Cù Lao, Cồn Và Đảo Khác Nhau Thế Nào?

Xin chào quý vị! Quý vị có để ý không? Ở miền Tây, có những vùng đất nằm giữa sông, bốn bề đều là nước. Nhưng mà có nơi gọi là cồn, như là cồn sơn, cồn ấu. Còn có nơi lại gọi là củ lao, như củ lao ông chưởng, củ lao tân lộc. Nhìn từ trên cao thì chúng đều giống như một mảng đất nổi lên giữa sông. Trên đó cũng có nhà cửa, cũng có vườn cây, đường xá và sớm làng. Vậy thì tại sao có nơi gọi là cồn, có nơi gọi là củ lao? Còn đảo thì khác hai tên gọi đó như thế nào? Nói ngắn gọn, đảo là khái niệm rộng. Chỉ một vùng đất tự nhiên được nước bao quanh. Đảo có thể nằm ngoài biển, sông hồ. Còn cồn thì thường gợi đến một vùng đất do cát hoặc phù sa bồi đất. Lúc đầu còn nhỏ, có thể thấp và chịu ảnh hưởng rõ của con nước. Còn củ lao trong cách gọi quen thuộc của người Nam Bộ mình thường là một vùng đất nằm giữa sông hoặc giữa những nhánh sông đã có diện tích tương đối lớn, có sớm làng và có đời sống dân cư lâu dài. Nhưng đây chưa phải ranh giới tuyệt đối. Bởi ở miền Tây, tên đất không chỉ do địa hình quyết định mà nó còn do lịch sự, do thói quen, do ký ức của những người đã từng sống trên một đật ấy. Và chính điều đó mới làm cho câu chuyện về cồn, củ lao trở nên thú vị hơn. Hôm nay chúng ta cùng tìm hiểu nha. Bạn thử tưởng tượng nha, hàng trăm năm trước khi mà chưa có cầu, chưa có đường bê tông, cũng chưa có những khu vườn xanh tốt như ngày hôm nay. Chỉ có dòng sông Mê Công mang theo phù sa từ Thượng Ngù chậm rãi xuôi về phương Nam. Mỗi mùa nước về, vô số hạt đất nhỏ được dòng sông đưa đi đến những khúc sông rộng, nơi dòng nước chảy chậm lại, phù sa bắt đầu lắng xuống. Ban đầu chỉ là một dội đất rất thấp, nước lớn thì chìm, nước rộng mới lộ ra. Rồi mùa này qua mùa khác, phù sa tiếp tục trồng lên phù sa. Bãi đất lớn dần lên, cỏ học trước, rồi tới lao sạy, chim trời tìm đến. Những bụi cây đầu tiên bắt đầu bén rễ, dòng sông lúc ấy không chỉ chạy qua đất, mà chính dòng sông đang âm thầm tạo ra một vùng đất mới. Đến khi đất đủ cao, một chiếc ghe cập vào. Có người dẫn cam tròi lá, có người trồng vài gốc dừa dưới bờ, có người đào mưa dẫn nước vào vườn. Một gia đình đến ở, rồi thêm một gia đình nữa. Một con đường đất nhỏ xuất hiện, một bên ghe được đóng bằng vài cây tràn. Buổi sáng thì có vài tiếng gà gáy, buổi chiều có khói bếp bay lên, một bãi đất giữa dòng sông, từ đó bắt đầu có tên, có người nhớ và có chuyện để kể. Phù sa đã tạo ra đất, nhưng để vùng đất ấy trở thành quê hương, phải có người quyết định ở lại, có phải không? Quý vị thân mến, cuộc sống trên vùng đất búng bề sông nước ngày trước không phải lúc nào cũng dễ dàng. Người ta không biết mùa nước tới, nước sẽ dần tới đâu, không biết bờ nào sẽ được bồi, bờ nào có thể sạt lỡ. Bởi vậy, những người sống trên cồn hay cù lao thường phải nương tựa vào nhau. Nhà nào cất mới, đã sớm sang cũ, người mang cây tràm, người cầm búa, người ở dưới bếp nấu một nồi cơm lớn, không ai hỏi hôm nay được trả bao nhiêu công, chỉ cười rồi nói, mai mốt tới phiên tui ngang. Đến mùa nước lớn, nhà nào thấp thì bà con sang kê bàn dời