TỪ CẬU BÉ BÁN KEM ĐẾN KỸ SƯ NASA – VÌ SAO TS NGUYỄN ĐÌNH UYÊN TỪ BỎ NƯỚC MỸ ĐỂ VỀ VIỆT NAM?

Một cậu bé 7 tuổi quẩy thùng kem đi báng dạo khắp các con hẻm Sài Gòn. Mỗi tối, sau giờ tan lớp 1. 30 năm sau, đôi bàn tay ấy thuộc về tiến sĩ Nguyễn Đình Uyên, kỹ sư NASA giai đoạn 1989-1995, người trực tiếp viết phần mềm cho kính viễn vọng không gian Hubble. Đó không phải một danh sưng để trang trí. Đó là thứ khiến quyết định của ông. Vào năm 2008, cho nên khó tin đến vậy, người kỹ sư ấy, giữa lúc sự nghiệp đang ở đỉnh cao, đã lặng lẽ rời bỏ tất cả để trở về Việt Nam. Hai năm trước, quyết định ấy, chính ông từng đứng trên bục giảng tại Hà Nội khuyên đám sinh viên trẻ hãy ra nước ngoài học rồi quay về dựng xây quê hương. Một cánh tay dơ lên cuối hội trường. Giọng nói còn ngập ngừng, nhưng câu hỏi thì sắc như dao. Vậy sao thầy không về? Cả hội trường lặng phắc. Ông khựng lại giữa câu nói dở. Tay vẫn cầm micro, mắt nhìn xuống hàng ghế mà như nhìn vào chính mình của 24 năm trước. Cậu thiếu niên 14 tuổi theo mẹ rời khỏi đất nước, không có quyền chọn ở lại hay ra đi. Người vợ, khi nghe ông nhắc đến chuyện hồi hương, chỉ nói đúng một câu, dứt khoát như một cánh cửa đóng sầm. Ông mà về là tôi ly dị. Một bên là phòng thí nghiệm hiện đại bậc nhất nước Mỹ, danh sương cố vấn Lầu Nam Góc, cuộc sống đã an bài. Một bên là câu hỏi của một sinh viên xa lạ, cứ ám ảnh ông mỗi đêm như tiếng chuông không dứt. Người ta vẫn tưởng thành công của một trí thức được đo bằng khoảng khoảng cách anh ta đi được, càng xa quê nhà càng đáng tự hào. Nhưng có một loại thành công khác, được đo bằng con đường quay trở lại. Hai năm sau câu hỏi ấy, năm 2008, người kỹ sư từng góp phần vào Hubbell lặng lẽ thu dọn tất cả, mang gia đình về lại Việt Nam. Điều gì đã khiến một người đàn ông từ bỏ đỉnh cao nước Mỹ để bắt đầu lại từ một căn nhà nhỏ thường xuyên ngập nước ở Sài Gòn, Sài Gòn, năm 1975. Thành phố vừa bước qua một khúc quanh lịch sử và trong muôn vàn gia đình đang chật vật xoay sở giữa những thiếu thốn của thời hậu chiến, có một cậu bé 7 tuổi tên Nguyễn Đình Uyên vừa bước vào lớp 1. Buổi sáng, cậu ngồi trong lớp học chữ. Buổi tối, khi bạn bè cùng trăng lứa đã yên giấc, cậu lại quẩy trên vai một thùng kem gỗ, len qua từng con hẻm nhỏ, dao lanh lành giữa tiếng xe đạp cọc cạch và mùi khói bếp tử những căn nhà ống. Thùng kem nặng, dây quai cứa vào vai áo mỏng, hơi lạnh từ đá bào phả lên mặt mỗi khi cậu mở nắp bút hàng cho khách. Có đêm mưa, cậu đứng nếp dưới mái hiên, tay vẫn giữ chặt quai thùng, chờ mưa tảnh để đi tiếp vài con phố cuối. Mẹ cậu không nói nhiều về chuyện ấy. Người mẹ tân tạo chỉ dặn một câu, ngắn gọn mà cậu nhớ suốt đời. Đi bán thì đi, nhưng bài vở không được thua ai. Không ai trong xóm ngạc nhiên khi thấy cậu bé ấy sáng đi học, tối đi bán. Thời đó, nhà nào cũng phải xoay sở, trẻ con phụ giúp gia đình là chuyện thường tình. Điều khiến vài người hàng xóm phải khẽ lắc đầu thán phục lại là chuyện khác. Năm nào, cậu cũng nằm trong nhóm 10 học sinh đứng đầu lớp. Có người từng hỏi mẹ cậu, sao không để con nghỉ ngơi mà học? Thời gian đâu mà học cho nổi? Mẹ ông chỉ cười, tay vẫn thoan thoát vá lại chiếc áo cũ cho con. Ban ngày nó là học trỏ, ban đêm nó là người bán kem. Hai việc, không việc nào được phép làm dở. Cậu bé Uyên không hiểu hết những gì mẹ nói, nhưng cậu làm theo, gần như bản năng. Tối nào bán hết kem, về đến nhà cũng đã khuya, cậu vẫn dở tập da, ngồi dưới ánh đèn dầu le lói, ôn lại vài phép tính, vài con chữ. Không có gia sư, không có sách tham khảo, chỉ có cuốn vở nhào và cây bút gãy ngòi được gọt lại bằng dao lam. Nhiều năm sau, khi đã là một kỹ sư mặc áo blouse trắng, bước qua những hành lang hiện đại bậc nhất thế giới, TS Nguyễn Đình Uyên vẫn nhắc lại quãng thời gian ấy không phải như một nỗi khổ, mà như một nền móng. Ông từng nói, giọng chậm rái, như đang lật lại từng trang ký cử. Cái thùng kem nặng trên vai hồi đó, dạy tôi một điều mà sau này không trường lớp nào dạy được. Muốn có thứ mình muốn, phải tự đi mà lấy, không ai mang đến tận nhà. Câu nói ấy, khi ấy chỉ là một đứa trẻ 7 tuổi, thấm thía theo cách ngây thơ nhất, đi bán kem để có tiền phụ mẹ mua gạo, học giỏi để không ai được quyền coi thường một đứa trẻ nghèo. Nhưng chính cách sống kỳ luật ấy, lặp đi lặp lại mỗi ngày suốt nhiều năm tuổi thơ, đã âm thầm rèn nên một thứ bản lĩnh mà cậu sẽ còn cần đến rất nhiều lần nữa ở một nơi xa quê hương đến nửa vòng trái đất. Không ai trong con hẻm nhỏ đó, kể cả người mẹ, đang ngồi vá áo bên ngọn đèn dầu. Có thể hình dung được rằng, chỉ 7 năm sau, 9 đứa con trai bà đang dạy dỗ bằng những nguyên tắc giản dị nhất, sẽ phải đối diện với một cuộc chia ly còn lớn hơn nhiều lần, một đêm mưa trên phố bán kem. Một cuộc chia ly với chính quê hương này. Những năm cuối thập niên 1970, Sài Gòn không thiếu những đứa trẻ phải lớn nhanh hơn tuổi. Nhưng ít ai để ý rằng, đằng sau mỗi đứa trẻ tạo tần như cậu bé Uyên, là một người lớn đang âm thầm tính toán một con đường dài hơn, xa hơn rất nhiều, so với những gì một đứa trẻ 7-8 tuổi có thể hình dung. Nhà không khá giả, gạo có bữa đủ bữa thiếu, quần áo là đồ mặc lại, sách vở dùng đến sờn gáy. Nhưng trong căn nhà nhỏ ấy, có một thứ không bao giờ bị cắt giảm, kỳ luật học hành. Mỗi tối, dù thùng kem có nặng đến đâu, dù chân có mỏi đến đâu, cậu vẫn phải hoàn thành bài trước khi được ngủ. Không có ngoại lễ, không có lý do. Người trong xóm gọi đùa mẹ cậu là bà giáo không bằng cấp, vì cách bà kèm con học nghiêm khắc chẳng kém gì một cô giáo thực thụ. Có bận, cậu làm sai một phép tính đơn giản vì quá buồn ngủ sau một buổi tối bán hàng ế ẩm. Người mẹ chỉ lặng lẽ đặt tay lên trang vở, nhìn con. Con mệt, mẹ biết, nhưng con chữ không mệt dùm con được. Câu