CON ĐẬP RỖNG RUỘT: Tiền Đã Đi Đâu Trước Khi Đập Lục Lam Vỡ?

Một con đập được cho là đã nhận khoản đầu tư lên tới 400 triệu nhân dân tệ. Nhưng sau nhiều tầng thầu phụ, số tiền thực sự đến tay đơn vị thi công bị cho là chỉ còn 617.000. Từ 400 triệu xuống còn 617.000, rồi con đập vỡ. Những con số lại hiện chưa thể kiểm chứng độc lập. Nhưng nếu chúng phản ánh đúng dù chỉ một phần sự thật, thì đây không còn là câu chuyện về một nhà thầu tham nam hay một quan chức ghi sai. Đây là câu chuyện về một bộ máy trong đó mỗi người đều phải chọn điều an toàn nhất cho mình. Chào mừng đến với Người Phương Đông, tôi là Thanh Ngọc. Đầu tháng 7 năm nay, tại tỉnh Quảng Tây miền nam Trung Quốc, đập thủy lợi Lục Nam vỡ sau nhiều ngày mưa lớn. Trong vòng 12 giờ, nước mưa lên tới 280mm vào một số khu vực khiến nước từ các sông và hồ chứa dâng nhanh. Nhiều tuyến đường bị chia cắt, người dân phải trèo lên mái nhà chờ cứu hộ. Tại Lục Nam, gióng nước màu lâu xé toạc một phần thân đật, rồi tràn xuống khu dân cư phía Hạ Liêu. Cùng thời điểm, một số hồ chứa khác trong khu vực cũng bị tràn hoặc vỡ, buộc chính quyền phải lâng mức ứng phó lũ lên cấp cao nhất. Toàn đợt lũ ở miền nam Trung Quốc khiến 39 người thiệt mạng, 9 người mất tích và khoảng 130.000 người phải sơ tán, cùng hàng nghìn ngôi nhà bị hư hại. Riêng quanh Lục Nam, hàng trăm cư dân được di rời khẩn cấp trước khi giòng nước tràn xuống. Nước dâng là nguyên nhân trực tiếp, nhưng gần như ngay sau sự cố, một câu hỏi khác xuất hiện, phải chăng chỉ có nước mưa đã làm con đập sụp đổ? Bởi theo những thông tin và hồ sơ đang được lan truyền, công trình này từng nằm trong một chương trình đầu tư và gia cố có quy mô khoảng 400 triệu nhân dân tệ, tức hơn 1.300 tỷ đồng Việt Nam, và ló vẫn vỡ. Dòng tiền ấy bị cho là đã được đi qua 4 đến 5 tầng thầu phụ, mỗi tầng nhận công việc từ phía trên, giữ lại một phần rồi chuyển phần còn lại xuống phía dưới. Một số thông tin cho rằng mỗi tầng giữ lại từ 10 đến 20%. Hãy thử hình dung một tờ 100 đồng đi qua 5 bàn tay, mỗi bàn tay giữ lại 15 đồng trước khi chuyển phần còn lại sang người kế tiếp. Không nhất thiết ai trong số họ cũng nghĩ mình đang phá con đập. Mỗi người chỉ lấy phần mà người phía trên đã lấy, rồi tiếp tục đẩy công việc xuống dưới. Đến người thực sự đổ bế tông, đóng cọc và xây thân đập, còn lại là bao nhiêu? Con số đó đang được lan truyền là 617.000 nhân dân tệ, tức là chưa đến 2 phần nghìn trong số khoảng 400 triệu ban đầu. Nếu dòng tiền thực sự đã bị rút mỏng qua nhiều tầng như vậy, thì con đập không chỉ bị nước phá vỡ vào tháng 7, nó đã yếu đi từ rất nâu trước khi cơn mưa xuất hiện. Người trực tiếp đổ bế tông có thể không phải là người lấy nhiều tiền nhất, họ chỉ là người đứng cuối cùng trong một chuối mà mỗi tầng phía trên đều đã giữ lại phần của mình. Với số tiền còn lại, họ làm những gì có thể, và con đập được xây chính bằng phần còn lại ấy. Câu hỏi đặt ra nà, đây có phải là chuyện nạ ở Trung Quốc không? Từ năm 2012 đến nay, Trung Quốc đã tiến hành một trong những chiến dịch chống tham