TÓM TẮT VƯƠNG TRIỀU NHÀ CHU - TRIỀU ĐẠI KÉO DÀI 800 NĂM VÌ SAO PHẢI LÊN ĐÀI TRỐN NỢ?

Đình Sự
546 người theo dõi
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Chào mừng quý vị và các bạn đã quay trở lại với kênh Ngẫm Sử Đông Tây
Hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau ngược dòng thời gian để bước
vào hành trình khám phá một trong những triều đại vĩ đại
đặt nền móng và định hình tư tưởng văn hóa cho cả một
nền văn minh Trung Hoa rực rỡ suốt hàng ngàn năm
Đó chính là Nhà Chu
Tồn tại gần 8 thế kỷ, Nhà Chu không chỉ là triều đại
phong kiến kéo dài lâu nhất trong lịch sử Trung Hoa
mà còn là thời kỳ chứng kiến những biến động địa chính trị sâu sắc nhất
Từ buổi đầu lập quốc
cho kênh Ghiền
Mì Gõ Để không
bỏ lỡ những
video hấp dẫn
và điều gì đã khiến một vương triều hùng mạnh cuối cùng lại rơi vào cảnh phân
tranh suy vong. Sự trỗi dậy từ đất Tây Kỳ và cuộc đụng độ lịch sử với nhà Thương
Thuở ban đầu, người Chu vốn là một bộ lạc có cội
nguồn gắn liền với nghề trồng lúa nước và ngũ cốc
Cư trú tại vùng đất Chu Nguyên dưới chân núi Kỳ Sơn
Tổ tiên của họ là Hậu Tắc, người có công dạy nhân dân khai hoang,
làm nông nghiệp và được xem là vị thần nông nghiệp của Vương Triều
Trải qua nhiều đời di cư để tránh sự quấy nhiễu của các bộ lạc du mục phương Bắc
cho kênh Ghiền
Mì Gõ Để không
bỏ lỡ những
video hấp dẫn
Uy thế lớn mạnh của người Chu ở phương Tây đã lọt vào
tầm ngắm và sự nghi kị sâu sắc của triều đình nhà Thương
Thế lực đang làm chủ Trung Nguyên lúc bấy giờ
Đến đời Trụ Vương, nhà Thương rơi vào giai đoạn suy thoái nghiêm trọng
Trụ Vương là một vị quân vương nổi tiếng tàn ác,
xa xỉ và coi thường lòng dân
Sử sách ghi lại rằng, ông cho đắp hồ rượu,
treo thịt làm rừng, xây dựng lầu lộc đài cao ngất ngưỡng,
hào tốn biết bao tài lực và sức dân
Không những thế, Trụ Vương còn sáng tạo ra những hình phạt giá
mang như bào lạc, nướng đỏ cột đồng rồi ép người bị phạt đi
cho rơi vào đống than hồng, chỉ để thỏa mãn sự hiếu sát.
Những bề tôi trung lương dám mở lời can ngăn như Vương Thúc Bỉ Can,
đều bị phanh ngực, cơ tử bị giam cầm, còn vi tử phải bỏ trốn.
Dưới ách thống trị đen tối đó, lòng dân oán hận khắp nơi,
chư hầu bốn phương bắt đầu rời bỏ nhà Thương.
Nhìn thấu thời cuộc, tại đất Chu, Cơ Xương,
người sau này được tôn phong là Chu Văn Vương
Bắt đầu thu hút hiền tài,
tích lũy lực lượng và từng bước mở rộng ảnh hưởng chính trị
Chu Văn Vương là người khiêm tốn, lấy đức trị dân,
tôn trọng người già và yêu thương kẻ yếu
Sự trỗi dậy của ông khiến Trụ Vương lo sợ
Vua Thương bèn dùng kế triệu Cơ Xương về kinh đô Triều Ca
Rồi bắt giam ông tại ngục Vũ Ly trong suốt 7 năm
Trong những năm tháng bị giam cầm nơi ngục tối,
cơ xương không hề nản chí
Ông tập trung nghiên cứu Bát Quái của Phục Hy,
phát triển thành Kinh Dịch 64 quẻ
Đặt nền móng lý luận cho triết học cổ đại
Ở bên ngoài, các đại thần nước Chu như Táng Nghi Sinh
Đã đem nhiều mỹ nữ,
ngựa tốt và châu báu dâng cho Trụ Vương để chuộc Cơ Xương về
Nhờ sự kiên nhẫn và mưu trí đó, Cơ Xương được tha về nước, đồng thời
được Trụ Vương ban cho quyền chinh phạt các chư hầu làm phản ở phía Tây
Trở về Tây Kỳ, Chu Văn Vương đẩy mạnh việc chiêu hiền nạp sĩ
Sự kiện mang tính bước ngoặt nhất là cuộc gặp
gỡ lịch sử giữa Chu Văn Vương và Khương Tử Nha,
tức Khương Thượng, Thái Công Vọng, bên bờ sông Vị
Nhận thấy Khương Tử Nha là bậc kỳ tài về quân sự và chiến lược,
Văn Vương lập tức tôn ông làm quân sư, cùng nhau bàn quốc kế dân sinh,
huấn luyện quân sĩ và xây dựng liên minh với các chư hầu xung quanh.
Trước khi qua đời, Văn Vương đã mở rộng đáng kể lãnh thổ nước Chu,
làm chủ phần lớn các vùng đất phía Tây,
tạo tiền đề vững chắc cho cuộc lật đổ nhà thương.
Khi Chu Văn Vương tạ thế, con trai thứ của ông là Cơ Phát,
tức Chu Vũ Vương, kế thừa ngai vàng và sự nghiệp phạt Trụ còn gian dở
Phò tá ông lúc này, ngoài quân sư Khương Tử Nha,
còn có những người em ruột tài ba như Chu Công Đán, Triệu Công Thích
Nhận thấy trụ vương ngày càng cuồng vọng,
giết hại nhân sĩ và hoàn toàn mất hết lòng dân
Chu Vũ Vương quyết định tiến hành cuộc duyệt binh lớn
tại bến Mạnh Tân nhằm thăm dò thái độ của các chư hầu
Tại bến Mạnh Tân, hơn 800 chư hầu không ai bảo ai đều tự
động kéo quân đến hội tụ, đồng thanh đòi tiến đánh triều ca
Tuy nhiên, Chu Vũ Vương vẫn bình tĩnh nhận định,
thời cơ chưa thực sự chính mùi nên quyết định
lui quân về củng cố lực lượng thêm một thời gian
Đến khi Trụ Vương mổ ngực Bỉ Can,
bỏ giam cơ tử và khiến các tướng lĩnh thân cận hoàn toàn quay lưng,
Chu Vũ Vương mới chính thức phất cờ khởi nghĩa
Năm 1046 trước Công nguyên, Chu Vũ Vương dẫn đầu liên minh
gồm quân đội nước Chu và các bộ lạc phương Tây như Thục,
Khương, Bành, Bột tiến thẳng đến Mục Giả,
một cánh đồng chiến lược nằm sát kinh thành Triều Ca.