nói ấy không lớn tiếng, không quát mắng, nhưng đủ sức nặng để cậu bé nhớ đến tận nhiều chục năm sau. Giữa những năm tháng đó, một câu hỏi cứ lớn dần trong đầu người mẹ, âm ỉ như ngọn lửa nhỏ, chưa ai nhìn thấy. Đời con mình rồi sẽ đi về đâu nếu cứ mãi quẩn quanh trong vòng thiếu thốn này? Mẹ ông không có câu trả lời ngay, nhưng mẹ ông bắt đầu chuẩn bị. Theo cách của một người mẹ, không có nhiều lựa chọn, nhưng nhất quyết không buông xuôi. Không ai trong nhà nói thẳng ra rằng một ngày nào đó sẽ phải rời đi. Nhưng có những dấu hiệu nhỏ mà chỉ người trong cuộc mới nhận ra. Những lần mẹ ngồi lặng rất lâu bên ngọn đèn dầu, sau khi các con đã ngủ. Những cuộc trò chuyện thì thầm với người quen bị ngắt ngang khi thấy bóng, bóng con bước vào. Những đồng tiền dành dụng được cất kỹ trong một chiếc hộp thiếc, không đụng đến dù có đói đến mấy. Cậu bé Uyên khi ấy chỉ biết một điều chắc chắn. Dù chuyện gì xảy ra, mẹ luôn có một kế hoạch. Và phần việc của cậu là học cho thật giỏi, sống cho thật kỷ luật, để không làm phí bất cứ cơ hội nào mà kế hoạch ấy có thể mang lại. Có một buổi tối, khi hai mẹ con ngồi đếm lại những đồng bạc lẻ thu được từ việc bán kem cả tuần. Cậu buộc miệng hỏi, mẹ để dành tiền làm gì vậy mẹ? Người mẹ không trả lời ngay. Bà gấp lại từng tờ bạc cũ, xếp ngay ngắn vào hộp, rồi chỉ nói, để dành cho một chuyến đi xa. Con cứ học cho giỏi, chuyện còn lại để mẹ lo. Cậu bé không hỏi thêm. Nhưng câu trả lời ấy, mơ hồ như một lời hứa chưa thành hình, đã âm thầm đặt xuống trong lòng cậu một dự cảm. Rằng cuộc sống hiện tại, dù quen thuộc đến đâu, rồi cũng sẽ có ngày khép lại, để mở ra một điều gì đó hoàn toàn khác. Sau này, khi đã đi qua nửa vòng trái đất, TS Nguyễn Đình Uyên vẫn nhắc lại hình ảnh chiếc hộp thiết đựng tiền lẻ ấy như một biểu tượng của cả tuổi thơ mình. Không phải một câu chuyện về nghèo khó, mà là câu chuyện về một người mẹ dám âm thầm lên kế hoạch cho tương lai của con, ngay giữa những năm tháng khó khăn nhất. Và điều đó đến sớm hơn cậu tưởng. Năm 1982, cậu bé bán kem dạo năm nào, đã bước sang tuổi 14. Chiếc hộp thiết đựng tiền lẻ, sau nhiều năm tích cóp, cuối cùng cũng hoàn thành sứ mệnh của nó. Mẹ đưa cậu cùng em gái rời khỏi Việt Nam. Không có cảnh chia tay dài dòng trong ký ức ông về ngày hôm ấy. Chỉ có một chiếc túi sách nhỏ, vài bộ quần áo, và ánh mắt mẹ nhìn về phía sau lần cuối, trước khi bước hẳn lên con đường không thể quay lại. Với một thiếu niên 14 tuổi, khái niệm tị nạn còn quá xa lạ để hiểu hết. Cậu chỉ biết rằng, từ hôm nay, mọi thứ quen thuộc, con hẻm, thùng kem, lớp học cũ, đều đã ở lại phía sau. Trại tị nạn đón họ bằng những giải lán tạm bở, những bữa ăn phát theo giờ, và một nhịp sống chờ đợi kéo dài không biết đến bao giờ mới kết thúc. Xung quanh, không ít người chọn cách giết thời gian bằng sự nhàn rỗi, ngồi buồn bã nhìn ra hàng rào, hoặc tụ tập trò chuyện qua ngày. Nhưng mẹ cậu, một lần nữa, lại chọn một con đường khác. Trong trại có những lớp học tiếng Anh do nhà thờ tổ chức, dạy miễn phí cho những ai muốn theo. Không cần ai ép buộc từ bên ngoài, chính mẹ cậu là người đứng ra ép buộc từ bên trong. Con không được ngồi không, mẹ ông nói, giọng vẫn nghiêm khắc như những đêm kèm cậu học bài dưới ánh đèn dầu năm nào. Ở đây, không ai lo cho con bằng chính con chữ trong đầu con. Cậu Yên, cùng em gái, ngày ngày đến lớp học tiếng Anh giữa cái nắng gắt và sự chờ đợi mòn mỏi của trại tị nạn. Có những buổi học, thầy cô chỉ là những tình nguyện viên không chuyên, phát âm còn ngượng nghịu, nhưng với một thiếu niên đang đứng giữa ngã ba của một cuộc đời hoàn toàn mới, mỗi từ vựng học được đều là một viên gạch lát đường. Nhiều năm sau, khi đã vững vàng trên đất Mỹ, ông nhìn lại quãng thời gian ấy với một sự biết ơn đặc biệt dành cho mẹ. Những ngày ở trại tị nạn, trong khi người ta ngồi không hay đi chơi, thì mẹ bắt tôi phải học ở những lớp học tổ chức trong trại, nhất là học tiếng Anh. Chính quyết định tưởng như nhỏ bé ấy, ép một đứa trẻ 14 tuổi ngồi vào lớp học tiếng Anh giữa cảnh chờ đợi mòn mỏi của trại tị nạn đã trở thành bước đệm quan trọng bậc nhất cho những gì xảy đến sau này. Khi gia đình cậu chính thức đặt chân đến nước Mỹ, trong lúc nhiều người tị nạn khác còn trật vật với giao cản ngôn ngữ, cậu thiếu niên Nguyễn Đình Uyên đã có sẵn trong tay một vốn liếng nhỏ, nhưng quý giá, khả năng giao tiếp cơ bản bằng tiếng Anh và quan trọng hơn, một thói quen không cho phép bản thân đứng yên trước nghịch cảnh. Mảnh đất mới rộng lớn, xa lạ và không hứa hẹn điều gì dễ dàng. Nhưng cậu thiếu niên bước xuống sân bay hôm ấy đã không còn là đứa trẻ ngơ ngác năm nào. Cậu mang theo mình một bài học đã được khắc sâu qua từng đêm bán kem, từng buổi học tiếng Anh giữa trại tị nạn. Muốn tồn tại, phải tự trang bị cho mình trước khi cuộc đời kịp ra tẩy. Nước Mỹ đón nhận gia đình cậu bằng một sự thật trần trụi. Không ai nợ cậu điều gì, không học bổng chờ sẵn, không người quen nâng đỡ, chỉ có một khoản học phí phải trả và một tương lai phải tự mình xây từ những viên gạch đầu tiên. Cậu thiếu niên năm nào giờ đã là một chàng trai trẻ, ban ngày cắp sách đến trường, ban đêm xoay đủ nghề để kiếm sống. Có giai đoạn cậu rửa bát trong một nhà hàng, có giai đoạn phụ việc trong xưởng, có giai đoạn giao báo từ tờ mở sáng trước khi kịp giờ vào lớp học đầu tiên. Đôi bàn tay từng cứa vết dây quai thùng kem ở Sài Gòn, giờ lại trai sản theo những công việc phổ thông khác ở một đất nước cách quê hương nửa vòng trái đất. Học phí đại học không phải con số nhỏ. Không đủ tiền mặt, cậu buộc phải vai ngân hàng, ký vào một khoản nợ mà bản thân khi ấy còn chưa hình dung nổi, phải mất bao lâu mới trả hết. Sau này nhìn lại, khoản vai đó đeo theo cậu hơn 10 năm, tính từ ngày tốt