năng quay trở lại Lhasa. Lá thư ấy thực chất là lời yêu cầu tị nạn gửi tới chính phủ Ấn Độ. Đối với Thủ tướng Nehru, đây là một quyết định cực kỳ nhạy cảm. Ấn Độ khi đó vẫn đang cố giữ quan hệ hữu nghị với Trung Quốc sau khi hai nước cùng tuyên bố khẩu hiệu Ấn Độ và Trung Quốc là anh em. Nếu chấp nhận Đạt Lai Lạt Mà, New Delhi có nguy cơ khiến Bắc Kinh nổi giận. Ngược lại, từ chối một lãnh tội tôn giáo đang chạy trốn khỏi chiến tranh cũng sẽ gây phản ứng rất lớn trong dư luận Ấn Độ lần quốc tế. Cuối cùng, Nehru quyết định cho phép Đạt Lai Lạt Mà nhập cảnh. Một đơn vị bán quân sự chuyên hoạt động tại vùng Himalaya được điều động tới để đón đoàn người đảo thoát. Vậy điều gì xảy ra với Thầy Tạng sau đó? Chính quyền cũ chính thức bị giải thẻ. Từ đây, hàng loạt chương trình cải cách xã hội bắt đầu được triển khai trên toàn cao nguyên. Hệ thống phòng kiến thần quyền tồn tại suốt nhiều thế kỷ dần bị xóa bỏ. Ruộng đất của giới quý tộc và tù viện được tái phân chia theo mô hình xã hội chủ nghĩa của Mao Trạch Đông. Thay nhiều khu vực, Ngày Tây Tạng liên tục nổi dậy chống lại chính quyền mới. Bắc Kinh đáp trả bằng những chiến dịch quân sự quy mô lớn. Giai đoạn cây tổn thất nặng nề nhất diễn ra trong thời kỳ cách mạng văn hóa. Không ít tàng xí bị buộc khoan tục hoặc đưa đi lao động cải tạo. Sòng sòng với kiểm soát chính trị, Bắc Kinh cũng bắt đầu đầu tư mạnh vào hạ tầng và kinh tế khu vực. Đường xá, sân bay, thủy điện cùng các tuyến nước sắt dần xuất hiện giữa vùng núi tuyết cô lập. Tất cả những điều này, tất nhiên là để phục vụ cộng đồng người Hán mới tới đây định cứ. Văn hóa Tây Tạng dần biến thành màn trình diễn phục của khách tham quan. Nhưng ít nhất thì, đời sống người bản địa cũng đang cho thấy những thay đổi tích cực. Trước khi Đảng Cộng sản xuất hiện, tỷ lệ mưu trữ tại Tây Tạng lên tới 95%, còn tuổi tạo trung bình chỉ khoảng 32 năm. Việc cải thiện hai trì sổ ấy giúp Trung Quốc củng cố hình ảnh mà họ muốn xây dựng với một chính quyền cải cách nhân tử. Tuy nhiên, người Tây Tạng lưu vong lại xem quá trình đó như sự thay đổi và sự cưỡng ép đối với bản sắc truyền thống của họ. Một căng thẳng chưa bao giờ thực sự biến mất. Năm 1989, bàn thiền Lạt Ma thứ 10 người từng ủng hộ chính quyền Cộng sản giải phóng Tây Tạng, bất ngờ quay sang công khai chỉ trích Trung Quốc. Chỉ vài ngày sau bài phát biểu ấy, ông qua đời ở tuổi 50 với nguyên nhân chính thức được công bố là đau tim. Sự kiện nhanh chóng làm dậy lên nhiều nghi vấn trong cộng đồng người Tây Tạng lưu vong. Các cuộc biểu tình rồi bạo động tiếp tục bục phát. Đặc biệt vào năm 2008, tình trạng bất ổn lan rộng khắp Tây Tạng đúng thời điểm Bắc Kinh chuẩn bị tổ chức Thế vận hội. Trong khi đó Đà Lạt Lạt Ma vẫn đi khắp thế giới để vận động cho quyền tự trị văn hóa và tôn giáo của quê hương mình. Từ cuối thơm niên 1970, ông cũng dân tư bỏ yêu cầu độc lập hoàn toàn cho Tây Tạng. Hẹn vào đó, vị lãnh tụ lưu vong này đề xuất cái gọi là Mục tiêu là đạt được quyền tự trị rộng lớn bên trong Trung Quốc thay bị tách thành quốc gia riêng biệt. Nhưng phía Bắc Kinh vẫn xem phong trào Tây Tạng lưu vong như mối đe dọa đối với chủ quyền quốc gia. Khoảng cách dài bên vị thế chưa bao giờ thực sự được thu hẹp. Có thời điểm, hơn 100 người Tây Tạng đã tự thiêu để phản đối chính sách của chính quyền Trung Quốc. Nhưng vụ việc ấy vừa khiến thế giới chấn động, vừa cho thấy vùng đất mái nhà thế giới