Trước giờ gờ của trận chiến quyết định sinh tử,
Chu Vũ Vương bước lên đài cao,
dõng dạc đọc bài hịch từ nổi tiếng trước toàn thể ba quân tướng sĩ.
Trời đất che chở cho muôn dân,
kẻ bạo ngược thương trụ làm hại chúng sinh.
coi thường tế lễ nghe lời gièm pha mà xa lánh anh
em ruột thịt này đã đến ngày tận số tan nay thấy trời hành đạo các ngươi hãy
dũng cảm tiến lên giữ vững hàng ngũ cùng nhau lập công lớn trong
ngày hôm nay phía bình kỳ chiến tuyến Trụ Vương vội vã huy động một
lực lượng đông đảo lên tới hàng trăm ngàn người thậm chí vũ trang
cho cả tù binh
và nô lệ để ra một giá ứng chiến
Để không bỏ
ế
n
Tuy nhiên lực lượng này tuy đông nhưng tinh thần cực kỳ rệu rã
Lòng oán giận Trụ Vương đã lên đến đỉnh điểm
Ngay khi tiếng trống trận của quân Chu vang lên
Và Khương Tử Nha dẫn quân tiên phong xông tới
Hàng ngũ quân Thương lập tức tan rã
Hàng vạn nô lệ và binh lính không chịu chiến đấu
Họ chủ động buông vũ khí
Thậm chí quay giáo đánh ngược lại quân đội thân tín của Trụ Vương
Để mở đường cho quân Chu tiến vào
Trận chiến Mục Giả diễn ra nhanh chóng và đầm đìa máu chảy
Thấy đại thế đã mất, Trụ Vương hoảng sợ chạy vội về kinh đô Triều Ca,
leo lên Lộc Đài,
nơi từng là biểu tượng cho sự xa hoa bạo ngược của mình.
Tại đây, Trụ Vương khoác lên người bộ áo
ngọc quý giá nhất rồi châm lửa tự thiêu.
Sự sụp đổ của Trụ Vương và nhà Thương đã
khép lại một triều đại kéo dài hơn 6 thế kỷ,
đồng thời mở ra trang sử mới cho toàn bộ đất nước Trung Hoa.
Sau khi ca khúc Khải Hoàn tiến vào Triều Ca,
Chu Vũ Vương ban lệnh bãi bỏ các hình phạt giá mang,
mở kho lương phát chẩn cho dân nghèo,
đồng thời phong tặng danh hiệu cho các hiền thần đã hy sinh.
Tuy nhiên, đứng trước một vùng lãnh thổ bao
la vừa tiếp quản từ tay nhà thương, Chu Vũ Vương nhận thức sâu
sắc rằng việc đánh đổ một triều đại đã khó, nhưng việc cai
quản và duy trì sự ổn định cho đất nước còn khó gấp muôn phần.
Để giải quyết bài toán quản lý hành chính và an ninh,
Chu Vũ Vương cùng các đại thần đã thảo luận và quyết định thực hiện
chính sách phân phong đất đai, còn gọi là chế độ Tông Pháp Phong Kiến.
Theo chế độ này, quyền cai trị không được tập trung hoàn
toàn ở Trung ương mà được chia nhỏ cho các công thần,
tôn thất họ Cơ và hậu duệ của các triều đại cũ như nhà Hạ,
nhà Thương, để họ thành lập các chư hầu làm lá chắn
bảo vệ vương thất nhà Chu ở trung tâm Hào Kinh.
Trong buổi triều hội đại phong chư hầu tại Hạo Kinh,
Chu Vũ Vương tuyên bố trước các quan lại và tướng sĩ
Thiên hạ này không phải là của riêng một người,
mà là thiên hạ của muôn dân
Ai có công lớn với xã tắc, người đó sẽ được ban ân sủng
và đất phong để cùng trị quốc, giữ gìn cơ nghiệp muôn đời
Khương Tử Nha, vị quân sư có công lao hàng đầu,
được phong làm vua nước Tề ở vùng Sơn Đông ngày nay
Một vị trí chiến lược ven biển phía đông
Hãy subscribe
cho kênh Ghiền
Mì Gõ Để không
nhà
video hấp dẫn
Tuy nhiên, niềm vui thắng lợi và sự bình yên không kéo dài được bao lâu
Chỉ vỏn vẹn 2 năm sau trận Mục Giả
Chu Vũ Vương vì làm việc quá sức và bệnh nặng
Đã đột ngột qua đời trong sự tiếc thương vô hạn
Của toàn thể triều đình và nhân dân
Sự ra đi đột ngột của vị vua khai quốc
Đã đẩy nhà Chu vào một cơn khủng hoảng chính trị nghiêm trọng
Kế vị ngai vàng lúc này là thái tử Cơ Tụng, tức Chu Thành Vương
Lúc lên ngôi, Chu Thành Vương tuổi đời còn quá nhỏ,
chưa đủ khả năng tự tay điều hành việc nước.
Trước tình thế nguy cấp đó, Chu Công Đản,
người chú ruột tài ba và giàu lòng trung trinh,
đã quyết định đứng ra nhiếp chính, thay cháu quản lý công việc triều đình.
Chính sự việc này đã trở thành ngòi nổ cho những
âm mưu phản loạn và thử thách cam go tiếp theo
đối với sự tồn vong của Vương Triều nhà Chu.
Sự nhiếp chính của Chu Công Đản,
người chú ruột có tầm nhìn chiến lược và lòng trung kiên tuyệt đối,
lẽ ra phải là chỗ dựa vững chắc cho vương triều non trẻ.
Thế nhưng, nó lại lập tức vấp phải làn sóng hoài nghi, ghen tị và bất
mãn dữ dội từ chính nội bộ gia tộc nhà Chu, cũng như các thế lực cũ.