nghiệp cho đến khi dòng cuối cùng trong sổ nợ được xóa. Có những đêm sau ca làm thêm, cậu về đến phòng trỏ đã gần nửa đêm. Người mệt giã rời, nhưng vẫn phải mở sách ra học cho kịp bài kiểm tra hôm sau. Mùi dầu ăn từ ca dừa bát còn vương trên tay áo, ánh đèn bàn học hắt xuống trang giáo trình dày cộp toàn thuật ngữ kỹ thuật xa lạ. Có lúc cậu tự hỏi liệu mình có đang đi đúng hướng hay chỉ đang vắt kiệt sức trong một giấc mơ quá xa vời. Một người bạn cùng phòng trỏ cũng là du học sinh gốc Việt có lần hỏi cậu Sao không tìm một công việc ổn định làm luôn cho khỏe, học chi cho cực vậy? Cậu chỉ cười, gấp lại cuốn sách đang đọc giờ. Mẹ tôi để dành cả một hộp tiền lẻ chỉ để tôi có cơ hội này. Tôi không thể dừng lại giữa chừng. Câu trả lời ấy tưởng như chỉ là một câu nói bột phát giữa đêm khuya mệt mỏi. Thực chất lại là kim chỉ nam xuyên suốt những năm tháng gian khó nhất của cậu trên đất Mỹ. Mỗi lần muốn buông xuôi, hình ảnh chiếc hộp thiết năm nào lại hiện về nhắc cậu rằng phía sau mình không chỉ có bản thân mà còn cả một sự hy sinh âm thầm của người mẹ. Có những kỳ thi cậu suýt trượt vì quá kiệt sức. Có những tháng lương làm thêm không đủ bù học phí. Phải khất nợ tiệm tạp hóa gần trường thêm vài ngày. Nhưng cứ mỗi lần sắp gục ngá cậu lại nhớ đến một chi tiết nhỏ trong những đêm học bài ở Sài Gòn. Mẹ cậu chưa từng một lần cho phép cậu nói hai chữ không nổi. Thói quen ấy được rèn từ năm bảy tuổi giờ trở thành thứ duy nhất giữ cậu đứng vững giữa một đất nước xa lạ. Không có con đường tắt nào cho một thiếu niên tị nạn không tiền bạc. Không quan hệ, chỉ có vốn tiếng Anh học được từ trại tị nạn. Và một kỳ luật thép được rèn từ những đêm bán kem rào. Nhưng chính hai thứ tưởng trường nhỏ bé ấy cùng với ý chí không cho phép bản thân dừng lại giữa trường đã từng bước đưa cậu đi qua những năm tháng khắc nghiệt nhất của tuổi trẻ nơi đất khách. Và ở cuối con đường gian nan ấy một cánh cửa mới đang chờ được mở ra. Cánh cửa dẫn vào những giảng đường Đại học Mỹ nơi tấm bằng đầu tiên trong đời cậu sắp được đặt vào tay. Năm 1990 tại Đại học Công giáo Hoa Kỳ cái tên chàng thanh niên Nguyễn Đình Uyên được sướng lên trong buổi lễ tốt nghiệp. Tấm bằng cử nhân trên tay không chỉ là kết quả của bốn năm miệt mài trên giảng đường mà là điểm cộng rồn của cả một hành trình bắt đầu từ chiếc thùng kem gỗ ở Sài Gòn. Đi qua những lớp học tiếng Anh giữa trại tị nạn và những đêm rửa bát thuê để trả nợ học phí. Nhưng với một người đã quen với việc không cho phép mình dừng lại tấm bằng cử nhân chỉ là một cột mốc không phải đích đến. Ngay sau đó ông tiếp tục theo học lên thạc sĩ rồi bắt tay vào làm luận án tiến sĩ ngành điện tử viễn thông một trong những lĩnh vực kỹ thuật đòi hỏi khắt khe bậc nhất nơi mỗi công thức mỗi mạch tín hiệu đều không cho phép sai số. Điều khiến hành trình học thuật của ông trở nên đặc biệt không nằm ở tấm bằng tiến sĩ tự thân nó mà ở cách ông có được nó. Không như phần lớn nghiên cứu sinh khác được tài trợ toàn thời gian để tập trung cho luận án. Ông vừa đi làm toàn thời gian vừa hoàn thành chương trình tiến sĩ song song. Để thuyết phục nhà trường chấp thuận trong một lộ trình bất thường như vậy ông đã phải trình bày kế hoạch nghiên cứu chi tiết chứng minh rằng khối lượng công việc dày đặc bên ngoài không hề làm giảm chất lượng của công trình khoa học bên trong. Một người thầy hướng dẫn của ông khi xem qua bản đề cương lần đầu đã hoài nghi hỏi thẳng Cậu chắc là kham nổi cả công việc lẫn luận án cùng lúc chứ? Ông chỉ đáp gọn không chút do dự. Em từng vừa đi học vừa đi bán kem lúc 7 tuổi. Việc này em kham được. Câu trả lời ngắn gọn ấy pha chút hài hước nhưng đầy nghiêm túc. Ad vẫn nào lý giải được vì sao một người xuất thân từ một trong những hoàn cảnh khó khăn nhất lại có thể đi xa đến vậy trong môi trường học thuật khắc nghiệt của nước Mỹ. Với ông áp lực không phải là thứ để né tránh mà là thứ đã đồng hành từ những năm tháng đầu đời. Song song với việc học và làm ông còn đảm nhiệm vai trò giám đốc chương trình quốc tế khu vực châu Á của trường phụ trách kết nối sinh viên và các chương trình hợp tác học thuật xuyên biên giới. Vai trò này tưởng như chỉ là một công việc hành chính bên lệ lại âm thầm gieo vào ông một mối quan tâm đặc biệt. Làm sao để chi thức có thể di chuyển tự do hơn giữa các quốc gia để những sinh viên từ những nước còn nghèo khó như quê hương ông từng có cơ hội vươn ra thế giới. Đến giữa thập niên 1990 chàng trai từng từng quầy thùng kem dạo trên phố Sài Gòn đã hoàn tất một hành trình học thuật đầy đủ từ cử nhân đến tiến sĩ mang trong mình cả kiến thức chuyên sâu về điện tử viễn thông lẫn một bản lĩnh được tôi luyện qua nghịch cảnh. Nhưng ngay khi cánh cửa học thuật vừa khép lại một cánh cửa khác lớn hơn, danh giá hơn đã hé mở ngay trước mắt ông. Cánh cửa dẫn vào một trong những cơ quan khoa học công nghệ tối cao của nước Mỹ. Năm 1989 tấm thẻ ra vào mang tên kỹ sư Nguyễn Đình Uyên được cấp tại một trong những cơ quan khoa học danh giá bậc nhất thế giới. Cơ quan hàng không vũ trụ Mỹ mà người ta vẫn quen gọi bằng cái tên viết tắt nổi tiếng khắp năm châu. Đối với một chàng trai từng quầy thùng kem dạo qua từng con hẻm Sài Gòn bước chân vào hành lang của cơ quan này giống như bước vào một thế giới khác hẳn. Không còn tiếng giao hàng không còn mùi khói bếp phố thị thay vào đó là những dãy máy chủ chạy di dầm suốt ngày đêm những màn hình hiển thị dữ liệu viễn thám dày đặc con số và một áp lực vô hình đè lên vai mũi kỹ sư. Mọi dòng mã lệnh viết ra đều có thể quyết định thành bại của một sứ mệnh trị giá hàng tỷ đô la bay cách mặt đất hàng trăm km. Ông được giao nhiệm vụ tham gia phát triển phần mềm điều khiển và xử lý tín hiệu cho một trong những dự án tham