ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ TUYÊN (TINH HOA LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG)

Một góc bình yên trên bờ đất yên sơn tuyên quang. Bình minh mang theo ngày mới, cũng là lúc làm Vân Giang thức dậy. Tòa sáng bằng những nét đẹp vận hóa truyền thống mà họ đã nhìn giữ suốt bao nửa ngày. Điều làm nên sự đặc biệt này của Vân Giang không chỉ là phong cảnh thanh bình hay con người mộc mạc mà chính là từ những chiếc bánh truyền thống, đậm đà hương vị quê hương được tạo ra bởi bàn tay khéo léo của người dân nơi đây. Muốn ăn bánh rợm bánh gai, lấy chồng kiếm vợ làng trài Vân Giang. Làng nghề bánh truyền thống Vân Giang đã trở thành một nét vận hóa truyền thống được lưu truyền qua nhiều thế hệ của người dân nơi đây. Với món đặc sản nước tiếng dần xa, những làng nghề truyền thống này sẽ trở thành một trải nghiệm thú vị khi du khách đến với vùng đất xứ tuyên. Làng Vân Giang, xã Xuân Vân, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang. Nổi tiếng với nghề làm bánh truyền thống. Ngay ngay mỗi thành viên trong các gia đình làm bánh nơi đây lại cân cu, chịu khó, tỉ mỉ. Với đôi bàn tay khéo léo, gói từng cái bánh chưng làm bánh dày, bánh gớp, bánh gai. Họ làm những chiếc bánh không đơn thuần chỉ là để mưu sinh mà còn có ý nghĩa văn hóa ẩm thực vô cùng đặc biệt. Tục gói bánh từ bao đời nay là một nếp sinh hoạt quen thuộc trong đời sống của người Việt nói chung và còn tồn tại ở làng Vân Giang, xã Xuân Vân nói riêng. Không biết nghề truyền thống làm bánh của bà con ở đây có từ bao giờ nhưng những loại bánh ở làng nghề Vân Giang lại có hương vị đặc trưng với những bí quyết rất riêng. Người Vân Giang coi trọng chất lượng bánh nên từ cách lựa chọn nguyên liệu cho đến cách làm nhân, gói bánh cũng để vào đó nhiều công phu. Những công phu ấy dần dần trở thành một nếp văn hóa độc đáo riêng có của làng nghề truyền thống này. Gạo thì tôi làm ngày khoảng 7 đến 8 cân, lúc nhiều đến 1 yến. Tính số lượng cái, nhiều lúc 400-500 cái cũng có, nhiều lúc ít thì chẳng mà 200 cái, bình thường nó như thế. Cái nghề này nếu như khách hàng vẫn lấy bình thường thì tôi cũng duy trì để truyền cho các cháu. Làng Vân Giang có hơn 100 hộ thì có tới 50% số gia đình có nghề làm bánh. Hộ làm bánh dai, hộ làm bánh dày, bánh trưng, bánh gấc. Nghề làm bánh đã gắn bó với bà con nơi đây nhiều năm. Tuy lợi nhuận không cao, nhưng tấm lòng người làm bánh vẫn giữ nghề truyền thống, cân mẫn, chịu khó. Thức khuya dậy sớm, cũng cho mỗi hộ thu nhập từ 7 đến 12 triệu đồng trên một tháng. Cái làm bánh này thì cái quan trọng là con người ta nó phải có tâm, mà mình phải yêu nghề thì mình mới làm được. Để làm ra một cái bánh ngon thì trước tiên là mình phải chọn được những cái gạo ngon, rồi thì từ những cái đậu, đỗ các thứ. Nói chung là các thứ mình phải chọn những cái hàng chuẩn. Thì về mình làm thì thường thường bây giờ là cái công nghệ tiên tiến là người ta có máy móc hỗ trợ nhiều lắm. Nhưng mà gia đình nhà mình mà ở đây thì toàn làm thủ công thôi. Nó không được nãi xuất và các thứ nó không được là bao nhiêu đâu. Nhưng mà mình cứ muốn giữ lại cái nghề truyền thống của các cụ ngày xưa để lại đấy. Đến với Vân Giang vào bất kể thời điểm nào trong năm, các bạn cũng có thể thấy được không khí hối hả tất bật của các gia đình làm nghề để cho ra đời những mẻ bánh thơm ngon phục vụ du khách gần xa. Để hương vị của quê hương được lan tỏa nhiều hơn. Và không phải ngẫu nhiên mà người làng Vân Giang lại tự hào về