Hai người em trai khác của Chu Vũ Vương
là Quảng Thúc Tiên và Sái Thúc Lộ
Những người được triều đình tin tưởng cử ra vùng đất
phía đông để giám sát vũ canh và tàn dư quân thương
Bắt đầu cảm thấy bất mãn vì quyền lực của mình bị hạn
chế và vì Chu Công Đảng nắm quyền nhiếp chính thay vì họ
Lợi dụng tâm lý hoang mang của dư luận và khoảng cách địa lý xa xôi
Quảng Thúc Tiên và Sái Thúc Lộ đã tung ra những lời đồn đại hiểm ác
Xuyên tạc rằng Chu Công Đảng đang mưu đồ cướp ngôi
Chuẩn bị phế truất vị vua trẻ tuổi Chu Thành Vương để tự mình xưng vương
Những lời gian dối này nhanh chóng lan truyền khắp nơi
Thậm chí còn khiến một số tôn thất nhà
Chu ở triều đình sinh lòng ngờ vực
Không dừng lại ở những lời đồn thổi chia rẽ nội bộ
Quảng Thúc và Sái Thúc còn ngấm ngầm cấu kết chặt chẽ với Vũ Canh
Con trai của Trụ Vương đời trước
Kẻ vẫn đang ôm mộng phục hưng lại cơ nghiệp nhà Thương
Để tạo ra một liên minh đủ mạnh chống lại Trung ương
Họ tiếp tục lôi kéo sự tham gia của các bộ lạc phương Đông
Vốn có hiềm khích với nhà Chu như Hoài Di, Từ Di, Yên
Và các nước chư hầu nhỏ xung quanh
Một âm mưu phản loạn quy mô lớn,
có sự chuẩn bị kỹ lưỡng cả về nhân sự lẫn binh lực
đã được hình thành ngay trong lúc nhà Chu vừa mới
chân ước chân ráo thiết lập nền thống trị thiên hạ
Trước tình thế ngàn cân treo sợi tóc,
khi ngọn lửa chiến tranh từ phe phản loạn
bắt đầu bùng cháy dữ dội ở miền Đông,
nội bộ triều đình nhà Chu tại Hạo Kinh
rơi vào tình trạng hoang mang cực độ.
Có những đại thần vì nhẹ dạ hoặc nghe theo
lời đồn đã bắt đầu nghi ngờ Chu Công Đảng
Bản thân Chu Công Đản đứng trước một
lựa chọn vô cùng đau xót và khó khăn
Nếu ông tiếp tục ở lại triều đình để minh oan,
đất nước sẽ mất đi người chỉ huy quân sự giỏi nhất
Còn nếu ông chủ động cầm quân dẹp loạn,
những lời vu cáo ông mưu phản sẽ càng có cớ để bùng phát mạnh mẽ hơn
Tuy nhiên, với lòng trung thành tuyệt đối với xã tắc và
mong muốn bảo vệ di nguyện của tiên vương Chu Vũ Vương
Chu Công Đản đã dồn mọi nghi kỵ sang một bên
Trong buổi triều hội khẩn cấp trước khi xuất quân,
đứng trước văn võ bá quan và vị vua trẻ Chu Thành Vương,
Chu Công Đản dõng dạc tuyên bố
Tiên vương vì thiên hạ mà gian lao trăm trận, nay thiên hạ chưa định,
kẻ phản loạn muốn lật đổ cơ nghiệp của nhà Chu
Ta há có thể vì sợ tiếng oan cá nhân mà bỏ mặc xã tắc,
để muôn dân lầm than trong biển lửa chiến tranh
Ta thay mặt thiên tử, quyết thân chinh đi trừng trị kẻ bất nghĩa,
bảo vệ giang sơn nhà Chu
Nói là làm, Chu Công Đản lập tức mang đại quân đông tiến
Cuộc chiến dẹp loạn tam gian và tàn
dư nhà thương diễn ra vô cùng ác liệt
Kéo dài ròng rã suốt 3 năm trời
Quân đội nhà Chu dưới sự chỉ huy tài tình của Chu Công Đản
Đã phải vượt qua muôn vàn gian khó
Đối mặt với chiến thuật
du kích và sức mạnh của liên minh các bộ lạc phương Đông
Bằng tài thao lược xuất chúng
Sự kết hợp uyển chuyển giữa ngoại giao
cô lập địch và sức mạnh quân sự áp đảo
Hãy
subscribe
cho kênh
Ghiền Mì Gõ
Để không bỏ
lỡ những
video hấp dẫn
Cuộc bạo loạn mang tên Loạn Tam Giám chính thức bị dập tắt
Qua đó đập tan hoàn toàn mưu đồ lật đổ Vương Triều
Và củng cố vững chắc uy quyền tối cao của Trung ương nhà Chu
Sau khi bình định xong miền Đông
Chu công Đản không vội vã trở về hưởng thụ vinh quang
Mà dành thời gian sâu xa suy ngẫm về địa lý chính trị của Vương Triều
Ông nhận ra rằng Hạo Kinh nằm quá sâu về phía Tây,
rất bất tiện trong việc kiểm soát, điều phối quân đội và
trấn áp kịp thời các biến động ở miền Trung và miền Đông,
nơi tập trung phần lớn các nước chư hầu và tàn dư các thế lực cũ.
Từ nhãn quan chiến lược thiên tài đó,
Chu công Đản quyết định quy hoạch và cho xây dựng một kinh đô mới
ở phía Đông mang tên Lạc ấp, nay là vùng Lạc Dương, tỉnh Hà Nam.
Lạc ấp nằm ở vị trí trung tâm của thiên hạ,
tiếp giáp với những đồng bằng màu mỡ của lưu vực Hoàng Hà,
có hệ thống giao thông thủy bộ cực kỳ thuận lợi.
Việc xây dựng Lạc ấp không chỉ giúp nhà Chu kiểm soát chặt chẽ
toàn bộ các vùng lãnh thổ phía đông, mà còn thể hiện tầm nhìn vĩ
đại về việc đặt trái tim của Vương Triều vào giữa lòng thiên hạ.
Khi hoàn thành sứ mệnh lịch sử, dẹp xong ngoại xâm nội phản, quy hoạch
xong kinh đô mới và đưa nhà Chu bước vào thời kỳ ổn định cực thịnh.
