Nghề mộc - Thổi hồn vào gỗ

Sường Mộc đồ gỗ Quảng Ninh tại phường Hà Khánh, thành phố Hạ Long. Ở đây trung bình có khoảng 30 thợ mộc phụ trách những công đoạn khác nhau của quá trình tạo ra sản phẩm. Tiếng máy cưa, máy bào râm gian cả ngày trong điều kiện thường xuyên tiếp xúc với bụi gỗ. Người xưa vẫn có câu nhất thổ, nhì mộc để khắc họa sự nặng nhọc của nghề truyền thống này. Vất vả là thế nhưng sự tài hoa của người thợ đã làm nên những nét tinh hoa nghề mộc với những đặc thù và sự thú vị riêng. Nghề mộc đã ra đời và tồn tại hàng trăm năm là một nghề truyền thống với nhiều làng nghề mộc nổi tiếng trên cả nước chuyên sản xuất các sản phẩm gia dụng và mỹ nghệ bằng gỗ. Các sản phẩm gia dụng và mỹ nghệ bằng gỗ. Muốn trở thành một nghề thợ mộc lành nghề cũng phải mất vài ba tháng học nghề và 1-2 năm để thực hành. Những tinh hoa của nghề mộc đã được những người thợ học hỏi, hoàn thiện để tạo nên những sản phẩm tinh xảo, cầu kỳ. Và để đáp ứng được yêu cầu của nghề này, người thợ không chỉ cần có sức khỏe mà còn cần rất nhiều những kỹ năng rèn luyện qua thời gian như kinh nghiệm để chọn được khối gỗ tốt, tính toán tận dụng được tối đa gỗ thừa và khi đóng đồ phải chiều độ co ngót của gỗ theo thời tiết. Nhiều khi mình phải đòi hỏi bó ra những kỹ năng, vận dụng khả năng, quy trình để mình theo đuổi nghề để cho nó phát triển. Cho nên anh Nhâm cũng hội mộc, bây giờ anh Nhâm đều phải tận dụng hết khả năng của mình để mình theo đuổi niềm đam mê của mình. Anh Phạm Hoài Nam, quê ở Nam Điện, đã có hơn 30 năm gắn bó với nghề mộc. Đây cũng là một nghề truyền thống của gia đình anh. Riêng bản thân tôi thì tôi rất yêu cái nghề này, bởi vì nó là cái ghe thuyền của nhà tôi. Và cũng là cái nuôi sống trong góc độ gia đình nhà tôi, tất cả. Từ xưa, người thợ đã sáng tạo ra những sản phẩm mộc với những nét trạm trồ tinh xảo. Từ những khối gỗ lớn, qua bàn tay tài hoa khéo léo, cùng với trí tưởng tượng phong phú của những người thợ mộc, những khúc gỗ ấy đã được thổi hồn, trở thành những bức tranh gỗ hay những vật dụng với những đường nét trang trí tinh xảo. Bức tranh gỗ này, người thợ cần có nhiều kỹ năng. Kỹ năng viết là phải bàn tay khéo léo, phát quả ra được một bức tranh, theo ý đồ khách hàng để đặt trên một mặt bàn, theo cái thước của người ta. Ví dụ một mặt bàn như thế này thì người ta làm bức tranh đồng quê, hoặc bức tranh vinh quy vãi tổ, hoặc nhiều bức tranh. Thế nên người thợ phải có bàn tay khéo léo và cần cù. Quan trọng nhất là phải có độ tỉ mỉ. Từng tí, từng tí một thì mới ra được bức tranh này, nó mới đẹp. Để có được một sản phẩm mọc hoàn thiện, phải trải qua rất nhiều công đoạn. Từ chọn gỗ, cưa sẻ gỗ theo mục đích sử dụng, bào, cắt, đục, vào mộng, đánh dế ráp, giấu đi những mối đinh lộ ra, phun sơn, ráp vàng. Đây là công đoạn ráp vàng kìa. Trước khi cần ráp vàng thì mình sạch sẽ, đợi cho keo nó vừa sẽ bị lem, lem thì sẽ bị xấu, mà vàng thì nó sẽ không đều. Sản phẩm sau khi hoàn thiện, người thợ sẽ phải lắp đặt, chỉnh sửa theo yêu cầu của khách hàng. Nếu như trước kia, nghề thợ mọc vẫn còn làm thủ công, dùng sức nhiều, thì ngày nay nhiều công cụ máy móc hiện đại được sử dụng trong quá trình làm mọc, như máy sẻ, máy cưa, máy bào, máy soi, máy khoan, máy tiện, đục lỗ. Thay các dụng cụ thủ công như xưa, khiến công việc này bớt đi phần nào những vất vả. Nghiệp mọc ngày nay không đơn giản là đóng những chiếc cửa, tủ, giường, bàn ghế cho hộ gia đình, mà đã phát triển hơn rất nhiều khi có sự xuất hiện của các xưởng mộng nội thất. Với đầy đủ trang thiết bị máy móc hiện đại, gia công những sản phẩm gỗ, đồ sộ và tinh xảo, xứng đáng