Nghệ Thuật Múa Chèo Trong Trích Đoạn Súy Vân Giả Dại

Nghệ thuật sân khấu trèo truyền thống có nhiều nội dung quốt chuyện tính cách nhân vật được thể hiện rõ nét trong nghệ thuật múa trèo. Múa trèo là thành phần không thể thiếu được trong sân khấu trèo, đồng thời là một yếu tố tạo nên sự đặc sắc độc đáo của tính cách nhân vật. Rất tiếc nhiều điệu múa cổ đã thất lạc, hiện nay chỉ còn lại một số rất ít nhưng hết sức có giá trị như những trình thức múa trong các tính cách nhân vật điển hình. Trích đoạn Xúy Vân giả dạy trong bữa trèo Kim Nham là một trong ba lớp trèo đạt đến độ múa tiêu biểu của múa trèo Việt Nam. Nội dung câu chuyện là Xúy Vân con gái của huyện tẻ nhà giàu, ngày ngày xe tơ dệt cười, chăm chỉ làm việc nuôi chồng ăn học. Cô chỉ ước mơ có một cuộc sống êm đềm hạnh phúc với Kim Nham. Sau một thời gian khổ công luyện rèn học hành, Kim Nham đã đi thi đẩy ra làm khoan. Về nhà chồng, đúng ra Xúy Vân phải thực hiện đạo tòng phu. Xong Xúy Vân ở quê nhà, ngày đêm mong đợi tin chồng không thể chịu đựng được sự cô đơn. Cái khát vọng yêu đương gia đình hạnh phúc luôn dày vỏ tâm can với tâm hồn rằng sẽ đấu tranh nội tâm giữa cái yêu, cái ghét, cái bạc dạ phụ tình. Đúng lúc đó Trần Phương xuất hiện. Trần Phương con nhà giàu, xảo hoạt, giỏi ăn nói, là một tên sở khanh lừa đảo, luôn tìm mọi cách chiếm đoạt Xúy Vân. Còn Xúy Vân lại nhẹ dạ cả tin những tưởng đã tìm được tình yêu đích thực. Nên Xúy Vân đã phụ Kim Nhan say đắm Trần Phương mà phạm một lỗi lầm đầy tính bi kịch. Đó là lỗi lầm của người phụ nữ trên con đường phá bỏ những ràng buộc của đạo đức, dư luận xã hội. Đó là con đường đi tìm hạnh phúc trong tình yêu và gia đình. Cái hạnh phúc mà không có chỗ trong xã hội mà nàng đang sống. Một lỗi lầm dẫn nàng đến tấn bi kịch thật khủng khiếp. Xúy Vân nghe theo sự rụ rỗ của Trần Phương đã giả điên để được Kim Nhan ký vào tờ ly hôn. Một nguyện vọng giải phóng tình yêu và hạnh phúc lại phải trả giá bằng hành động giả điên. Sau khi chiếm đoạt được Xúy Vân, Trần Phương liền hất Xúy Vân ra lề đường. Ta chẳng cần giả điên. Vì giữa hai ta chưa có tờ hôn. Ta nói thật để nàng biết. Phía ta thờn ra đường thay canh. Hai tay nâng lấy. Còn nay thời ra đường thấy cánh hoa rơi. Hai chân ta dẫm xuống. Chẳng chơi hoa tàn. Nàng lâm vào cảnh tù nhục. Khi gặp lại Kim Nhan, Xúy Vân xấu hổ, ối hận, hờn ngoán. Trong cơn bất tỉnh điên loạn trở thành điên cuồng dồ dại. Giữa cây giả và cây thật đan xen, rằng xé trong tình cảm tâm trạng của Xúy Vân. Xúy Vân trở thành kẻ ăn mày, nửa điên nửa dại. Từ giả dại mà phát điên thật. Kết thúc số phận cuộc đời nàng bằng một cái chết thật bi thảm. Thích chuyện Xúy Vân giả dại. Đã là động lực phát triển mô hình loại múa hành động trong trèo rất tiêu biểu, đặc sắc, khuôn mẫu. Mối quan hệ tay ba, Kim Nhan, Xúy Vân, Trần Phương là mối quan hệ đầy rẫy phức tạp, mâu thuẫn. Vậy mà chỉ qua hát và múa của một vai Xúy Vân, đã miêu tả sinh động hấp dẫn lạ thường về cuộc đời số phận một con người, theo trật tự kịch, hành động kịch của nhân vật. Phương tiện sử dụng múa Xúy Vân giả dại, với đạo cụ cành lá trên tay là đạo cụ rất hiếm thấy trong múa trèo. Cành lá đã phát huy tác dụng