vọng nhất của ngành thiên văn học hiện đại Kính Viễn Vọng Không gian hấp bổ Đây là loại công việc không cho phép một sai sót nhỏ nào lọt qua. Một lỗi tính toán tưởng như vô hại trong phần mềm mặt đất cũng có thể khiến cả một thiết bị quan sát vũ trụ trị giá khổng lồ đang bay ngoài khí quyển gửi về những dữ liệu sai lệch không thể sửa chữa. Có những đêm cả nhóm kỹ sư ngồi lì trong phòng thử nghiệm đến gần sáng mắt dán vào màn hình theo dõi từng dòng dữ liệu mô phẩm tay gõ liên hồi để do tìm một lỗi logic ẩn sâu trong hàng nghìn dòng má mùi cà phê nguội tiếng quạt tản nhiệt máy chủ chạy đều đều và ánh đèn huỳnh quang trắng lạnh phủ khắp căn phòng không cửa sổ đó là khung cảnh quen thuộc trong những năm tháng ấy Một đồng nghiệp người Mỹ sau nhiều giờ cùng do lỗi với ông có lần buộc miệng hỏi Cậu học cách làm việc tập trung kiểu này ở đâu vậy? Tôi thấy cậu không bao giờ tỏ ra mê tỏi Ông chỉ cười nhẹ mắt vẫn không rời màn hình Hồi nhỏ tôi từng học bài lúc nửa đêm sau một buổi tối đi bán hàng So với vậy, việc này còn dễ chịu hơn nhiều Câu trả lời tưởng như đùa cợt ấy lại phản ánh đúng một sự thật Những kỷ luật được rèn rũa từ tuổi thơ nghèo khó ở Sài Gòn tưởng chừng chẳng liên quan gì đến công nghệ vũ trụ Hóa ra lại chính là nền tảng giúp ông trụ vững trong một trong những môi trường làm việc khắc nghiệt nhất của nền khoa học Mỹ Trong suốt 6 năm công tác từ năm 1989 đến năm 1995 ông và các cộng sự đã góp phần vào những phần mềm giúp con mắt hấp bổ có thể nhìn xuyên qua khoảng cách hàng tỷ năm ánh sáng gửi về trái đất những bức ảnh làm thay đổi hiểu biết của nhân loại về vũ trụ Ít ai trong số những người chiêm ngưỡng các bức ảnh ngoạn mục ấy biết rằng đằng sau một phần nhỏ trong chuỗi công nghệ phức tạp đó có bàn tay của một người từng lớn lên trong một con hẻm nghèo ở Việt Nam Nhưng với một người luôn tìm kiếm những thử thách mới 6 năm gắn bó với hấp bổ rồi cũng đến lúc khép lại một trường để mở ra một trường khác nơi những kiến thức về sóng điện tử và xử lý tín hiệu của ông sẽ được thử thách ở một tầm mức hoàn toàn khác Lĩnh vực quốc phòng năm 1995 ông rời cơ quan hàng không vũ trụ Mỹ NASA bước sang một lĩnh vực còn khắt khe hơn cả những gì ông từng trải qua với dự án hấp bổ Cố vấn kỹ thuật cấp cao cho Bộ Quốc phòng Mỹ cùng lúc làm việc với những tập đoàn thầu quốc phòng hàng đầu như Raytheon L3 và Titan Nếu công việc tại hấp bổ là câu chuyện về việc nhìn ra xa thì công việc mới lại là câu chuyện về việc nhìn cho chuẩn, cho chính xác trong những hệ thống liên quan trực tiếp đến an ninh quốc gia Radar hệ thống phòng thủ tên lửa xử lý tín hiệu quang phổ công nghệ sóng siêu cao tần tất cả đều đòi hỏi độ chính xác gần như tuyệt đối Bởi một sai số nhỏ trong tính toán có thể kéo theo hậu quả không thể lượng trước Phòng làm việc của ông những năm tháng ấy nằm không xa lầu Năm Góc tòa nhà biểu tượng cho sức mạnh quân sự của nước Mỹ Mỗi lần bước qua những cổng an ninh nhiều lớp trình thẻ ra vào ông vẫn không khỏi có đôi chút bồi hồi khi nghĩ về quãng đường mình đã đi Từ một thiếu niên tị nạn không một su dính túi đến người được tin tưởng giao xử lý những bài toán kỹ thuật nhạy cảm bậc nhất của một cường quốc Công việc đòi hỏi ông phải làm chủ những kiến thức sâu về trường điện tử và vi sóng ứng dụng vào các hệ thống có độ phức tạp cực cao Có những dự án kéo dài nhiều tháng trời đội ngũ kỹ sư phải họp liên tục để giả soát từng thông số từng mô hình mô phỏng trước khi một thiết kế được duyệt đưa vào thử nghiệm thực tế Trong một buổi họp dự án căng thẳng khi cả nhóm bế tắc trước một sai số tín hiệu khó lý giải một đồng nghiệp lớn tuổi hơn quay sang hỏi ông rộng có phần sốt ruột Anh có chắc hướng tiếp cận này đúng không? Chúng ta đã thử 3 cách rồi Ông chỉ chậm ngâm một lúc rồi đáp Thử thêm một cách nữa cũng không mất gì Tôi tin là mình đang đi đúng hướng chỉ là chưa đủ kiên nhẫn thôi Sự kiên nhẫn ấy cùng nền tảng kiến thức tích lũy từ những năm ở NASA dần đưa ông trở thành một trong những chuyên gia được tin cậy trong lĩnh vực xử lý tín hiệu và công nghệ vi sóng ứng dụng quân sự Với một người từng phải tự học tiếng Anh trong trại tị nạn việc được các tập đoàn công nghệ quốc phòng hàng đầu nước Mỹ tin tưởng, giao phó những bài toán then chốt là một khoảng cách xa đến khó tin Nhưng phía sau sự thành công về mặt chuyên môn ấy một câu hỏi âm thầm khác vẫn luôn tồn tại trong ông dù không thường xuyên được nói ra Công việc ông đang làm góp phần bảo vệ an ninh trong một đất nước không phải quê hương ông Kiến thức ông tích lũy được những kỹ thuật tinh vi ông nắm trong tay liệu có ngày nào được mang trở về phục vụ chính nơi ông sinh ra hay không Câu hỏi ấy trong suốt hơn một thập kỷ làm việc cho Bộ Quốc phòng Mỹ vẫn chỉ là một tiếng thì thầm mơ hồ chưa đủ lớn để khiến ông phải hành động Cho đến khi nó được đánh thức bởi một sự kiện khác không đến từ bên trong ông mà đến từ chính những gì ông vẫn luôn tự hào nhất nền tảng học thuật của mình Năm 2004, tên tiến sĩ Nguyễn Đình Uyên xuất hiện trên một tạp chí khoa học quốc tế uy tín bậc nhất trong lĩnh vực kỹ thuật y sinh Tạp chí quốc tế kỹ thuật y sinh Công trình mà ông cùng các cộng sự công bố nghiên cứu về sự ra nhiệt của đầu người khi chịu tác động từ thiết bị chụp cộng hướng từ hay còn gọi tắt là MRI Nghe qua, đây có vẻ là một đề tài xa lạ với nền tảng viễn thông và quốc phòng mà ông đã theo đuổi suốt hơn một thập kỷ Nhưng thực chất, nó lại là minh chứng rõ ràng nhất cho chiều sâu chuyên môn ông đã tích lũy Khả năng đo lường, mô phỏng và kiểm soát tác động của chương điện tử lên các loại vật chất khác nhau từ tín hiệu vũ trụ đến gia đa quân sự và giờ đây là cả mô sinh học con người Bài báo phân tích bằng phương pháp số cách