bánh của làng mình đến vậy. Gia đình ông Trịnh Văn Đức và bà Nguyễn Thị Xuân đã làm bánh 40 năm nay. Ngày nào bếp của gia đình cũng đỏ lửa. Đồ những chiếc bánh gai, bánh tè, dẻo, thơm. Cả gia đình bà phụ nhau làm. Mỗi người một công đoạn. Ngồi dưới mái yên tôi được chứng kiến toàn bộ quá trình làm bánh. Từ khâu chọn lựa gạo nếp cái hoa vàng đến khi gói bánh trong lá song xanh ngát. Mỗi động tác đều thể hiện sự am hiểu sâu sắc và kinh nghiệm dày dặn. Gạo được vo sạch, ngâm kỹ. Mực nhĩ thịt lợn đã được lựa chọn tỉ mỉ bảo đảm chất lượng. 40 năm làm bánh, trung bình mỗi ngày gia đình bà gói khoảng 300 đến 500 chiếc bánh đủ các loại to nhỏ khác nhau. Phải thức khuya dậy sớm, thức thâu đêm để trong nồi bánh. Nhưng gia đình bà vẫn vui vẻ vì nghĩ rằng những chiếc bánh là một phần văn hóa dân tộc. Chiếc bánh mình làm ra sẽ giúp cho mông cơm của nhiều gia đình phong phú, đầm ấm hơn. Bác ơi, gia đình mình đã gói những loại bánh gì vậy ạ? Các con, các cháu thì mỗi người làm mỗi thứ bánh. Đứa con dâu thì làm bánh trưng, đứa con dâu nữa thì làm bánh rợm, bánh rán. Còn gia đình đấy thì làm bánh gai, bánh kẻ. Vậy thì gia đình mình đã gói bánh này lâu chưa ạ? Cái này là của các cụ mới chưa để nạ. Gia đình, các đứa con, các cháu đã làm được tầm 40 năm rồi. Khi tôi lớn thì tôi đã thấy các cụ được làm rồi. Mỗi một ngày thì gia đình mình sẽ tiêu thụ với số lượng bánh là bao nhiêu ạ? Để hoàn thiện một cái bánh thì từ sớm đến tận chiều mới hoàn thiện được. Những ngày nhiều thì có khi làm 500-1000 cái. Những ngày ít thì 200-300. Do khách hàng đặt mình được nhiều thì mình làm được nhiều. Nó tùy theo từng ngày, có ngày phải làm không đủ, có ngày phải làm để vừa cái số họ đặt thôi. Gia đình mình thì có những cái bí quyết gì riêng để gói cho những chiếc bánh này thơm ngon không ạ? Các cái nguyên liệu này cũng chủ yếu là những chỗ có y tín. Cả gạo, cả thịt, cả đỗ để làm nhân. Rồi cái bí quyết riêng của gia đình mình chỉ có là sạch sẽ vệ sinh. Nó có y tín rồi thì ở đâu cũng có tiếng rồi thì họ khách tìm đến họ mua thôi. Mình có đang giữ gìn và truyền nghề lại cho con cháu không ạ? Vì đây là cái nghề của các cụ để lại. Thì mình cũng mong muốn làm sao để con cháu sau này làm thì còn giữ được nghề của các cụ để lại. Bất cứ ai trong làng Vân Giang cũng đều có những niềm tự hào riêng về nghề làm bánh. Điều đó không chỉ thể hiện được những kết quả là những chiếc bánh gai, bánh tẻ, bánh gắp, bánh dày thơm ngon mà còn thể hiện qua khách họ truyền đạt lại cho con cháu và bất cứ ai muốn đến làng để học hỏi bí quyết. Trong làng, sân nhà nào cũng đầy ấp những chiếc lá rong được rửa sạch, gạo nếp ngâm, đỗ xanh thơm nước, sông, thùng. Dụng cụ đã chuẩn bị sẵn sàng lên bếp lửa. Nhà trị Triệu Thị Ánh chuyên chỉ làm một loại bánh, đó là bánh chưng. Những chiếc bánh chưng truyền thống được làm từ nguyên liệu chính là gạo nếp cái hoa vàng. Người làng kỹ lưỡng, tì mẩn trong việc chọn gạo làm bánh. Gạo hạt phải mẩy, chắc, những hạt sâu lép được bỏ ra ngoài. Phải như vậy khi thành phẩm chiếc bánh mới giềng ngon mà không bị nát. Công đoạn làm nhân bánh cũng khá cầu kỳ, cần sự tì mẩn của người làm. Và có lẽ mỗi gia đình cũng thường giữ những bí quyết riêng về cách làm nhân để tạo nên chiếc bánh đậm đà, thơm ngon. Khi gói bánh, người gói phải chặt tay, đúng quy cách, đúng trọng lượng, luộc phải đủ giờ. Làm bánh chưng tưởng chừng như đơn giản, nhưng thực ra đòi hỏi cao về kỹ thuật. Chỉ cần một kỹ thuật không đúng như lá không sạch, than nấu kém