Chu công Đản đã thể hiện một phẩm chất đạo đức cao cả
Khiến ngàn đời sau kính ngưỡng
Khi Chu Thành Vương đến tuổi trưởng thành
Có đủ năng lực để tự tay điều hành việc nước
Chu công Đản không hề ham lam quyền lực
Hay tìm cách thao túng ngai vàng
Ông đã tổ chức một buổi lễ trang trọng
Để chính thức trao trả lại toàn bộ
quyền lực cai trị đất nước cho nhà vua
Tự nguyện lui về hàng ngũ bề tôi
Tận tụy phò tá nhà vua bằng tất cả sự chân thành
Hành động quang minh lỗi lạc này đã đặt ra một chuẩn
mực đạo đức lớn cho các thế hệ chính trị gia đời sau
Đồng thời biến triều đại nhà Chu thành một biểu
tượng của sự minh triết và trật tự kỷ cương
Dưới thời Chu Thành Vương và tiếp nối là con trai ông Chu Khang Vương
Nhà Chu bước vào giai đoạn hoàng kim rực rỡ
nhất trong suốt chiều dài lịch sử của mình
Được sử sách đời sau tôn vinh là thời kỳ Thành Khang Chi Trị
Trong giai đoạn Hoàng Kim này,
chính sách nông nghiệp được đặc biệt chú trọng
Thông qua hệ thống tỉnh điền, khuyến khích nhân dân khai
hoang hóa thực, phát triển chăn nuôi và ổn định đời sống
Văn hóa, lễ nhạc và hệ thống pháp luật phong kiến được
Chú Công Đảng cùng các hiền thần hoàn thiện tỉ mỉ
Tạo ra một bộ khung chuẩn mực đạo đức xã
hội từ triều đình cho tới tận các thôn làng
Các nước chư hầu lớn nhỏ đều quy phục triều đình một cách tuyệt đối
Định kỳ triều cống và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về lễ nghi
do nhà Chu ban hành
Sử sách chép lại rằng, trong suốt hơn 40 năm liên
tục dưới thời trị vị của Thành Vương và Khang Vương
Đất nước Thái Bình thịnh trị đến mức hành đạo nhặt của rơi không lấy
Cổng ngoài ban đêm không cần đóng,
ngục tù quanh năm trống trải không có người phạm tội trọng
Nhân dân tứ phương ấm no, nhà nhà hạnh phúc,
văn minh Trung Hoa bước những bước tiến dài đầy tự hào
Tuy nhiên quy luật nhiệt ngã của lịch sử luôn cho thấy không có
một triều đại nào có thể duy trì sự thịnh vượng đỉnh cao mãi mãi
Sau thời kỳ hoàng kim rực rỡ của Thành Khang, Triều Chu dần bước
vào giai đoạn chuyển giao quyền lực sang các thế hệ vua đời sau
Dù bộ máy nhà nước vẫn duy trì được hình thức trật tự cơ bản
Nhưng sự xuất hiện của những vị quân vương
bắt đầu có dấu hiệu lơi lỏng triều chính
Chìm đắm trong sự an nhàn vương giả và xa rời thực tế đời sống nhân dân
Đã bắt đầu gieo những mầm mống ngầm
đầu tiên cho sự suy yếu từ bên trong
Những vết rạn nước nhỏ nhạt ấy qua thời gian sẽ dần lớn lên
Và trở thành những thách thức chí mạng
cho số phận của cả một vương triều vĩ đại
Bước sang các đời vua tiếp theo của vương triều nhà Chu,
đặc biệt là dưới thời trị vị của Chu Chiêu Vương và Chu Mục Vương
Nền tảng chính trị và quân sự vững chắc được kiến thiết từ thời
Chu Công, bắt đầu bộc lộ những dấu hiệu lệch hướng nghiêm trọng
Chu Chiêu Vương, một vị quân vương mang tính cách hiếu chiến,
ôm ambition bành trướng lãnh thổ và khát
khao khẳng định uy quyền tối thượng
đã quyết định tự mình dẫn dắt các cuộc nam chinh với quy mô lớn
Mục đích của chiến dịch không chỉ nhằm khai thác
nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú ở phương Nam
mà còn để khuất phục hoàn toàn các bộ lạc và tiểu quốc
đang sinh sống dọc theo lưu vực sông Hán và sông Dương Tử rộng lớn
Tuy nhiên, các chiến dịch này đã vấp
phải những khó khăn vô cùng khắc nghiệt
từ điều kiện tự nhiên cho đến sự kháng cự quyết liệt,
bền bỉ của người dân bản địa
vốn quen thuộc với địa hình hiểm trở, rừng thiên,
nước độc và khí hậu khắc nghiệt của phương Nam
Trong một chiến dịch quyết định diễn ra bên bờ sông Hán Thủy,
do sự chủ quan của triều đình thiếu sự chuẩn bị kỹ càng về hậu cần
và mắc phải những sai lầm chí mạng trong chiến thuật điều quân,
quân đội nhà Chu đã bị đánh cho đại bại hoàn toàn.
Bi kịch hơn thế, sử sách chép lại rằng trong lúc tháo chạy qua sông,
đoàn thuyền ngự chở Chu Chiêu Vương đã bị lật úp
do sử dụng loại thuyền ghép bằng keo dán kém chất lượng.