trong việc thể hiện tâm trạng nhân vật. Khi bùi ngồi buồn tủi, khi phẫn nộ quan trách, khi vui, Xúy Vân đã quất lá, vò lá, bứt lá, ném lá, lúc chậm, lúc nhanh, lúc đột biến. Ngoài cành lá, Xúy Vân còn sử dụng tay tình đôi tay, các động tác cuộn cổ tay, cuộn ngón tay, hất, bật, nhấn, và tạo các thế ráng tay và người. Mọi sự truyền động của đôi tay, từ vai đến khửu tay, cổ tay, các ngón tay, đốt ngón tay, có thể nói là toàn bộ cánh tay, luôn được biến hóa rất nhiều dạng, kiểu. Ví như ngòi bút, màu sắc vẽ lên những đường nét múa, nói lên những gì mà con người muốn nói, muốn trình bày, là ngôn ngữ, là đôi tay biết nói. Từ những động tác lao động, như gặt ngúa, dệt vài, xe chỉ, tìm kim, sỏ kim, gọi đò, trèo đò, hoặc buôn tuổi, hờn oán, dạo dực, bồi hồi, và nhiều động tác khác, đều do đôi tay thể hiện bằng tính cách điệu ước lệ, tạo ra sự phong phú đa năng. Điều đặc biệt đáng nói hơn cả, phải kể đến là sự biểu cảm có sức hấp dẫn mạnh mẽ, là cái hồn trong từng động tác, là tạo dáng tạo kiểu, là ánh mắt nụ cười, là nghệ thuật biểu cảm. Chính nhờ cái hồn có sắc thái hòa đồng đó, mà nghệ thuật mua trèo mới đạt tới đỉnh cao. Với hình dáng trang phục và cành lá trên tay, thể hiện nhân vật giả dại, Xuy Vân mặc tấm áo lụa trắng, im thắm, tóc xóa, cả những cành hoa chạy ra sân khấu theo đường xoáy của cơn lốc, đứng trụ giữa sân khấu. Về mặt dịu dần trở nên vô cùng buồn bã. Bỗng trở nên giận dữ, cuốt mạnh cành lá ở phía trái, rồi phía phải sân khấu. Điều độ theo đường nét gập khúc đầy kịch tính. Xuy Vân bỗng cười xé lên, cười gập mình. Khi ngẩn lên hất ngược làn tóc ra đằng sau, đôi mắt nhìn ra phía trước điên dại. Nỗi buồn lại xâm chiếm lấy Xuy Vân, bắt đầu vào câu vỉa gọi đò ra giết. Điệu quá giang cất lên ngọt ngào và tha thiết, tiếng kêu ai oán của Xuy Vân trước những trái ngang của cuộc đời, kêu trời, trời không thấu. Biểu hiện tâm trạng phức tạp lúc giận dữ, lúc trách móc, có lúc tự tin, hòa vào với những nét hoa tay, bay bướm, những đường xiến chân kịch liệt. Đây là đoạn bộc lộ khả năng trình diễn nghệ thuật, hát múa đầy kịch tính, hành động tới cao trào đỉnh điểm. Câu hát quá giang chuyển đột ngột sang tuyết đấu rộn ràng, nét mặt dạ dở, những nét hoa tay bay bướm. Xuy Vân lượn vòng sân khấu thanh thoát như đang đi tới một niềm vui. Nhưng rồi nỗi buồn cay đắng vẫn không buông tha. Sang chỗ thứ hai, Xuy Vân ngắt những cảnh lá buông xuống dòng nước tưởng tượng, lưu không để chuyển sang chỗ hát thứ ba kéo dài, dành cho cao trào của diễn xuất. Những đường xiến chân gần, làn tóc hất ngược ra sâu, rồi như không chịu đựng được nữa hất tung cảnh lá lên trời. Điên dại thật rồi. Xuy Vân bắt con cào cào tưởng tượng, nó nhảy lên áo, nhảy lên đầu, lại nhảy xuống áo. Động tác khoảng hốt gấp khúc. Khi thấy nó lẫn trong dây thất lưng xanh, nàng lại xé lên cười, rồi bỗng im bặt, đôi mắt nhìn xuống khán giả trừng trừng, đảo lộn, điên loạn. Với tâm trạng đan sen giữa cây giả và cây thật, với tâm hồn rằng xé đấu tranh nội tâm giữa cây yêu, cây ghét, cây bạc giả phụ tình, Xuy Vân điên loạn, hoàng hốt, vái ly lẹ. Xuy Vân tự giới thiệu, thổ lộ tâm trạng, tính cách của mình bằng nhiều động tác múa liên