đồ. Vườn ai trúng mùa có khi đem một rổ trái cây qua biếu hàng sớm. Nhà nào có người đau, chuyến ghe gần nhất trở thành chuyến xe cấp cứu. Có một điều nghe hơi ngược đời, vùng đất càng tách biệt với đất liền, những người sống trên đó lại càng khó tách trời nhau. Dòng sông chia đất thành nhiều phần, nhưng cũng chính dòng sông khiến con người sống gần nhau hơn. Các bạn biết không? Hồi chưa có cậu, đời sống trên nhiều cồn và khù lao bắt đầu từ bến đò. Trời còn chưa sáng hẳn, một chiếc xuồng chở rau, chuối và vài vỏ trái cây đã rời bến. Người đàn ông ngồi cuối xuồng, một tay giữ bánh lái, một tay nhấc chiếc nón lên chào người quen trên bờ. Khoảng sáu giờ sáng, bến đò bắt đầu đông. Mấy đứa nhỏ ôm cặp, đứng chờ đi học. Đứa ngồi trên lan gan gỗ, đứa lấy que khiều mặt nước. Có đứa cuối nhìn đàn cá nhỏ bơi ngang. Người lớn thì tranh thủ hội chuyện nhau. Anh bà, lúa năm nay chắc khá hen. Hôm qua nước lên mạnh quá. Nghe nói còn út đầu đại học rồi đó nghe. Chỉ vài phút chờ đò mà biết bao nhiêu câu chuyện trong sớm. Người lái đò thường nhớ từng gương mặt. Ai đi học, ai đi chợ, ai làm việc ở bên kia xong, ai thường trở về trên chuyến cuối. Lỡ một hôm không thấy, ông còn hỏi Ủa, bữa nay thằng Tý nghỉ học hả? Có khi đò đã sắp rời bến, thấy một người đang chạy từ xa, ông lại chờ thêm một chút nữa. Ngày trước, người miền Tây không thể bắt dòng sông chạy nhanh hơn. Họ học cách sống theo nhịp của nó. Lỡ chuyến này thì ngồi đợi chuyến sau. Trong lúc đợi, người ta nói chuyện với nhau. Nhờ chờ đò mà biết thêm chuyện sớm. Nhờ qua đò mỗi ngày mà nhớ luôn gương mặt người lái. Đó là nhịp sống không nhanh, nhưng đủ chậm để người ta kịp chào nhau. Quý vị thân mến! Có lẽ cách dễ nhất để hiểu tên gọi là nhìn vào hai vùng đất quen thuộc Cồn Sơn và Cù Lao ông trưởng. Cồn Sơn nằm giữa sông Hậu, ngay gần thành phố Cần Thơ. Ngày nay, nơi này không còn là một dồi đất hoang mới nổi. Trên cồn đã có nhà cửa, có vườn cây, có một cộng đồng sinh sống ổn định. Người dân còn cùng nhau làm du lịch cộng đồng. Nhà này có vườn trái cây thì đón khách tham quan. Nhà khác thì làm bánh dân gian. Đi thêm một đoạn lại có bè cá hoặc một món ăn quê. Mỗi gia đình góp một phần vào câu chuyện chung của cả cồn. Khách đến nhà mình rồi, người ta vẫn vui vẻ chỉ sang nhà hàng xóm. Với bà con hiểu rằng, cả cồn cùng phát triển thì từng gia đình mới có thể đi đường dài. Điều đáng chú ý là, dù đã có một cộng đồng lâu đời và đời sống phát triển, nơi ấy vẫn được gọi là Cồn Sơn. Chỉ riêng điều đó thôi, đã cho thấy không thể mái móc rằng cồn luôn nhỏ, mới hoặc chưa có người ở. Tên gọi một khi đã đi vào đời sống thì có thể giữ lại qua chiều thế hệ. Còn ở An Giang, cụ lao ông trưởng lại mang theo một lớp ký ức khác. Người miền Tây từng truyền nhau một câu ca giao. Chiều chiều quả nói với diều, cụ lao ông trưởng có nhiều cá tôm. Hai câu nghe một mạc mà mở ra cả một vùng sông nước Đồ Phú. Trong tên gọi ông trưởng, còn lưu lại dấu vết của lịch sử mở đất, thường được gắn với trưởng cơ Nguyễn Hụ Cảnh, người có vai trò quan trọng trong quá trình xác lập bộ mái hành