Hậu quả của sự bớt xén vật tư từ các quan lại
gian thần ở hậu phương nhằm trục lợi cá nhân
Nhà vua cùng tùy tùng đã chết đuối ngay giữa dòng nước siết
Sự kiện chấn động này không chỉ giáng một đòn chí mạng vào
uy thế chính trị của vương thất nhà Chu trước thiên hạ
Mà còn phát đi một tín hiệu rõ ràng cho thấy sức mạnh quân
sự tuyệt đối của Trung ương đã bắt đầu lung lay tận gốc rễ
Kế vị Chu Chiêu Vương là con trai ông Chu Mục Vương
Dù là một vị quân vương sở hữu năng lực chính trị nhất định,
có ý thức cải cách luật pháp để siết lại kỷ cương
và tiến hành nhiều chiến dịch quân sự càng quét các bộ lạc
diễu một phương Tây như Khuyển Nhung
Nhằm giữ vững biên ải, Chu Mục Vương lại xa đà vào thói
quen tiêu xài hoang phí và tư tưởng mở rộng lãnh thổ vô độ
Những cuộc viễn chinh liên miên từ Đông sang Tây khiến quốc khố
ngày càng kiệt quệ, sức lực của nhân dân hao tổn nghiêm trọng
Các nước chư hầu bắt đầu cảm thấy mệt mỏi vì phải gánh chịu
những cống nạp nặng nề để phục vụ cho tham vọng của thiên tử
Khiến sợi dây liên kết về mặt tinh thần, đạo đức và lễ nhạc giữa
triều đình trung ương với các chư hầu ngày càng trở nên lỏng lẽo
Tình trạng suy vi ấy tiếp tục tuyệt dài không
phanh cho đến thời kỳ trị vì của Chu Lệ Vương
Một trong những vị vua tàn bạo và tai tiếng nhất trong lịch sử nhà Chu
Chu Lệ Vương là người tham lam, độc đoán,
cực kỳ dị ứng với những lời can gián trung thực
và đặc biệt trọng dụng những kẻ nịnh
thần chuyên chăm chọc, thu thuế nặng nề
để phục vụ cho đời sống xa hoa tột độ của Hoàng Cung
Để thỏa mãn nhu cầu tài chính vô đáy,
Chu Lệ Vương đã ban hành một chính sách vô cùng phản động
độc quyền toàn bộ các nguồn tài nguyên thiên nhiên của đất nước
Ông ban hành lệnh cấm ngặt nghèo,
tuyệt đối không cho phép nhân dân lên rừng đốn củi,
xuống làm đánh cá hay khai thác các sản vật tự nhiên,
vốn là nguồn sinh kế thiết yếu từ bao đời nay của
người dân lao động nghèo khó để duy trì sự sống.
Bất kỳ ai dám lên tiếng phàn nàn, bày tỏ sự bất mãn hay chỉ trích
chính sách bạo ngược này đều bị triều đình bắt giam, tra tấn hoặc
trừng trị không thương tiếc bởi hệ thống mật thám giăng kính khắp nơi.
Sự bạo ngược và tàn nhẫn của Chu Lệ Vương đã đẩy
toàn bộ xã hội vào bước đường cùng không lối thoát
Khắp các ngõ ngách trong kinh đô Hạo Kinh,
ngập tràn tiếng oán thán mút trời
Nhân dân đi ngoài đường không dám nhìn thẳng mặt nhau,
mà chỉ dám dùng ánh mắt giao tiếp từ xa
vì sợ hãi bất kỳ lúc nào cũng có thể bị lính triều đình bắt tội
Nhận thấy hiểm họa vong quốc đang cận kề,
một vị đại thần vô cùng kính trọng là Triệu Công
đã đánh liều tiến cung, thẳng thắn can gián nhà vua rằng
Việc cai trị thiên hạ giống như việc trị thủy
Chặn lòng dân, bịt miệng thiên hạ còn nguy hiểm gấp bội lần
so với việc chặn dòng nước lũ
Nước lũ vỡ bờ, ắt gây tổn hại lớn
Còn dân chúng đã đến đường cùng mà nổi giận
Thì hậu quả mang lại sẽ vô cùng khôn lường
Xả tắc, ác sẽ sụp đổ trong chốc lát
Thế nhưng, một kẻ u mê và kiêu ngạo như Chu Lệ Vương
Nào chịu nghe những lời vàng ngọc ấy
Ngoài mặt thì ông ta ngoài miệng phớt lờ
Nhưng trong lòng vẫn chứng nào tật nấy
Thậm chí còn thuê thêm nhiều kẻ chỉ điểm
Để siết chặt hơn nữa gông xiềng áp bức lên đầu muôn dân
Đỉnh điểm của sự phẫn nộ không thể kìm nén được nữa
Đã bùng nổ vào năm 841 trước công nguyên
Vào ngày định mệnh đó,
nhân dân kinh đô Hạo Kinh cùng đông đảo binh lính nghèo khó
đã đồng loạt cầm trên tay những vũ khí thô sơ nhất như gậy gộc,
cuốc sẻng, dao phay
kéo thẳng vào khu vực Hoàng Cung với
khí thế sục sôi nhằm lật đổ bạo chúa
Trước làn sóng khởi nghĩa cuồn cuộn của hàng vạn người dân
Chu Lệ Vương hoảng loạn tột độ vứt bỏ cả ngai vàng và hoàng bào
vội vã tháo chạy khỏi kinh thành dưới sự
che chở của một vài cận vệ trung thành
Ông vượt qua sông Hoàng Hà và trốn chạy
đến vùng đất hẻo lánh ở phía đông
Sống phần đời còn lại trong sự lưu vong tột cùng nhục nhã
Cho đến khi chết ở nơi đất khách quê người
Khi bạo chúa tháo chạy khỏi kinh đô
triều đình nhà Chu rơi vào tình trạng vô chủ,
hỗn loạn và khủng hoảng trầm trọng chưa từng có trong lịch sử
Để duy trì trật tự đất nước,
tránh cho xã hội rơi vào cảnh chém giết lẫn nhau
Và giữ vững giang sơn trong lúc hoảng
tộc không có người trực tiếp điều hành
Hai vị đại thần có uy tín và đức độ lớn nhất lúc bấy giờ là Chu Công,
con cháu của Chu Công Đản và Triệu Công đã cùng
nhau đứng ra nắm quyền điều hành triều chính.
Giai đoạn lịch sử đặc biệt này được sử sách
tôn vinh là thời kỳ Chu Triệu Cộng Hòa.
Đây là một mốc son vô cùng độc đáo khi nhà nước không có vua
trị vị tối cao mà do các đại thần cùng nhau hiệp lực quản lý,
đưa ra các quyết định chính trị dựa trên sự đồng
thuận và tinh thần trách nhiệm cao cả trước quốc gia.
giúp đất nước vượt qua cơn bão khủng hoảng tồi tệ nhất.
Thời kỳ Cộng hòa này kéo dài ròng rã suốt 14 năm trời
cho đến khi Chu Lệ Vương qua đời ở nơi lưu vong.
Lúc bấy giờ, triều đình quyết định đón con trai của ông là Cơ Tĩnh
trở về Kinh Đô để đưa lên ngai vàng, chính là Chu Tuyên Vương.