sóng điện tử tần số cao trong máy MRI có thể làm tăng nhiệt độ mô não một vấn đề an toàn quan trọng đối với hàng triệu bệnh nhân sử dụng thiết bị chẩn đoán hình ảnh này mỗi năm trên khắp thế giới Công trình sau đó nhận được hàng chục lượt trích dẫn từ giới nghiên cứu quốc tế một con số không nhỏ đối với một bài báo chuyên ngành kỹ thuật y sinh với nhiều người đây có thể coi là đỉnh cao của một sự nghiệp khoa học một công bố quốc tế uy tín được đồng nghiệp khắp thế giới trích dẫn cùng lúc đảm nhiệm vai trò cố vấn kỹ thuật cấp cao cho chính phủ liên bang ở tuổi ngoài 30 chàng trai từng bán kem dạo trên phố Sài Gòn giờ đã có tất cả những gì một trí thức gốc Việt ở Mỹ có thể mơ ước dành tiếng học thuật, vị trí công việc ổn định một cuộc sống gia đình yên ấm một đồng nghiệp khi chúc mừng ông về công trình được đăng tải đã nói nửa đùa nửa thật anh giờ có cả tên trên tạp chí quốc tế lẫn thẻ ra vào lầu nam góc còn gì để phấn đấu nữa đâu ông chỉ cười, không trả lời ngay ánh mắt thoáng chút xa xăm nhìn ra ngoài cửa sổ văn phòng bởi trong lòng ông câu hỏi ấy không hề đơn giản như người đồng nghiệp tưởng có những đêm, sau một ngày dài làm việc với những phương trình sóng điện tứ phức tạp ông vẫn nhớ về một con hẻm nhỏ ở Sài Gòn, về người mẹ từng dặn dò nghiêm khắc bên ngọn đèn dầu về những sinh viên Việt Nam mà ông từng gặp gỡ trong những lần trở về nước tham gia các chương trình học thuật ngắn hạn danh tiếng, vị trí sự ông nhận dự cộng đồng khoa học quốc tế tất cả đều là những thành tựu đáng tự hào nhưng càng đứng ở vị trí cao, ông càng cảm nhận rõ hơn một khoảng trống mơ hồ mà không tấm bằng khen hay bài báo khoa học nào có thể lấp đẩy đó là cảm giác của một người đã đi rất xa nhưng chưa từng thực sự trả lại điều gì cho nơi mình đã ra đi khoảng trống ấy âm ị suốt nhiều năm, chỉ chờ một cú hích đủ mạnh để bung ra thành một quyết định và cú hích ấy đến từ một nơi ông không hề ngờ tới một hội trường nhỏ ở Hà Nội nơi ông đứng trên bục giảng để truyền cảm hứng cho những sinh viên trẻ mà không biết rằng chính mình mới là người sắp bị truyền cảm hứng ngược lại năm 2006 ông trở về Việt Nam trong khuôn khổ một chương trình học thuật dành cho trí thức kiều bảo tham gia giảng dạy ngắn hạn và dự các hội thảo tư vấn du học cho học sinh sinh viên trong nước đây không phải lần đầu ông về nước kể từ ngày rời đi năm 14 tuổi nhưng nó sẽ là chuyến đi khiến ông nhớ nhất buổi hội thảo diễn ra tại một hội trường ở Hà Nội đông kín sinh viên và phụ huynh đang tìm hiểu về con đường du học trên bục giảng, tiến sĩ Nguyên chia sẻ về hành trình học tập của bản thân tại Mỹ, về những cơ hội mà trí thức có thể mang lại, rồi kết thúc phần trình bày bằng một lời khuyên quen thuộc mà ông vẫn thường nói với các bạn trẻ các em nên cố gắng để được du học nước ngoài rồi trở về góp sức xây dựng quê hương Câu nói ấy ông đã nói không biết bao nhiêu lần trong không biết bao nhiêu buổi nói chuyện tương tự nhưng lần này, một cánh tay dơ lên từ cuối hội trường một sinh viên trẻ, giọng còn ngập ngừng nhưng ánh mắt thẳng thắn, đặt ra một câu hỏi Vậy sao thầy không về? Cả hội trường bỗng chốc lặng đi không phải vì câu hỏi có gì gây gắt mà vì nó quá thật đến mức không ai, kể cả người vừa đưa ra lời khuyên trên bục giảng có thể trả lời ngay lập tức Ông đứng đó, tay vẫn cầm micro một khoảng lặng kéo dài chỉ vài giây nhưng với ông như dài vô tận Sau này, khi nhớ lại khoảnh khắc ấy ông thừa nhận Khi ấy, tôi giật mình khi một sinh viên hỏi lại Sao thầy không về? Câu hỏi của em sinh viên kia cứ ám ảnh tôi Ông đã trả lời ra sao trong buổi hội thảo hôm đó Ngay bản thân ông sau này cũng không nhớ rõ Có lẽ ông đã nói vài câu về hoàn cảnh công việc về gia đình đã ổn định ở Mỹ những lý do mà bất cứ ai trong hoàn cảnh tương tự cũng có thể đưa ra Nhưng những lý do ấy ngay khi vừa thốt ra đã nghe mỏng manh lạ thường trước ánh mắt chờ đợi của cậu sinh viên trẻ Trên chuyến bay trở lại Mỹ sau chuyến công tác ông ngồi lặng lẽ bên cửa sổ máy bay nhìn xuống lớp mây trắng bên dưới Câu hỏi ấy cứ lặp đi lặp lại trong đầu như một đoạn băng không có nút tắt Ông đã khuyên biết bao nhiêu sinh viên trẻ hãy mang chi thức trở về phụng sự đất nước Vậy mà chính ông người đang đứng trên bục giảng để nói những lời đó lại chưa từng thực sự làm điều mình khuyên người khác làm Về đến Mỹ cuộc sống thường nhật lại cuốn ông vào gồm quay quen thuộc những dự án cho bộ quốc phòng những cuộc họp kỹ thuật, gia đình, con cái Nhưng có một điều đã khác đi dù rất nhỏ dù không ai xung quanh nhận ra Từ sau chuyến đi ấy mỗi lần đứng trước một quyết định lớn trong công việc trong lòng ông lại thấp thoáng hiện lên hình ảnh cậu sinh viên với câu hỏi ngắn gọn mà sắc bén như một lưỡi dao khẽ khàng cứa vào phần yên ổn nhất trong ông Câu hỏi của một người xa lạ chỉ vài giây ngắn ngủi đã âm thầm gieo xuống hạt mầm trong một quyết định sẽ mất tới 3 năm sau mới có thể nảy nở thành hành động Hai năm sau buổi hội thảo ở Hà Nội Câu hỏi sao thầy không về vẫn chưa buông tha ông Nhưng từ một tiếng thì thầm mơ hồ nó đã dần lớn lên thành một cuộc răng xé thực sự âm thầm diễn ra sau những giờ làm việc căng thẳng với các dự án quốc phòng trong những đêm ông nằm thao thức bên cạnh vợ đã ngủ say Ông không phải người bốc đồng Với một kỹ sư quen làm việc với những hệ thống đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối mọi quyết định lớn đều phải được cân nhắc kỹ lưỡng có kế hoạch, có lộ trình Vì vậy, thay vì hành động ngay ông dành ra 3 năm để tự vấn để chuẩn bị, để thử hình dung xem cuộc sống của gia đình mình sẽ ra sao nếu tất cả rời khỏi nước Mỹ Ông từng thừa nhận sự chân chứ ấy một cách thẳng thắn Thiệt tình lúc đó, chuyện trở về chỉ là một giấc mơ thầm kín gia đình, công