chất lượng và nước không đúng giờ cũng ảnh hưởng ngay đến sản phẩm. Nói chung là công việc thì, công việc bạp này thì nhiều. Mình cứ luôn chân luôn tay, có lúc thì thức đêm suốt. Ví dụ đợt nào làm nhiều là thức đêm suốt, không được ngủ. Ví dụ ngày Tết này mà làm nhân bánh nhiều là mấy ngày gần Tết là thức suốt. Được tạo nên từ hương thơm tự nhiên của các loại nguyên liệu quen thuộc. Những chiếc bánh là món quà giản dị nhưng lắng động những nét tinh túy của dân tộc. Để rồi hương vị thơm ngon ấy cứ động mãi trong tâm trí người thưởng thức. Những chiếc bánh là tinh hoa chất lọc từ trời đất và cũng là bản sắc đặc trưng của làng. Bất cứ người con làng Vân Giang có đi đâu cũng tự hào giới thiệu món bánh quê hương tới bạn bè gần xa, thể hiện sự trân trọng, nâng niu nết văn hóa ẩm thực truyền thống. Thôn Vân Giang tôi là có 90 hộ, thì nó có khoảng trên 50% hộ duy trì làm bánh. Và làm cái ngày làm bánh này cũng duy trì từ ngày xưa, từ thời cha ông để lại, từ thời cao cụ ở quê lên đây khai hoa. Các loại bánh sản xuất trong thôn này có rất nhiều loại bánh. Bánh trưng, bánh dai, bánh dày, bánh dợm, bánh tẻ. Nói chung là bánh bát, nói chung đủ các loại bánh theo nhu cầu của thị trường. Nếu mà làm nhiều nhất thì chủ yếu trong cái dịp ngày tuần, ngày nãy. Thì sản xuất nhiều. Ngày thường thì cũng đủ các loại bánh để bán hàng ăn vặt buổi sáng, ăn sáng. Những chiếc bánh từng trường hơi đơn giản, nhưng đã góp phần giúp đỡ nuôi lớn các thế hệ người dân nơi đây qua nhiều đời. Đó cũng chính là mạch nguồn văn hóa nuôi dưỡng tâm hồn họ qua những tháng ngày gian khó của cuộc sống. Thế hệ này nuôi tiếp thế hệ kia. Truyền nghề lại cho lớp sau. Để những chiếc bánh vẫn giữ được nét tinh túy riêng biệt, đầy bản sắc. Tạo nên một thương hiệu, một sức sống cho làng nghề. Mấy chục năm mình giữ gìn lại cái truyền thống của các cụ rồi. Sau này mình cũng muốn làm sao các con, các cháu mình giữ lại được. Để duy trì cái nghề thì các hộ gia đình sản xuất cũng truyền lại cho các con, cháu để duy trì cái nghề truyền thống của mình. Cái nghề làm bánh này không chỉ cho thu nhập, kiếm thu nhập hàng ngày. Mà nó còn là chuyên nhất văn hóa đặc trưng của vùng biển, của thôn. Để duy trì, để phát huy cái truyền thống của cháu. Dường như mỗi chiếc bánh không chỉ là một món ăn, mà nó còn là một câu chuyện. Một phần của cuộc sống, một bản sắc văn hóa ẩm thực riêng không thể lẫn vào đâu được. Làng Vân Giang vừa mang ráng rấp đô thị, phố trong làng, lại vừa giữ được hồn cốt của một vùng quê giàu bản sắc văn hóa. Cởi mở và hỏa nhập, nhưng vẫn giữ được chất riêng của mình. Cái hồn của làng nghề không chỉ nằm ở những sản phẩm gia truyền, mà còn ở những giá trị tinh thần đã được gây dựng từ ngàn đời nay. Qua bao thăng trầm, vẫn luôn được gìn giữ, vun đắp. Thăm làng Vân Giang, tôi không chỉ được thưởng thức những chiếc bánh thơm ngon, mà còn cảm nhận được tình yêu, niềm tự hào của những người dân nơi đây dành cho nghề làm bánh. Họ không chỉ là những nghệ nhân tài ba, mà còn là những người giữ lửa cho văn hóa truyền thống của dân tộc. Về làng Vân Giang, xã Xuân Vân, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang, được tận mắt chứng kiến cuộc sống đổi thay của người dân, cùng với giá trị truyền thống được tìm giữ, phát triển. Chúng tôi mới cảm nhận được hết triều sâu văn hóa mà những thế hệ người dân nơi đây đang có trách nhiệm kế thừa. Đó là một dòng chảy xuyên suốt tạo ra đời sống vật chất, tinh thần ở Vân Giang, những sức sống bền lâu.