Dưới sự phò tá đắc lực của các hiền thần trung kiên
và sự nỗ lực không mệt mỏi nhằm chấn hưng đất nước,
Chu Tuyên Vương đã thực hiện một loạt các cải cách mạnh mẽ
Chấn chỉnh lại triều cương, khôi phục các lễ nghi truyền thống
Chiêu mộ binh sĩ đánh dẹp các bộ lạc xâm lấn biên giới
Và lấy lại phần nào uy thế đã mất của nhà Chu
Sử sách gọi giai đoạn này là Tuyên Vương Trung Hưng
Thắp lên một tia hy vọng cuối cùng vô cùng rực rỡ
Về sự phục hưng của một vương triều từng
một thời huy hoàng khắp cõi Trung Nguyên
Tuy nhiên, ánh hào quang ngắn ngủi của thời kỳ trung hưng ấy
cuối cùng cũng không thể chống lại được quy luật suy vong tất yếu
của một triều đại đã đi qua giai đoạn hoàng kim.
Những vết rạn nứt sâu sắc trong cấu trúc phân phong phong kiến,
sự lớn mạnh âm thầm và đầy mưu tính của các nước chư hầu
cùng với những sai lầm chính trị chí mạng của các đời vua tiếp theo
đã đẩy Vương Triều Nhà Chu tiến sát
đến bờ vực của một cuộc đại suy vong
chưa từng có trong lịch sử nhân loại cổ đại.
Bước sang thời kỳ Đông Chu mà mở đầu chính là giai
đoạn được sử sách gọi tên là thời kỳ Xuân Thu
Cục diện địa chính trị của Trung Hoa đã đảo lộn hoàn toàn
so với những năm tháng hoàng kim trước đó
Việc Chu Bình Vương buộc phải dời đô từ
Hạo Kinh ở phía Tây về Lạc Ấp ở phía Đông
không chỉ đơn thuần là một cuộc dịch chuyển về mặt địa lý
mà còn là một đòn giáng mạnh mẽ làm sụp đổ hoàn
toàn uy thế chính trị tối thượng của nhà Chu
Vùng đất trực trị do Thiên Tử trực tiếp quản lý,
này đã bị thu hẹp lại một cách thê thảm
Chỉ còn lại một lãnh địa vô cùng nhỏ bé nằm
lọt thỏm giữa các chư hầu lớn xung quanh
Tài nguyên cạn kiệt, quân đội triều đình suy yếu
Nhà Chu từ vị thế của một bậc chí tôn
ban hành mệnh lệnh cho khắp thiên hạ
này đã rơi vào cảnh phải ngửa tay xin tiền cứu trợ
thậm chí phải đi sứ sang các nước chư hầu
lớn để vay mượn lương thực và sự bảo hộ
nhằm duy trì qua loa danh hiệu thiên tử của mình.
Trong khi vương thất nhà Chu ngày càng suy vi và chìm trong nghèo khó,
thì ở bên ngoài, các nước chư hầu lớn nhỏ lại
trải qua một quá trình phát triển cực kỳ mạnh mẽ
cả về kinh tế, nông nghiệp lẫn quân sự.
Những vùng đất trước kia vốn chỉ là các vùng biên ải hoang sơ
qua nhiều đời khai hoang và sát nhập
nay đã vươn lên thành những quốc gia hùng cường
sở hữu tiềm lực to lớn vượt xa cả Trung ương
Cuộc diện thiên hạ lúc bấy giờ không còn tuân theo trật tự nhất thống
dưới một mái nhà chung của nhà Chu nữa
mà dần bị xé nhỏ thành hàng trăm tiểu quốc lớn nhỏ khác nhau
luôn chực chờ cắn xé lẫn nhau để tranh giành lãnh thổ và ảnh hưởng
Chính trong bối cảnh hỗn loạn và vô pháp luật ấy,
trật tự lễ nhạc phong kiến truyền thống,
thứ từng là sợi dây vô hình gắn kết toàn bộ thế giới Trung
Hoa cổ đại dưới uy quyền của nhà Chu, đã hoàn toàn sụp đổ.
Các nước chư hầu không còn tuân thủ theo những quy
định ngặt nghèo về nghi lễ cúng bái hay tước hiệu.
Những nước có tiềm lực mạnh bắt đầu tự ý xưng công, xưng vương
Tự mình định đoạt sinh tử của các tiểu quốc xung quanh
Mà hoàn toàn không thèm đếm xỉa đến sự cho phép
hay khiển trách từ triều đình nhà Chu ở Lạc Ấp
Dù trên danh nghĩa, Thiên Tử vẫn là người đứng đầu thiên hạ
Nhưng trên thực tế, quyền lực thực sự đã rơi hoàn
toàn vào tay các thế lực chư hầu hùng mạnh nhất
Từ sự sụp đổ của trật tự cũ, lịch sử Trung Hoa chứng
kiến sự xuất hiện của những nhà lãnh đạo kiệt xuất
những người mang khát vọng bá quyền để thu phục thiên
hạ được sử sách tôn vinh là thời đại của các vị bá chủ xuông thu
Người đầu tiên mở ra kỷ nguyên sưng bá rực rỡ ấy chính là Tề Hoàn
Công vị quân vương tài ba của nước Tề dưới sự phò tá đắc lực của nhà tư tưởng
và chính trị gia vĩ đại quan trọng Nhận thấy nhà Chu đã quá yếu ớt không thể
bảo vệ trật tự chung trước sự nhòm ngó của các bộ lạc ngoại tộc phương bắc
và phương tây
Tề Hoàng Công đã dương cao ngọn cờ,
mang khẩu hiệu lịch sử Tôn Vương Nhường Di, nghĩa là tôn kính
nhà vua nhà Chu và xua đuổi các bộ lạc ngoại tộc xâm lấn.
Dưới sự chỉ đạo chiến lược xuất sắc của Quản Trọng,
nước Tề thực hiện một loạt cuộc cải cách toàn diện về kinh tế,
tài chính, quân sự và tổ chức xã hội,
biến mình thành quốc gia giàu mạnh nhất thời bấy giờ.
Tề Hoàng Công không trực tiếp lật đổ
nhà Chu hay chiếm đoạt ngôi vị thiên tử
Mà thay vào đó, ông sử dụng danh nghĩa của
nhà Chu để hiệu triệu các nước chư hầu
Tổ chức các hội nghị liên minh lớn nhằm phân xử các tranh chấp quốc tế
Bảo vệ các quốc gia yếu hơn trước sự tấn
công của các bộ lạc Man Di hung hãn
Nhờ chiến lược khôn ngoan này, Tề Hoàng Công đã chính
thức trở thành vị bá chủ đầu tiên của thời kỳ Xuân Thu
Hãy subscribe
cho kênh Ghiền
Mì Gõ Để không
bỏ lỡ những
Nước Tấn ở miền Bắc, dưới sự lãnh đạo tài tình của Tấn Văn Công,
một vị quân vương từng trải qua nhiều năm lưu vong gian khổ
video hấp dẫn
trước khi trở về giành lại ngai vàng, đã vương lên trở thành
thế lực thống trị mới sau khi đánh bại một đối thủ vô cùng
hùng mạnh khác là nước Sở trong trận chiến thành Bộc lịch sử.