việc, sự ổn định Tất cả níu chân mình lại không để mình tự tin, quyết đoán dẫn thêm một bước cho ước mơ Trở ngại lớn nhất không đến từ công việc mà đến từ 9 người thân trong gia đình Khi ông lần đầu nghiêm túc đề cập đến ý định trở về Việt Nam vợ ông đã phản ứng dữ dội Vợ ông không đồng tình với việc từ bỏ một cuộc sống ổn định một sự nghiệp đáng mơ ước để đánh cược vào một tương lai bất định ở một đất nước đang phát triển Có lần, trong một cuộc trò chuyện căng thẳng giữa 2 vợ chồng, vợ ông đã nói thẳng không giấu diếm sự bức xúc Ông mà về là tôi ly dị Câu nói ấy, dù có thể chỉ là một lời nói trong lúc nóng giận vẫn khiến ông phải chững lại rất lâu Ông hiểu những lo lắng của vợ là hoàn toàn chính đáng Con cái đang học hành ổn định công việc của cả 2 đều đã đi vào quỹ đạo, và Việt Nam khi ấy dưới góc nhìn của nhiều người đang sống ở Mỹ vẫn còn là một đất nước thiếu thốn về nhiều mặt Nhưng càng suy nghĩ, ông càng nhận ra một điều quan trọng 26 năm trước, khi còn là một thiếu niên 14 tuổi theo mẹ rời khỏi Việt Nam Ông không hề có quyền tự quyết định số phận của mình Mọi thứ đều do hoàn cảnh đưa đẩy, do người lớn trong gia đình sắp xếp Giờ đây, lần đầu tiên trong đời Ông đứng trước một cơ hội để tự mình lựa chọn con đường cho chính mình Không phải vì bị ép buộc, mà vì một tiếng gọi từ sâu bên trong Ông từng chia sẻ về sự khác biệt ấy bằng một câu nói ngắn gọn nhưng đầy sức nặng 27 năm trước, tôi không có quyền quyết định cho sự ra đi Thế nhưng hôm nay, quyết định trở về là của chính mình Suốt 3 năm chuẩn bị, ông kiên trì trò chuyện với vợ, giải thích từng lý do, từng dự định cụ thể cho tương lai gia đình ở Việt Nam thay vì chỉ nói về một giấc mơ mơ hổ Ông cũng dành thời gian tìm hiểu kỹ các trường đại học trong nước Cân nhắc môi trường làm việc cơ sở vật chất để chứng minh rằng quyết định của mình không phải một sự bốc đồng cảm tính, mà là một lựa chọn có tính toán, xứng đáng để cả gia đình cùng đặt cực Dần dần, sự phản đối gây gắt ban đầu của vợ ông cũng dịu lại Nhưng chỗ cho một sự chấp nhận rè rặt, nhiều phần vẫn còn hoài nghi Không ai trong gia đình dám chắc chắn, tuyệt đối về những gì đang chờ đợi phía trước Nhưng 3 năm ràng xé cuối cùng cũng đã đamit một điểm, không thể quay đảo Cuối tháng 7 năm 2008 ông chính thức rời Mỹ mang theo cả gia đình trở về Việt Nam Không có buổi tiệc chia tay rình ràng, không có lời chúc mừng từ đồng nghiệp cũ tại Bộ Quốc phòng Chỉ có vài vali hành lý và một quyết định mà nhiều người xung quanh ông, kể cả những người thân thiết nhất, vẫn không thể nào hiểu nổi Từ bỏ vị trí tư vấn kỹ thuật cấp cao cho chính phủ liên bang, từ bỏ danh tiếng đã gây dựng qua công trình khoa học quốc tế từ bỏ một cuộc sống đã ổn định sau gần 30 năm nỗ lực không ngừng nghỉ trên đất Mỹ Tất cả đổi lấy một công việc giảng dạy tại một ngôi trường đại học còn non trẻ ở Việt Nam Khi được hỏi vì sao lại chọn trường đại học quốc tế thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM làm nơi dừng chân thay vì bất kỳ ngôi trường nào khác ông đã dành hẳn một khoảng thời gian dài để tìm hiểu Khảo sát nhiều lựa chọn trước khi đưa ra quyết định cuối cùng Ông từng chia sẻ lý do lựa chọn ấy Tôi đã từng công tác và dạy học ở trường đại học tại Mỹ Sau nhiều năm ở Mỹ tôi rất mong ước có một ngày về lại quê hương giảng dạy Tôi trở về Việt Nam nhiều lần đã đi tìm hiểu nhiều trường đại học tại TP.HCM Cuối cùng tôi quyết định chọn trường đại học quốc tế vì cơ sở vật chất của trường này không thua trường nào ở Mỹ Điều khiến ông đặc biệt tâm đắc là phòng thí nghiệm siêu cao tần đặt tại khoa điện tử viễn thông của trường Một phòng thí nghiệm được đánh giá thuộc hàng đầu khu vực Đông Nam Á và quan trọng hơn cả phù hợp trực tiếp với chuyên môn sâu mà ông đã dày công tích lũy suốt gần 30 năm ở nước ngoài xử lý tín hiệu, sóng điện tử công nghệ vi sóng Ngày đầu tiên bước vào phòng thí nghiệm mới ông đứng lặng một lúc lâu trước giải thiết bị đo lượng so sánh trong đầu với những phòng lab hiện đại bậc nhất mà ông từng làm việc tại NASA và các tập đoàn quốc phòng Mỹ Không hoàn toàn giống nhau nhưng đủ tốt để một người từng đứng ở đỉnh cao khoa học công nghệ Mỹ có thể tiếp tục theo đuổi chuyên môn của mình một cách nghiêm túc Một đồng nghiệp mới tại trường khi biết về lý lịch công tác trước đây của ông đã không khỏi ngạc nhiên hỏi thẳng Anh từng làm cho Lầu Năm Góc giờ về đây dạy sinh viên anh không tiếc sao Tiến sĩ Uyên chỉ mỉm cười đáp lại bằng một câu ngắn gọn nhưng chứa đựng cả một hành trình dài phía sau Tiếc thì có tiếc một chút cuộc sống cũ nhưng tôi về đây không phải để nghỉ ngơi tôi về để bắt đầu một việc khác khó hơn nhiều Việc khó hơn ấy ông không nói rõ ngay từ đầu nhưng dần dần bộc lộ qua cách ông làm việc tại ngôi trường mới Không chỉ dừng lại ở việc đứng lớp giảng dạy ông chủ động tìm kiếm những mô hình hợp tác để đưa các đề tài nghiên cứu của sinh viên ra khỏi khuôn khổ chật hẹp của dạng đường hướng đến môi trường thực nghiệm thực tế Thầy Uyên nhận ra sinh viên Việt Nam rất thông minh có nhiều ý tưởng nghiên cứu đáng giá nhưng lại thiếu một điều then chốt một môi trường để những ý tưởng ấy được kiểm chứng được va chạm với thực tiễn sản xuất thay vì chỉ nằm yên trong những trang luận văn tốt nghiệp Chính từ trăn trở ấy ông bắt đầu tìm đến những nơi có thể biến lý thuyết thành hành động và con đường ấy không ngờ lại dẫn ông đến với một lĩnh vực mà trước đó ông chưa từng nghĩ mình sẽ gắn bó sâu sắc đến vậy Nông nghiệp Việt Nam Hành trình đưa công nghệ đến với nông dân Việt Nam của ông không hề bắt đầu xuân xẻ Bước đầu tiên ông làm điều mà bất cứ ai vừa từ Mỹ trở về cũng sẽ nghĩ đến mang những mô hình tự động hóa hiện đại đã được kiểm chứng ở nước ngoài áp