Chuyện đời chuyện nghề: Đặc sắc nghề mộc Kim Bồng

Khu phố cổ Hội An chính là tấm gương phản chiếu bề dày và chiều sâu của nghề mộc Kim Bồng, thể hiện qua vẻ đẹp kiến trúc hài hòa trên nền nghệ thuật trang trí nội thất và trạm khắc gỗ điêu luyện. Hơn 500 năm tồn tại, những người thợ mộc làng Kim Bồng luôn gìn giữ, phát huy tinh hoa, giá trị truyền thống để mộc Kim Bồng không bao giờ mai một. Làng mộc Kim Bồng thuộc xã Đảo Cầm Kim, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam, nằm ở hưu ngạn Hạ Liêu sông Thu Bồn. Cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17, nghề mộc Kim Bồng bắt đầu phát triển nhờ sự phồn thịnh của thương cảng Hội An. Đến thế kỷ 18, nghề mộc tại đây đã phát triển mạnh mẽ và hình thành ba nhóm nghề rõ rệt. Nghề mộc xây dựng các công trình kiến trúc đô thị, nghề mộc dân dụng và nghề đóng tàu thuyền mộc. Vượt qua bao thăng trầm lịch sử, cũng có lúc người thợ buông đục búa để mưu sinh bằng nghề khác, nhưng ngọn lửa yêu nghề trong họ chưa bao giờ tắt. Ông bà chúng tôi kể lại, cái làng mộc Kim Bồng của chúng tôi là hầu trước là một cái giò nổ dưới sông Thu Bồn. Khi mà ông bà chúng tôi định cư tại đây là gồm có bốn tộc. Bốn tộc ấy là Nguyễn, Huỳnh, Phân, Trương. Huỳnh đây là hầu trước là Hoàng chứ không phải là Huỳnh. Nhưng vô đây là trắng tinh úy của chúa Nguyễn Hoàng, nên vậy bị đổi trẻ tiến lại là Ngò Huỳnh. Bốn ông tộc này vô đây nó bị chọn rằng cái đất này là đất gò nổ. Nên vậy ổng lên đấy núi, ổng đóng cây, đóng gỗ đi về đường sông. Không có đường xa cổ như bây giờ. Vô đây ở là cái hợp với cái phố cổ Hồ An. Tức là có cái thương gia người Hòa Loan và Trung Quốc đồng đội là họ tới họ ở đó, họ buôn bán, xây dựng nhà cửa như Nhật Bản hay khác. Là ông bà chúng tôi qua nhận đi làm giả họ. Thì ổng có từ thời mà chú Nguyễn di dân lập ấp. Tới đời tôi đây là bây giờ tôi là đời thứ 12 của gia tộc. Cái nghề mộc chúng tôi là đi khắp nơi hết. Đòn năm đi, cuối năm về là mình đi sống thoa phương. Nghệ nhân nhân dân Huỳnh Ri, chuyên nhân đời thứ 12 của Mộc Kim Bồng, cháu ruột cụ Huỳnh Kim Đại, từng được vua nhà Nguyễn phong là cựu phẩm tùng đội trường. Tới nhỏ đã có sở thích tìm hiểu, nghiên cứu các hoa văn, kỹ thuật điêu khắc các chùa ở Hội An. Cứ thế, người nghệ nhân luôn gắn bó với sự phát triển của làng mộc và các công trình mà bản thân đã tham gia. Trong cuộc đời làm nghề của mình, ông đã thực hiện trùng tu và phục dựng nhiều công trình kiến trúc văn hóa có giá trị như tù bổ, phục chế các chi tiết kiến trúc của các hội quán, nhà thờ tộc, các tượng phật. Với nghệ nhân nhân dân Huỳnh Ri, làm sao để gìn giữ, nỗi nghiệp ông cha để lại vẫn luôn là nỗi trăn trở, cũng là động lực giúp ông vượt qua mọi khó khăn. Vì vậy, khi tận mắt trước, Những người thợ kim bồng tản cư đi khắp nơi, làm đủ mọi nghề để kiếm sống. Ông như thấy mình chưa làm tròn trách nhiệm của một người con làng nghề truyền thống. Trăn trở đó luôn thôi thúc, khiến ông ngày đêm miệt mại trong sự chế tác bên các mẫu sản phẩm. Thì ổng là chủ nhiệm, tôi với ổng là chuyên làm hòn mẫu cho chiến nghiệp mục đích. Sau đó thì thành lập cơ hợp các xã Mỹ, Nghệ, Sơn Mà. Họ mời tôi vô làm trưởng bào kiểm soát. Nhờ vô đó mà sao đi giữ các hội làng nghề truyền thống tại văn hòa Hà Nội. Thì hồi đó ổng lưu dây dằn là thứ trưởng bộ thông tin văn hóa, là ổng lập trưởng bào tổ chức. Thì ổng mới nói tớ, ổng nói rằng anh cố gắng về khâu phục làng nghề kim bồng. Chứ rằng tôi thấy tôi vô đó là chờ không còn ở hết. Thì tôi nói chờ, chờ, chờ, ổng muốn rưới nó thì, thì tôi cũng muốn lắm chứ, mà có kế là tôi lái gì tôi, tôi, tôi, tôi, tôi khâu phục. Thì ổng nói sao được, anh rưới là anh về đó, rồi tôi chỉ đạo về cho tỉnh. Thì hồi nãy tỉnh Quảng Nam Đà Nẵng, gia hậu đó là chưa tắt tỉnh, mới