Tấn Văn Công tiếp tục duy trì chính sách tôn vương nhường di,
củng cố liên minh chư hầu và giữ gìn trật
tự tương đối ổn định cho miền Trung Nguyên.
Song hành và đối trọng với nước Tấn ở phương Bắc
chính là sự trỗi dậy mạnh mẽ của nước Sở
ở vùng lưu vực sông Dương Tử phương Nam
Nước Sở vốn từ lâu bị các nước Trung Nguyên xem là Nam
Di ngoài vòng văn minh
Nhưng dưới sự cai trị của các đời vua kiệt xuất như Sở Trang Vương
họ đã không ngừng bành trướng lãnh thổ, sở hữu quân đội hùng mạnh
và cuối cùng cũng bước lên đài danh vọng để tranh giành ngôi vị bá chủ
Sự đối đầu đỉnh cao giữa hai siêu cường nước
Tấn và nước Sở trong suốt nhiều thập kỷ
đã biến giải đất Trung Hoa thành một võ đài đẫm máu
nơi các nước chư hầu nhỏ bị kẹp ở giữa phải
liên tục thay đổi phe phái để tồn tại qua ngày
Bên cạnh nước Tấn và nước Sở, lịch sử thời kỳ Xuân Thu còn
ghi nhận sự bứt phá ngoạn mục của các nước như nước Tần
ở vùng phương Tây hiểm trở,
nơi sau này sẽ là hạt nhân thống nhất thiên hạ
hay nước Ngô và nước Việt ở vùng đất ngập nước phương Đông với những cuộc
tranh hùng đẫm nước mắt giữa phù
subscribe
chiến tranh liên
miên
không dứt ấy đã làm thay đổi hoàn toàn bản
đồ chính trị của Trung Hoa cổ đại hàng chục tiểu
quốc nhỏ bé lần lượt bị thuẫn tính nuốt chửng
và biến mất hoàn toàn khỏi bản đồ lịch sử nhưng chỗ cho sự hình
Dù trải qua vô số biến động dữ dội,
thành của một số ít các cường quốc tập quyền ngày càng lớn mạnh
chiến tranh binh đao liên miên và sự phất lờ hoàn toàn từ các chư hầu,
vương thất nhà Chu vẫn tiếp tục lủi thủi tồn tại qua
từng thế hệ trong sự nghèo khó và cô lập tại Lạc ấp.
Thế nhưng, quy luật khắc nghiệt của lịch sử cho thấy rằng
Khi các chư hầu ngày càng lớn mạnh và vượt
qua mọi giới hạn của lễ giáo phòng kiến
Thì sự tồn tại dù chỉ là mang tính hình thức của nhà Chu
Cũng sẽ sớm bị chính những đứa con hoang đàng ấy xóa sổ hoàn toàn
Đẩy thiên hạ lún sâu hơn nữa vào một giai đoạn tàn khốc và đẫm máu hơn
Thời kỳ chiến quốc
Bước sang thời kỳ chiến quốc, bước chân địa chính trị của Trung Hoa
Đã biến đổi một cách vô cùng sâu sắc và triệt để
Nếu như ở thời xuân thu, các cuộc chiến tranh giữa các chư hầu
còn ít nhiều coi trọng những chuẩn mực lễ nghĩa phòng kiến
Các nước bá chủ vẫn duy trì lách danh
nghĩa của thiên tử nhà Chu để tôn vương nhường gì
Thì đến thời chiến quốc, mọi quy chuẩn đạo đức,
trật tự tôn ti và sự tôn trọng dành cho vương thất
nhà Chu đã bị đập tan không một chút hối tiếc
Thiên hạ lúc này không còn là cảnh hàng
trăm tiểu quốc phân tranh rời rạc nữa
Trải qua quá trình thôn tính và tàn sát đẫm máu kéo dài hàng thế kỷ
Bản đồ chính trị đã thu hẹp lại,
bị chi phối và sâu xé bởi 7 cường quốc hùng mạnh nhất
Được lịch sử gọi tên là Thất Hùng,
Tần, Tề, Sở, Yến, Hàn, Triệu, Ngụy
Trong cuộc đua sinh tồn thù địch và khốc liệt này
Mục tiêu của các nước chư hầu không còn
dừng lại ở việc tranh giành ngôi vị bá chủ
Để lãnh đạo liên minh hay phân xử tranh chấp quốc tế nữa
Mục đích tối thượng và duy nhất của các quốc gia giờ đây là tiêu diệt
hoàn toàn đối thủ, nuốt chửng toàn bộ lãnh thổ, xóa tên kẻ thù khỏi
bản đồ và độc chiếm toàn bộ thiên hạ dưới một triều đại duy nhất.
Chính vì vậy, tính chất của chiến tranh
đã thay đổi một cách khủng khiếp.