dụng trực tiếp vào môi trường sản xuất nông nghiệp trong nước Ông kết nối với công viên phần mềm Quang Trung nơi có khu thực nghiệm ứng dụng công nghệ thông tin trong nông nghiệp Đưa những hệ thống tự động hóa đã được nội địa hóa phần mềm để cố gắng hạ giá thành Kỳ vọng sẽ giúp người nông dân tiếp cận công nghệ tiên tiến một cách dễ dàng hơn Nhưng thực tế đã cho ông một bài học đắt giá Dù đã cố gắng tối ưu chi phí Những hệ thống ấy vẫn nằm ngoài khả năng chi trả của phần lớn người sản xuất nhỏ lẻ tại Việt Nam Một chủ trang trại khi được giới thiệu về hệ thống tự động hóa mới đã lắc đầu ngay sau khi nghe báo giá Cái này tốt thì tốt thật Nhưng nông dân tụi tôi lấy đâu ra tiền mà đầu tư kiểu này Câu nói mọc mạc ấy tưởng như chỉ là một lời từ chối thông thường lại ráng một đòn mạnh vào chính cách tiếp cận mà ông đã mang theo từ Mỹ Ông từng quen với tư duy ở những cơ quan khoa học công nghệ hàng đầu thế giới nơi ngân sách nghiên cứu gần như không giới hạn nơi một giải pháp tốt nhất về mặt kỹ thuật luôn được ưu tiên hàng đầu Nhưng ở đây tại chính quê hương mình bài toán không chỉ là giải pháp nào tốt nhất mà là giải pháp nào người dân thực sự có thể mua được Có những đêm sau thất bại ấy ông ngồi một mình trong phòng làm việc nhìn lại toàn bộ những gì mình đã cố gắng, tự hỏi liệu con đường mình chọn có đúng đắn hay không Từng làm việc với những hệ thống trị giá hàng tỷ đô la tại NASA và Bộ Quốc phòng Mỹ Giờ đây, ông lại loay hoay với bài toán làm sao để một chiếc máy có giá chỉ vài triệu đồng cũng phải cân nhắc kỹ lưỡng Nhưng chính từ sự va vấp ấy một bước ngoặt quan trọng trong tư duy nghiên cứu của ông đã hình thành Thay vì tiếp tục cố gắng hạ giá thành những mô hình có sẵn từ nước ngoài ông quyết định đảo ngược hoàn toàn cách tiếp cận Bắt đầu từ chính bài toán kinh tế của người nông dân Rồi mới thiết kế ngược lại giải pháp công nghệ phù hợp Thay vì đi theo chiều ngược lại như trước Ông gọi đó là triết lý MyDo công nghệ Một cách nói giản dị nhưng chính xác về phương pháp làm việc mới của mình Cũng giống như một bộ quần áo MyDo phải vừa vặn với chính cơ thể người mặc Một giải pháp công nghệ cho nông nghiệp Việt Nam cũng phải được thiết kế vừa vặn với đúng năng lực tài chính đúng quy mô sản xuất đúng điều kiện thực tế của từng nhóm nông dân cụ thể thay vì áp đặt một mô hình chung chung từ bên ngoài vào Ông từng giải thích triết lý này bằng một câu nói ngắn gọn nhưng bao chùm toàn bộ định hướng nghiên cứu sau này của mình Hiểu được người nông dân cần gì nhà khoa học mới có định hướng nghiên cứu phù hợp Từ một thất bại tưởng chừng khiến ông nản lòng triết lý MyDo công nghệ ra đời đã trở thành kim chỉ nam cho toàn bộ những công trình ứng dụng sau này của ông tại Việt Nam Và không lâu sau đó triết lý ấy sẽ được thử thách lần đầu tiên trên một bài toán tưởng chừng bất khả thi Làm sao bảo vệ an toàn cho những lô hạt giống có giá trị lên tới 40.000 đô la mỗi kg Trong ngành bảo quản nông sản Việt Nam lâu nay phương pháp xấy chủ yếu vẫn dựa vào phơi nắng hoặc xấy đối lưu bằng nhiệt truyền từ ngoài vào trong Cách làm này tốn nhiều thời gian dễ khiến sản phẩm biến đổi màu sắc giảm chất dinh dưỡng và đặc biệt không thể tiêu diệt triệt để các loại nấm móc, vi khuẩn ẩn sâu bên trong nguyên liệu Với nền tảng chuyên môn sâu về sóng điện tử và trường vi sóng mà ông đã tích lũy suốt nhiều năm từ công trình nghiên cứu quốc tế về tác động nhiệt của MRI lên mô não người đến những dự án xử lý tín hiệu quang phổ cho Bộ Quốc phòng Mỹ Tiến sĩ Nguyên cùng cộng sự tại công ty giải pháp nông nghiệp mà ông tham gia cố vấn đã bắt tay vào làm chủ một hướng đi hoàn toàn khác công nghệ xấy vi bả Nguyên lý của công nghệ này khác hẳn cách xấy truyền thống Thay vì ra nhiệt từ bề mặt sóng siêu cao tần xâm nhập trực tiếp vào bên trong nguyên liệu khiến các phân tử nước giao động nhanh chóng sinh nhiệt đồng đều từ lõi sản phẩm lan ra ngoài Cách làm này không chỉ tiết kiệm năng lượng hơn nhiều so với hệ thống xấy cũ mà còn giữ lại gần như trọn vẹn màu sắc, hương vị và giá trị dinh dưỡng ban đầu Đồng thời có khả năng tiêu diệt phần lớn các loại vi khuẩn gây hại tồn tại sâu bên trong sản phẩm Những thử nghiệm đầu tiên không hề dễ dàng Có những mẻ xấy tôm khô xấy ruốc bị hỏng vì cường độ sóng chưa được hiệu chỉnh đúng khiến sản phẩm cháy xém hoặc khô không đều Ông cùng đội ngũ kỹ thuật phải liên tục điều chỉnh thông số thử đi thử lại hàng chục lần trước khi tìm ra được công thức vận hành ổn định Có lần sau một mẻ thử nghiệm thất bại giữa đêm khuya một kỹ sư trẻ trong nhóm nản lòng buộc miệng Hay là mình quay lại dùng công nghệ xấy cũ cho chắc ăn thầy Ông chỉ lắc đầu tay vẫn cặm củi ghi lại thông số vừa đo được Chưa thử hết cách thì chưa được bỏ cuộc Cái gì thế giới chưa làm, mình làm được mới đáng giá Sau nhiều tháng kiên trì hệ thống xấy V3 do ông và cộng sự phát triển đã chứng minh hiệu quả vượt trội trong việc xấy tôm khô, xấy ruốc với những tính năng độc đáo mà hiếm có đơn vị nào trên thế giới thực hiện được ở quy mô tương tự Nhưng thử thách lớn nhất và cũng là thành tựu đáng tự hào nhất của công nghệ này lại đến từ một bài toán tinh vi hơn nhiều xử lý hạt giống xuất khẩu Đây là loại nguyên liệu đặc biệt nhạy cảm bởi bên trong lớp vỏ hạt là cả một mầm sống cần được bảo vệ tuyệt đối trong khi bề mặt hạt lại thường mang theo nấm ký sinh có thể gây hại nếu không được xử lý triệt đề trước khi xuất khẩu Ông đã lập trình hệ thống xấy V3 để khống chế cường độ và thời gian bức xả ở mức độ cực kỳ tinh xạo đủ mạnh để tiêu diệt hoàn toàn nấm ký sinh trên bề mặt màng hạt nhưng vẫn đủ nhẹ nhàng để bảo vệ vẹn toàn phôi mầm bên trong Thành tựu mang tính chất phẫu thuật bằng V6 này đã giúp bảo vệ an toàn cho