đã tuyệt vọng đến như thế nào. Tương lai của Tây Tạng hiện vẫn vô cùng bất ổn. Tính đến năm 2026, Đạt Lai Lạt Ma đã bước sang tuổi chí 11. Dù nhiều tin đồ tin rằng Ngài sẽ sống tới năm 113 tuổi. Nhưng nỗi lo về thời kỳ hậu Đạt Lai Lạt Ma vẫn lớn dần theo thời gian. Vì vậy, câu hỏi ai sẽ trở thành nhà lãnh đạo kế tiếp đáng trở thành một cuộc đấu tranh chính trị giữa người Tây Tạng và chính quyền Trung Quốc. Bắc Kinh hiểu rất rõ tâm ảnh hưởng đặc biệt của vị trí Đạt Lai Lạt Ma. Họ muốn đảm bảo rằng người kế nhiệm sẽ nằm trong tầm kiểm soát của mình. Kế hoạch ấy từng đi thử nghiệm thông qua vụ việc của Ban Thiền Lạt Ma thứ 11 vào năm 1995. Khi các cao tăng Tây Tạng xác định một cậu bé 5 tuổi là hóa thân mới, đứa trẻ này cùng gia đình bất ngờ biến mất hoàn toàn. Kể từ đó đến nay, chẳng ai biết chính xác họ đang ở đâu hoặc còn sống hay không. Nhiều tổ chức nhân quyền quốc tế cho rằng chính quyền Trung Quốc đã bí mật đưa cả gia đình đi quản thúc. Sau khi cậu bé biến mất, Bắc Kinh tổ chức một nghị lễ lựa chọn khác. Tất cả ương viên sẽ được viết lên thẻ rồi bỏ vào cây bình, chiếc bình vàng cổ từ thời nhà Thanh để rút thẳm. Sau buổi lễ, chính quyền Bắc Kinh giới thiệu một cậu bé khác là Ban Thiền Lạt Ma thứ 11 hợp pháp. Tuy nhiên phần lớn người Tây Tạng không chấp nhận quyết định này. Đối với nhiều tín đồ, nhân vật do Bắc Kinh hậu thuẫn chỉ là một lánh tụ vang tính chính trị hơn là hóa thân thật sự. Dẫu vậy, Trung Quốc vẫn tiếp tục giới thiệu ông như đại diện chính thức của Phật giáo Tây Tạng tại các sự kiểm quốc gia. Vụ việc năm 1995 đã trở thành lời cảnh báo nghiêm trọng đối với đạt lại Lạt Ma. Ông nhận ra rằng nếu Trung Quốc có thể kiểm soát Ban Thiền Lạt Ma họ hoàn toàn có thể lặp lại điều tương tự với chính chức vị của mình trong tương lai. Và tại chính khoảnh khắc này, một quyết định chưa từng có tiền lệ trong lịch sử Tây Tạng đã ra đời. Đó là xóa bỏ hoàn toàn hệ thống đạt lại Lạt Ma. Ông cho rằng mục tiêu quan trọng nhất không phải bảo tôn danh hiệu người đứng đầu bằng mọi giá mà là bảo vệ văn hóa và tín nước Tây Tạng khỏi sự thao túng từ bên trong. Phát biểu ấy lập tức gây chấn động. Nhiều tiến đồ cảm thấy hoang mang vì suốt nhiều thế kỷ đạt lại Lạt Ma luôn được xem là trung tâm tinh thần của dân tộc Tây Tạng. Việc chấm dứt dòng tái sinh sẽ khiến cộng đồng lưu vọng tàn giá và mất phương hướng. Tuy nhiên, phản ứng dữ dội nhất lại đến từ phía Trung Quốc. Bắc Kinh tuyên bố rằng đạt lại Lạt Ma không có quyền tự ý chấm dứt hệ thống tái sinh. Có lẽ phía Trung Quốc cần sự tồn tại của chức vị này để tiếp tục kiểm soát biển cường phía Tây Nam. Sau nhiều năm tranh luận, đạt lại Lạt Ma cuối cùng đã thay đổi quyết định. Đến năm 2024, ông xác nhận rằng mình sẽ tái sinh sau khi qua đời. Tuy nhiên, vị lãnh đạo tinh thần cũng đạt ra một số điều kiện rất khác truyền thống cũ. Ông tuyên bố hóa thân tiếp theo có thể sinh ra bên ngoài Tây Tạng, thậm chí tại một quốc gia tự do. Ngoài ra, người kế nhiệm cũng có thể là nữ hay vị nam. Do vậy, nguy cơ xuất hiện song song hai đạt lại Lạt Ma ngay càng rõ ràng. Một người nhiều khả năng sẽ được các cao tăng Tây Tạng lưu vòng công nhận. Nhân vật còn lại là do Trung Quốc lựa chọn thông qua nghi lễ Kim Bịch. Và nếu kịch bản ấy xảy ra, cộng đồng Tây Tạng sẽ có nguy cơ bị chia rẽ giữa hai trung tâm quyền lực đối lập và sẽ mãi mãi là một vùng lãnh thổ không thể bị tách rời của Trung Quốc.