mở một lớp học. Đầu tiên là dạ 30 em, mà hồi đó không phải đứa nào cũng muốn đi học đâu. Cuối cùng là tuyển không có ngường ra là tuyển em nào mà vô học, thì mẫu em nó được, mẫu thân nó được chặn được 18 kg. Năm 1996, mẫu kim bồng được UNESCO giúp sức gây dựng lại. Nghệ nhân Huỳnh Ri đã dũng cảm bước ra khỏi ý niệm truyền nghề gia tộc để cùng với con trai là Huỳnh Sướng truyền dạy nghề cho thanh niên trai tráng trong làng. Nhờ đó, 30 tài thợ trẻ được học nghề mộc để duy trì làng mộc kim bồng. Rồi tiếp đến năm 1999, phố của Hội An được công nhận là di sản văn hóa thế giới. Nghề mộc kim bồng đã thực sự hồi sinh. Những nghệ nhân làng nghề có thêm cơ hội học hỏi các nghệ nhân Nhật Bản về bảo tồn, duy thu nhà cổ, phố cổ. Giờ đây, cả làng mộc kim bồng có trên dưới 200 tài thợ làm việc trong khoảng 20 cơ sở mộc. Điều đó là minh chứng sống động nhất cho sự hồi sinh một làng nghề. Hầu nữa là tôi biết cái chế là truyền đó, chứ không phải là không có vũ nghề. Và tôi tiếp tục dạ được máy lớn đó. Hầu nữa thì ở đây chưa có đó. Nói chung là chưa có thợ điều khác. Mà bây giờ thì thợ của tôi làm khắp hết, chỗ nào cũng có. Chính ở ngồi Nghệ An đó, như thịnh tấu ở ngồi Nghệ An, họ cũng vô đoán chuyên học. Tôi không dạ học, mà học tôi là học miễn phí, chứ không có tốn tiền. Học thành nghề rồi là họ về Nghệ An lại. Còn đứa con lùng ở dưới tôi đó, là hắn ở Quang Tông. Tôi vẫn dạ hết chứ không phải là tôi dạ riêng cho... cho Trang Lào. Thì đến nhà hôm nay, thì... trong cái tâm tư của tôi đó là tôi đang... hy vọng rằng cái làm nghề của Kim Bồng đó nó không mơ mộc nữa. Mà có người đấu dữa theo. Trong cuộc đời làm nghề của mình, nghề nhân Huỳnh Ri đã tham gia trưởng tù và phục dựng nhiều công trình kiến trúc, văn hóa có giá trị. Đó là tu bộ phục chế các đình chùa nổi tiếng, đòi hỏi kỹ thuật chạm trổ phức tạp, tốn nhiều công sức, như tỉnh xá Ngọc Giáng, chùa Tam Thai tại thành phố Đà Nẵng, đình Thanh Quýt, tượng Bắc Đế ở chùa cầu Quảng Nam. Ông cũng đã khôi phục gần như nguyên trạng các nhà cổ Hội An như Tấn Ký, Diệp Đồng Nguyên, từ Thần Thái đến đường nét kiến trúc chạm trổ cổ điển bên trong của ngôi nhà cổ. Năm 2005, tôi làm tổ đình Tam Thai. Rồi 2010, tôi làm nhà vi hành của Vua Minh Mạng, của chùa Tam Thai. Chỉ không để lại nữa, họ để nhà tan đường. Rồi chùa Thớ Bình, công đoàn nước, tôi làm đó. Còn Quảng Nam, đình Thanh Quýt, bàn tay tôi xây dựng. Rồi nhà thờ tộc Quỳnh của tôi, tôi cũng làm hết. Nhà thờ tộc Quỳnh tôi làm cao kỳ như cái nhà này. Cũng gỗ, cây, hết 40 khu gỗ. Cái kỷ niệm của tôi là tôi với nước là con chá, tôi nói có làm gì làm chứ cái nghề này mình phải giữ lại. Nên giờ tôi biết để cái câu liễng thờ đó tôi để là tổ đức tôn cân, sớm nghiệp tương lê tư phước ấm. Cái nghề này là do tổ đức của mình sớm nghiệp ra. Rồi bên kia là phụ thừa tử kế, trạch đác hậu thế hưởng vinh hoa. Tức là cho truyền cao nối. Tức là mình cái chi cũng phải là có dù an hào chi nữa cũng phải nhớ lại cái nghề này của ông bà ta để lại. Nếu chỉ nghe thôi người ta sẽ nghĩ rằng người thờ mộc tài hoa này đang nói quá về các thành tích của mình. Nhưng có chứng kiến những công trình ông đã tham gia góp công, góp sức. Được thấy sự tự hào, niềm say mê khi kể tới các công trình đã thực hiện của ông mới có thể cảm nhận hết điều đó có ý nghĩa và giá trị như thế nào với riêng ông, người gánh vác sứ mệnh của một truyền nhân làng nghề mấy trăm tuổi. Với những nỗ lực không mệt mỏi, năm 2016, ông Huỳnh Ri được phong tẳng danh hiệu nghệ nhân nhân dân trong lĩnh vực thủ công mỹ nghệ. Đây là sự tôn vinh xứng đáng cho công lao đóng góp của ông trong việc khôi phục và phát triển làng nghề mộc truyền thống kim bồng, đồng thời bảo tồn những nét đẹp trong các công trình kiến trúc cổ xưa của người dân xứ quảng.