hoàn với nhau, từ đơn giản đến phức tạp, hòa đồng với âm nhạc. Ở giữa lớp giả dại, còn đoạn múa lưu không, Xuy Vân nhớ lại thời con gái chăn tầm, xe tơ, dệt cười, phá may. Đoạn múa tuyệt đẹp này là do những người nghệ sĩ biểu diễn đưa vào trò diễn, đã làm cho hình tượng Xuy Vân trở nên trong sáng, không sự kết án nào của thân trò thắng nổi. Xuy Vân trong lòng bồi hồi tưởng nhớ về một cuộc sống êm đềm, hạnh phúc, lương thiện, vui với cảnh đồng áng nơi thôn giã. Sự miêu tả được thông qua những động tác mô phỏng lao động như gặt ngúa. Những động tác giả dại vô cùng sinh động, đầy ấp tình cảm, tính cách của nhân vật khi chậm, khi mạnh, khi nhẹ, khi khẩn trương rồn rập, êm ái buông lơi, khi mãnh liệt bốc lửa, khi ngây ngô khờ dại, khi tinh khôn long lanh giật sáng, khi bi thảm hài ước, khi bùng lên trào dâng tình cảm. Những động tác múa quay tơ, kéo sợi, dẹt vải, luồn kim, sỏ kim, vá may là những động tác lao động thường nhật của người phụ nữ nông thôn. Tất cả đều qua động tác múa, dáng người, các thế tạo hình, hành động cừ chỉ và đôi mắt tồn tại phát triển đồng bộ, thống nhất tình cảm, tính cách bên trong, bên ngoài của nhân vật Súi Vân. Từ sâu xa nơi tình cảm nhân đạo của mình, Ma Chèo Cổ có phần binh vật thương cảm Cô Đào Lệch Súi Vân, một sức mạnh không gì ngăn cản nổi của một nội dung nhân bản, một chủ nghĩa nhân đạo theo cách nhìn, cách nghĩ và cách lý giải đầy màu sắc dân dân Việt Nam đã lật đi lật lại để đổi mới nhiều quan niệm về đạo đức và con người. Điều đó đã tạo nên một nhân tố mới trong quan điểm nghệ thuật Chèo Cổ, để nó sáng tạo lên những hình tượng mới mẻ, sinh động, hấp dẫn và mang đậm nét xã hội, những hình tượng góp phần vào quá trình phát triển và đổi mới của Chèo. Mái tóc tả tơi dối bù, buông xóa lúc ngơ ngác bơ vơ lúc lé sáng hy vọng lúc đi thững thờ, lúc bước nhanh vội tất cả tâm trạng ấy nội tâm ấy được bộc lộ chủ yếu bằng búa. Súi Vân giả dạy là một chuỗi hành động đầy phức tạp dồn dập tới mức khác thường khi hy vọng, khi vô vọng luôn dày vò tâm can của một con người một số phận nhân vật đầy mâu thuẫn nội tâm lên đến cao trào tột đỉnh Chỉ vài ba đoạn diễn cũng đủ cho chúng ta thấy rõ động tác hình thể là ngôn ngữ chủ yếu của sân khấu chèo. Lớp múa Súi Vân giả dạy trong vài chèo Kim Nham được kỳ sĩ ưu tú Thúy Ngân đã hội tụ được đặc điểm tính ước lệ, cách điệu kết hợp được cả bốn dạng múa là múa minh hỏa múa trang trí múa hành động múa tính cách kết hợp múa với hát múa với đạo phụ thực hiện quy luật thẩm mỹ tứ tương đến sự biểu cảm có sức hấp dẫn mạnh mẽ là cái hồn trong từng động tác là ánh mắt nụ cười có sắc thái đã thể hiện được không gian thời gian, tâm trạng khắc họa được tính cách của nhân vật Súi Vân bằng nghệ thuật múa vô cùng độc đáo người con gái mà chế độ phong kiến xếp vào hàng nghịch nữ đã được nghệ thuật chèo làm đẹp lên biết bao nhiêu là cơ sở để chèo cổ sáng tạo nên hình tượng nhân vật sinh động và độc đáo dầu đã trải qua hàng trăm năm vẫn còn người vẻ thanh tân dù ta có cố bênh vật nàng hay cố phê phán nàng thì nàng cũng vẫn là Súi Vân với sức sống riêng biệt và mạnh liệt cách sức sống vượt ra khỏi thời gian, lịch sử và không gian đất nước