chính của vùng đất phương Nam. Nhưng vậy, cồn Sơn được nhớ nhiều qua đời sống cộng đồng hôm nay. Còn cụ lao ông trưởng lại được lưu giữ trong tên đất, lịch sử và cả câu ca giao của người xưa. Một bên vẫn gọi là cồn, dù sớm làng đã đông vui. Một bên gọi là cụ lao, nhưng tên gọi còn mang theo ký ức về con người và một thời khai mở. Cặp địa danh ấy cho chúng ta thấy một điều, tên đất miền Tây mình không phải những nhãn địa lý cứng nhắc. Mỗi tên gọi là kết quả của địa hình, lịch sử và cách người dân đã quen gọi vùng đất của mình. Rồi thời gian trôi đi, rồi những cây cầu lần lượt được xây lên, đường bê tông chạy đến tầng xóm, xe máy, xe tải, thậm chí xe cứu thường có thể đi thẳng vào tầng nhà. Trẻ nhỏ đến trường nhanh hơn, người bệnh được đưa đến bệnh viện kịp thời hơn. Trái cây trong vườn được vận chuyển đi xa và thuận tiện hơn rất nhiều. Đó là một thay đổi đáng mừng. Không ai muốn sạng phụ phải chờ đò giữa đêm, không ai muốn trẻ nhỏ nghỉ học chỉ vì nước lớn hoặc đò không chạy. Nhưng khi cây cầu xuất hiện, thì những bến đò cũng thưa khách dần. Có nơi bến đò nghỉ hẳn, không còn nhiều người đứng dưới mái lá mỗi sáng nữa, không còn tiếng người lái đò gọi lớn. Còn ai qua sông nữa không? Cuộc sống nhanh hơn, thuận tiện hơn, làm được nhiều việc hơn. Nhưng có lẽ cũng vì vậy mà người ta ít có dịp đứng lại vài phút để hội thăm nhau. Điều đáng nhớ không chỉ là chiếc đò cũ, mà là những con người từng gặp nhau trên chuyến đò ấy. Không chỉ là bến sông, mà là bao nhiêu lần đón nhau, tiễn nhau và chờ nhau giữa hai bờ. Như vậy, cồn, cù lao và đảo khác nhau ở đâu? Đảo là khái niệm rộng, chỉ vùng đất tự nhiên được nước bao quanh. Còn cồn, thường gọi đến đất cát hoặc phụ sa được dòng nước bồi tủ. Còn cù lao, trong cách gọi quen thuộc của người Nam Bộ mình, thường gọi một vùng đất giữa sông hoặc giữa các nhánh sông, nơi đã có sớm làng và đời sống cộng đồng lâu dài. Nhưng mà trong thực tế, những cách gọi ấy vẫn có thể giao nhau. Cồn Sơn hôm nay đã có một cộng đồng đông vui, nhưng tên cồn vẫn còn. Cù lao ông trưởng không chỉ là một vùng đất giữa sông, mà còn là địa danh mang theo lịch sử và câu ca của người xưa. Bởi tên đất không chỉ nói vùng đất ấy nằm ở đâu, nó còn cho biết con người đã nhìn, là sống và đã nhớ vùng đất ấy như thế nào. Nếu chỉ nhìn trên bản đồ, ta thấy một mảng đất giữa dòng nước. Nhưng khi bước xuống con đường nhỏ, đi giữa những vườn cây, ngồi bên bến đò hay nghe người già kể chuyện mở đất, ta sẽ thấy nhiều hơn thế. Ta thấy những người đã dừng nhà, đào mương, trọc cây, nuôi con và nương tựa nhau qua từng mùa nước. Dòng sông bồi lên một cột, nhưng chính con người mới bồi lên quê hương. Còn bạn, quê mình có cồn hay cụ lao nào không? Nơi ấy có câu ca giao, bến đò hay câu chuyện nào mà bà con vẫn còn ngắt? Hãy kể lại để bà con mình cùng nghe nha! Và nếu những tên gọi như cồn, cụ lao đã chứa cả một câu chuyện, thì những chữ như vàm, xẻo, lung hay cái cũng vậy. Vì sao miền Tây có cái răng, cái bè, cái tắc, cái mơn? Đó là câu chuyện của tập tiếp theo. Xin chào và hẹn gặp lại các bạn ở những tập sau!