những lô hạt giống đặc trủng có giá trị thương mại lên tới 40.000 đô la mỗi kg một con số đủ để bất cứ doanh nghiệp xuất khẩu nào cũng phải cẩn trọng tuyệt đối trong từng khâu xử lý Từ một thất bại ban đầu với những hệ thống tự động hóa đắt đỏ triết lý Midor công nghệ đã dẫn ông đến một thành tựu mà chính ông cũng không ngờ tới Làm chủ hoàn toàn một công nghệ xấy tinh V Vừa bảo vệ được giá trị kinh tế khổng lồ của hạt giống xuất khẩu Vừa phù hợp với năng lực đầu tư thực tế của doanh nghiệp trong nước Nếu công nghệ xấy V3 là câu chuyện về việc bảo vệ sự sống bên trong từng hạt giống thì bài toán tiếp theo mà ông đối mặt lại là câu chuyện về việc bao quát cả một vùng đất rộng lớn nơi mắt thường không thể nào kiểm soát suệ Tại những trang trại chuối xuất khẩu quy mô lớn ở khu vực Bà Diệ Vũng Tàu trải rộng tới 1000 hectare hệ thống tưới nhỏ giọt chính là mạch máu nuôi sống toàn bộ vườn cây Nhưng những vòi tưới nhỏ giọt lại rất dễ bị nghẹt do cặn bã sinh học hoặc trục trặc cơ học Với quy mô 1000 hectare việc cử người đi tuần tra từng góc cây để phát hiện chỗ nào đang bị thiếu nước gần như là nhiệm vụ bất khả thi Một chủ trang trại từng chia sẻ với ông nỗi bức xúc kéo dài nhiều mùa vụ Có khi cây chết khô cả tuần mình mới phát hiện ra vì làm sao mà đi hết cả 1000 hectare để kiểm tra từng góc được Câu nói ấy đã trở thành đề bài cho một trong những giải pháp sáng tạo nhất mà ông từng thực hiện tại Việt Nam Đúng theo tinh thần mai đo công nghệ thay vì đề xuất lắp đặt hàng vạn cảm biến độ ẩm dưới từng góc cây một phương án tốn kém vượt xa khả năng đầu tư của bất kỳ trang trại nào Ông chọn một hướng đi khác Bình dân hóa thiết bị bay không người lái kết hợp công nghệ viễn thám Bằng cách gắn cảm biến quang phổ và cảm biến nhiệt lên drone thiết bị sẽ bay quét với tốc độ cao qua toàn bộ diện tích trang trại Cây chuối thiếu nước sẽ đóng khí khổng giảm thoát hơi nước khiến nhiệt độ lá tăng lên và chỉ số quang hợp thay đổi Dựa vào sự biến thiên tín hiệu ấy phần mềm sẽ định vị chính xác tọa độ những gốc chuối đang gặp vấn đề gửi dữ liệu trực tiếp về điện thoại Lần đầu tiên nhìn thấy bản đồ nhiệt hiển thị chính xác từng điểm ngẽ nước trên màn hình, người chủ trang trại từng hoài nghi ban đầu đã phải thốt lên Vậy là từ giờ khỏi cần đi bộ cả ngày trời để kiểm tra nữa Với ông, đó chính là khoảnh khắc chứng minh rằng công nghệ khi được may đo đúng cách có thể biến một công việc tưởng chừng bất khả thi trở thành một thao tác đơn giản trên màn hình điện thoại Song song với drone giám sát nông trại Ông còn đưa một công nghệ khác vào giải quyết một vấn nạn nhức nhối không kém của thị trường Việt Nam Sự thiếu minh bạch và hàng giả tràn lan Dựa trên nền tảng xử lý tín hiệu tích tích lũy từ nhiều năm, ông ứng dụng công nghệ siêu quang phổ phân tích sự phản xạ ánh sáng của vật chất ở hàng trăm giải sóng hẹp khác nhau để trích xuất ra thứ có thể gọi là dấu vân tay hóa học của từng đối tượng mà không cần phá hủy mẫu vật Công nghệ này đã được ứng dụng để phân biệt dược liệu thật với giả Điển hình như nhận diện chính xác dễ cây đinh lăng thật giữa vô số sản phẩm làm giả có hình thái gần như tương đồng Nó cũng được kết hợp với thuật toán học máy để phát hiện phân bón giả trà trộn trên thị trường Và đặc biệt là nhận diện sự hiện diện của côn công nghiệp độc hại trong các sản phẩm rượu giả một mối nguy trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng Từ phòng thí nghiệm siêu cao tần dùng để phân tích sóng vũ trụ tại NASA đến chiếc đờ rôn bay là là trên cánh đồng chuối rồi đến máy quang phổ soi thấu từng chai rượu ngoài chợ Hành trình chuyên môn của ông đã đi một vòng trọn vẹn từ những vấn đề vĩ mô nhất của khoa học vũ trụ trở về với những vấn đề thiết thực nhất của đời sống thường ngày người Việt Dịp thành phố tổ chức lễ kỷ niệm 50 năm ngày Giải phóng miền Nam Thống nhất đất nước Cái tên tiến sĩ nhà giáo Nguyễn Đình Uyên được sướng lên 2 lần Trong danh sách 50 kiều bào tiêu biểu có đóng góp nổi bật cho thành phố suốt nửa thế kỷ qua và trong danh sách 9 nhà giáo được vinh danh vì những cống hiến lớn lao cho nền giáo dục khoa học thành phố Người đàn ông từng mang thẻ da vào của NASA và Lầu Năm Góc giờ đứng trên khán đài nhận biểu chừng giữa tràng vỗ tay của đồng nghiệp sinh viên và những người nông dân từng được ông giúp đỡ Nhưng nếu có ai hỏi điều gì khiến ông tự hào nhất suốt gần 20 năm kể từ ngày rời nước Mỹ Câu trả lời có lẽ không nằm ở tấm biểu chừng trên tay mà ở một hình ảnh giản dị hơn nhiều Cô con gái nhỏ mỗi tối vẫn bập bẹ đánh vần tiếng Việt biết phân biệt chú với bác biết cung vái ông bà mỗi dịp lễ Tết Có những cuộc trở về không được đo bằng quãng đường mà bằng thứ người ta chọn mang theo và thứ người ta chọn để lại Ông đã để lại một vị trí danh giá ở nước Mỹ và mang về một điều lớn hơn nhiều Niềm tin rằng trí thức dù học được ở đâu cuối cùng cũng phải tìm đường quay về phục vụ nơi đã sinh ra nó Thành công không chỉ là việc bạn đi được bao xa mà là bạn mang được những gì trở về Nếu là quý vị đứng trước một sự nghiệp đỉnh cao ở Mỹ và một lời gọi từ quê hương quý vị có sẵn sàng đánh đổi sự yên ổn để bắt đầu một việc khó hơn không? Hãy chia sẻ suy nghĩ của quý vị xuống phần bình luận để chúng ta cùng thảo luận nhé Video được xây dựng dựa trên các bài viết phỏng vấn và tư liệu công khai về tiến sĩ Nguyễn Đình Uyên đã được các cơ quan báo chí tổ chức khoa học công nghệ đăng tải Một số đoạn thoại được tái hiện theo tinh thần các phát biểu đã được ghi nhận nhằm phục vụ mục đích kể chuyện Rất mong quý khán giả đón nhận câu chuyện này như một lát cắt truyền cảm hứng và có thể tìm đọc thêm các nguồn gốc để hiểu trọn vẹn hơn về hành trình của nhân vật Xin cảm ơn quý vị đã theo dõi