Các cuộc đụng độ không còn là những trận đánh nhỏ mang tính
biểu dương lực lượng hay giải quyết bất đồng tước hiệu
mà đã chuyển thành những chiến dịch quân sự khổng lồ với
quy mô huy động hàng trăm ngàn, thậm chí hàng triệu binh sĩ
Những trận đại chiến như trận Trường Bình giữa Tần và Triệu
đã biến dải đất Trung Nguyên thành những bãi chiến
trường thay chất thành núi, máu chảy thành sông
mang tính hủy diệt và tàn khốc tột cùng
Trong khi 7 cường quốc ráo riết tiến hành các cuộc biến pháp
cải cách triệt để về hành chính, nông nghiệp và quân sự
mà điển hình nhất là biến pháp Thương Ưởng ở nước Tần
biến nước này thành một cổ máy chiến tranh vô địch và tàn bạo
thì vương thất nhà Chu tại Lạc ấp lại rơi vào bi kịch chia rẽ thê thảm
ngày chính trong nội bộ lãnh địa bé nhỏ còn sót lại của mình
Vương thất nhà Chu vốn đã không có binh hùng tướng mạnh,
không có đất đai rộng lớn
nay lại tự xé nhỏ sinh lực ra thành hai tiểu quốc,
giao tranh và nghi kỳ lẫn nhau
Tây Chu công quốc và Đông Chu công quốc
Thiên tử nhà Chu lúc này không những mất sạch uy
quyền và sự tôn trọng trước các chư hầu thất hùng
Mà ngay cả trên vùng đất Lạc ấp nhỏ bé cũng không thể
tự mình làm chủ hay dàn xếp sự bất hòa của hoàng tộc
Các vị vua Chu cuối cùng sống trong cảnh nợ nần chồng chất,
thiếu thốn kinh phí vận hành triều đình và sinh hoạt hoàng gia
Sử sách chép lại một chi tiết cay đắng và bi hài về Chu Ngõn Vương,
vị vua cuối cùng của triều đại nhà Chu
Khi nhận thấy nguy cơ diệt vong từ sức ép ngày càng lớn của nước Tần
Chu Ngoãn Vương đã cố gắng hưởng ứng lời kêu gọi
hợp tung chống Tần của một số nước chư hầu
Tuy nhiên, triều đình nhà Chu lúc đó nghèo đến mức
không có tiền chiêu mộ binh lính hay sắm sửa vũ khí
Chu Ngoãn Vương đành phải đánh liều tìm đến vay
tiền của các thương nhân giàu có trong thành lạc ấp
Hứa rằng sau khi chiến thắng trở về sẽ
dùng chiến lợi phẩm để trả cả gốc lẫn lãi
Thế nhưng kế hoạch hợp tung thất bại hoàn toàn
Đạo quân nhỏ bé của nhà Chu vừa ra quân đã không đánh mà tan
Khi trở về kinh thành các chủ nợ kéo đến vây
kinh cổng hoàng cung là ó đòi nợ ngày đêm
Chu
Ngoãn Vương
cho kênh
Ghiền Mì Gõ
Để không bỏ
lỡ những
video hấp dẫn
Sau khi đánh bại các đối thủ lớn như Triệu,
Ngụy Hạng trong những trận chiến đẫm máu
nước Tần chuẩn bị cho chiến dịch cuối cùng
nhằm làm chủ toàn bộ cõi Trung Nguyên
Nhận thấy sự tồn tại của thiên tử nhà Chu
tuy đã hoàn toàn vô hại về mặt quân sự
nhưng vẫn là một chướng ngại vật về mặt danh nghĩa chính thống
Vua Tần quyết định hạ đòn trí mạng để
chấm dứt sự tồn tại của triều đại này
Năm 256 trước Công Nguyên, Đại quân Tần dưới sự chỉ huy
của các tướng lĩnh hung hãn, ồ ạt tiến đánh Lạc Ấp
Không còn bất kỳ sự trợ giúp nào từ các nước chư hầu thất hùng,
vốn đang mãi mê tự cứu mình.
Chu Ngoãn Vương rơi vào thế cùng đường không lối thoát
Vị thiên tử cuối cùng của nhà Chu đành phải mở cửa thành ra hàng,
quỳ gối, dâng nộp toàn bộ đất đai
thần dân và 36 thành trì còn lại cho nước Tần
Chu Ngoãn Vương bị phế truất và qua đời ngay
trong năm đó trong sự cô độc và tủi nhục
Chính chiếc Cửu Đỉnh, bảo vật quốc gia truyền từ cổ đại
biểu tượng tuyệt đối cho hoàng quyền và thiên mệnh
Được đúc từ thời nhà Hạ và lưu giữ qua các triều đại Hạ, Thương, Chu
Đã bị quân Tần tịch thu và trở về kinh đô Hàm Dương
7 năm sau, vào năm 249 trước Công Nguyên,
quân Tần tiếp tục tiêu diệt nốt Đông Chu Công Quốc,
chính thức xóa sổ hoàn toàn dòng họ Nhà Chu khỏi bản đồ lịch sử.
Triều đại Nhà Chu sau gần 800 năm tồn tại đầy thăng trầm,
từ những ngày đầu khởi nghĩa Mục Giả hào hùng cho
đến kết cục bi thảm nơi lạc ấp, chính thức khép lại.
Quý vị và các bạn thân mến, vậy là chúng ta đã cùng nhau đi qua toàn
bộ hành trình lịch sử kéo dài gần 800 năm của triều đại nhà Chu,
vương triều tồn tại lâu đời nhất trong lịch sử Trung Hoa.
Từ một bộ lạc nhỏ bé sinh sống dưới chân núi Kỳ Sơn, vùng Tây Kỳ,
dưới sự lãnh đạo tài tình và đức độ của Chu Văn Vương,
Chu Vũ Vương và Chu Công Đán,
nhà Chu đã lật đổ ách thống trị bạo ngược của nhà Thương
qua trận mục giả lịch sử để đặt nền móng lập quốc.
Trải qua thời kỳ hoàng kim rực rỡ, thành khang chi trị
Với trật tự lễ nhạc và hệ thống phong kiến tông pháp vững chắc
Rồi kinh qua biến cố, dời đô Đông Chu đầy cay đắng
Sự trỗi dậy mạnh mẽ của các bá chủ thời Xuân Thu
Và cuối cùng là bi kịch diệt vong thảm
khốc giữa bánh xe lịch sử thời Chiến Quốc
Nhà Chu không chỉ để lại những trang sử đẫm máu,
những cuộc tranh hùng nảy lửa và những điển cố đắt giá
Mà quan trọng hơn cả, triều đại này đã đặt nền móng vững cửu cho tư
tưởng Nho giáo, Đạo giáo, hệ thống triết học Bát Quái, Kinh Dịch
Cùng trật tự xã hội và bản sắc văn hóa định hình
cả nền văn minh Đông Á suốt hàng ngàn năm sau
Cảm ơn quý vị và các bạn đã dành thời
gian đồng hành cùng Ngẫm Sử Đông Tây
Trong suốt video tóm tắt toàn bộ triều đại Nhà Chu hôm nay
Nếu quý vị thấy nội dung này hay, hấp dẫn và bổ ích
xin hãy nhấn đăng ký kênh, ấn chuông thông báo
cũng như thích và để lại bình luận chia
chia sẻ cảm nghĩ của mình ở bên dưới nha
Sự ủng hộ nhiệt thành của quý vị chính là động lực lớn nhất
để chúng tôi tiếp tục nghiên cứu và sản xuất
thêm nhiều thước phim lịch sử chất lượng hơn nữa
Xin chào và hẹn gặp lại quý vị trong những
tập tiếp theo trên kênh Ngẫm Sử Đông Tây