nhũng lớn nhất lịch sử nước này. Hàng triệu cán bộ và quan chức đã bị kỷ luật hoặc xử lý. Hàng trăm con hổ, những quan chức cấp cao đã bị đưa ra trước công chúng. Trong số đó có tướng lính quân đội, thứ trưởng, lãnh đạo địa phương và người đứng đầu những tập đoàn nhà nước lớn. Nhưng đập lục lam vẫn vỡ. Những ghi vấn về số tiền đầu tư, thầu phụ và chất lượng công trình vẫn xuất hiện. Thoạt nhìn, đây chỉ là chuyện quan chức than nam, nhà thầu gian dối và kiểm tra lòng lẻo. Nhưng có một chi tiết khiến cách hiểu đó chưa đủ. Công trình được cho là đã hoàn thành việc gia cố và đáp ứng những yêu cầu cần thiết. Nếu điều đó đúng, nó phải đi qua từng các bước kiểm tra và nghiệm thu. Nghĩa là đã có người đặt bút ký. Có thể không chỉ một người, mà nhiều người ở nhiều cấp khác nhau. Họ không nhất thiết đều thiếu chuyên môn. Một số người có thể là kỹ sư được đào tạo bài bản, đủ khả năng nhận ra những dấu hiệu bất thường trong hồ sơ hoặc ngoài công trường. Vậy vì sao công trình vẫn được cho qua? Có lẽ không phải tất cả đều không nhìn thấy vấn đề. Mà vì nhìn thấy vấn đề là một chuyện, nói ra và chặn công trình lại là chuyện khác. Người từ chối ký có thể phải báo cáo rằng dự án đang có sai sót. Nhưng dự án ấy đã đi qua nhiều tầng thầu phụ, nhiều cấp quản lý và nhiều chữ ký trước đó. Từ chối đồng nghĩa với việc đặt câu hỏi về tất cả những người đã cho nó đi qua. Đồng nghĩa với việc làm chậm tiến độ, đụng tới lợi ích của nhiều người và tự biến mình thành kẻ gây rắc rối. Trong hoàn cảnh ấy, ký tên có thể là lựa chọn an toàn nhất cho sự nghiệp của một người, cho dù nó là lựa chọn nguy hiểm nhất đối với con đập. Không nhất thiết chỉ vì lòng tham, không nhất thiết vì họ không biết, mà vì cho qua dễ hơn chặn lại, im nặng an toàn hơn nên tiếng, và ký tên có lợi hơn từ chối. Điều tương tự từng xảy ra trước đây, năm 1986 tại Check No Burn. Những người vận hành lò phản ứng biết cuộc thử nghiệp đang trở lên nguy hiểm, nhưng dừng lại đồng nghĩa với chỉ hoãn kế hoạch, báo cáo thất bại và đối mặt với trách nghiệp từ cấp trên. Người báo nguy không được lợi gì, người hoàn thành chỉ tiêu mới được xem là người đã làm tốt công việc. Vì vậy cuộc thử nghiệp tiếp tục, và lò phản ứng phát lổ. Sau đó những người trực tiếp vận hành bị xếp xử, nhưng xử lý vài cá nhân không làm biến mất cách làm việc đã khiến tất cả cùng chọn tiếp tục thay vì dừng lại. Nếu một công trình đã đi qua nhiều tầng thầu phụ, nhiều cấp kiểm tra và nhiều chữ ký, thì vấn đề không còn chỉ làm ở một người lấy bao nhiêu hay một người ký sai ở đâu. Vấn đề là vì sao ở từng tầng ấy cho qua lại dễ hơn chặn lại, vì sao im nặng lại an toàn hơn nói thật, và vì sao ai cũng có thể tự nhủ rằng trách nghiệp chính không nằm ở mình. Mỗi người chỉ làm một phần nhỏ, người thứ nhất chuyển việc xuống dưới, người thứ hai giữ lại một phần tiền, người thứ ba ký vào hồ sơ, người thứ tư nghiệp thu. Không ai cảm thấy mình đang tự tay phá con đập, nhưng khi những phần nhỏ ấy ghép lại, kết quả cuối cùng có thể là một công trình không còn đủ sức chịu đựng điều mà nó được xây ra để chống lại. Đó là lý do một chiến dịch xử lý hàng triệu quan chức vẫn chưa chắc ngăn được câu chuyện tư tự lặp lại. Xử lý người sai là cần thiết, nhưng người mới bước vào vẫn phải sống theo cách nàm cũ, và họ nhanh chóng hiểu điều gì giúp mình được ghi nhận, đó là hoàn thành đúng hạn, báo cáo đẹp, không nằm cấp trên khó xử, và không đặt câu hỏi khiến công việc phải dừng lại. Và thế nào người mới có thể hành xử giống người cũ, không hẳn vì họ xấu hơn, mà vì họ biết muốn tồn tại ở đó thì phải làm như thế nào. Cái bẫy này không chỉ có ở Trung Quốc, nó có thể xuất hiện trong bất kỳ tổ chức nào. Khi một công ty chỉ thường nhân viên theo doanh số từng quý, sẽ ít người quan tâm sản phẩm còn tốt hay không so 35. Khi một phòng ban được đánh giá bằng số lượng báo cáo đã hoàn thành, sẽ ít người hỏi những báo cáo ấy có đúng với thực tế hay không. Con người thường đi theo những gì thật sự mang lại phần thường cho họ. Nếu lối thật khiến họ gặp róc rối, họ sẽ học cách im nặng. Nếu làm nhanh được khen hơn nằm đúng, họ sẽ chọn làm nhanh. Nếu một chữ ký giúp mọi chuyện tiếp tục trôi đi, chữ ký ấy rồi sẽ xuất hiện. Và khi thảm họa xảy ra, người ta thường tìm một vài cái tên để trừng phạt. Có thể là một quan chức, một nhà thầu hay một kỹ sư. Nhưng nếu cách phân chia tiền bạc, trách nhiệm và thành tích vẫn không thay đổi, người thay thế họ rồi cũng có thể đi lại đúng con đường cũ. Đó mới là điều vụ vỡ đập Lục Lam đặt ra. Không phải chỉ có ai đã lấy tiền, mà là vì sao tiền có thể đi qua nhiều tầng như vậy. Không phải chỉ có ai đã ký, mà là vì sao từ chối ký lại trở thành lựa chọn nguy hiểm hơn cho chính người cầm bút. 4 triệu quan chức bị xử lý là một con số rất lớn. Nhưng nếu những người thay thế họ vẫn được thưởng vì báo cáo đẹp, hoàn thành nhanh và không gây róc rối, câu chuyện tiếp theo có thể đã bắt đầu được viết, chỉ là hậu quả chưa xuất hiện. Và câu hỏi ấy không chỉ dành cho Trung Quốc. Ở bất kỳ tổ chức nào, điều quan trọng không chỉ là có người tham nhũng hay không, mà là người ta đang được thưởng vì điều gì. Được thưởng vì hoàn thành nhanh hay hoàn thành đúng. Được thưởng vì báo cáo đẹp hay báo cáo thật. Được thưởng vì giữ im nặng hay vì dám cảnh báo khi có vấn đề. Nếu những lựa chọn sai lại là những lựa chọn an toàn nhất cho một cá nhân, thì một ngày nào đó tất cả có thể cùng nhận một kết quả mà không ai mong muốn. Lục Lam Khi ấy không còn chỉ là câu chuyện của một con đập ở Trung Quốc. Nó là câu chuyện về cách một công trình có thể bị bào mòn từ bên trong, rất lâu trước khi người ta nhìn thấy vết đứt đầu tiên. Nếu quý vị muốn khám phá sự vận ảnh phía sau các biến động thời cuộc hôm nay, hãy đồng hành cùng người phương Đông trong những câu chuyện tiếp theo. Tin tức rồi sẽ cũ, nhưng quy luật thì vẫn còn. Chúc quý vị cùng gia đình luôn bình an, mạnh khỏe. Thanh Nong xin tạm dừng lời. Theo quý vị, một tổ chức lên làm gì để người nói ra rủi ro được bảo vệ thay vì trở thành người đầu tiên phải trả giá. Hẹn gặp lại quý vị ở những video tiếp theo.