là một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc trên chất liệu gỗ. Trung Quốc cũng đã ảnh hưởng rất sâu sắc đến Việt Nam. Ngày xưa thì văn hóa tiêu dùng đồ gỗ và người Việt thì thiên về đục lẽo và những cái đồ liên quan đến văn hóa phương Đông mình. Tuy nhiên hiện nay thì cái xu hướng thay đổi theo cái chiều hướng hiện đại hơn, tân tiến hơn. Và từ đó yêu cầu các cơ sở sản xuất cũng phải đa dạng hóa mình. Mặc dù phần lớn các công đoạn hiện nay đã có máy móc hỗ trợ, sau một số công đoạn tỉ mỉ, đòi hỏi nghệ thợ phải làm thủ công, chứ máy móc không thể thay thế được. Ví dụ công đoạn đánh dế giáp để tạo độ nhẵn cho bề mặt sản phẩm. Trên những mặt phẳng thì việc đánh dế giáp bằng máy móc phát huy hiệu quả, còn với những bề mặt chạm trổ tinh xảo vẫn cần có bàn tay khéo léo của người thợ nhặt từng vụn gỗ còn động trong những kẽ hoa văn đục lẽo, rồi lựa lách từng góc nhỏ để trà cho tới khi đạt được độ nhẵn như mong muốn. Tại sửa mộc này, những người thợ phụ trách công đoạn đánh dế giáp đều là nữ, bởi công đoạn này không đòi hỏi người thợ phải có tay nghề bậc cao, nhưng lại cần sự tỉ mỉ, khéo léo và kiên nhẫn. Hay như việc chít những mắt gỗ, giấu đi những bối đinh lộ ra. Đây là một bí quyết của người làm thợ mộc, và tất nhiên công đoạn này phải được làm hoàn toàn thủ công. Mình đang chít những bối đinh, hỏ hoặc những chỗ vết lứt. Trộn đều lên là mình cho trăng vào. Quấy đều lên là nó sẽ tạo thành bột bạ. Người ta gọi là bột bạ. Trong chân to thì mình có thể dùng keo và mùn cưa. Mình nhỏ keo vào và mình cho mùn cưa vào. Và mình sẽ đánh, mình dùng dế giáp mình đánh đi. Công việc này thì cũng cần phải tự tỉ mỉ và khéo léo thì mới làm được. Ví dụ như là những cái vết lứt hoặc là những cái kẹ hỏ hoặc là những cái lông ở những cái đường hoa văn này mình phải tỉa đi hoặc là mình phải đánh. Mình phải lấy những cái cây để mình cạo những cái lông đi. Tỉa những cái lông đi thì nó sẽ ra thành hoa văn rõ rát hơn. Trong quá trình làm mộc, những đồ bảo hộ lao động và chống bụi là không thể thiếu. Không chỉ thường xuyên tiếp xúc với bụi gỗ, với tiếng ồn của máy móc, mùi keo, sơn, độc hại. Đây cũng là nghề thường xuyên phải bê vác nặng nhọc. Và trong quá trình thao tác trên máy móc, nếu bất cẩn, rất dễ xảy ra tai nạn lao động. Vì thế, một đặc điểm dễ nhận thấy của những người làm thợ mộc lâu năm là thường mất đi ít nhất một đốt ngón tay. Những bàn tay theo thời gian thô giáp, sần xùi. Sự hy sinh của người thợ để cho ra đời những sản phẩm gỗ thực sự có hồn và in giấu sự sáng tạo, đôi tay khéo léo của người thợ. Họ dốc hết tâm sức của mình cho sản phẩm mình làm ra, không ngừng nâng cao trình độ tay nghề để nâng tầm chất lượng sản phẩm. Và chỉ có tình yêu với nghề, mong muốn được tạo ra những món đầu gỗ vừa có giá trị sử dụng và giá trị nghệ thuật mới giúp họ có thể gắn bó và trụ vững với nghề này. Mình làm một cái sản phẩm lên, thì nói chung là đòi hỏi cái kỹ thuật nó đều phải nưu nuyện. Những cái hai cái sản phẩm mình làm ra, mình cảm thấy nó hài lòng với của mình là mình cảm thấy là mình vui. Còn nó không được như ý mình, thì mình cảm thấy là thôi mình phải cố gắng khắc cuộc. Nghề thợ bọc vất vả là thế, nên ít người theo học. Nguồn nhân lực khan hiếm, rất ít thợ bọc giỏi còn theo nghề đến nay. Những người đang làm nghề hiện nay đa phần đều là những người ở các làng nghề mộc, xa Quảng Ninh lập nghiệp. Và nghề này chính là nguồn thu nưa sống cả gia đình. Cách đây khoảng 10 năm thì thợ vẫn còn tương đối đa tạng. Nhưng hiện nay 4-5 năm trở lại đây thì những người trẻ học nghề gần như là rất là ít. Bởi vì những khu công nghiệp mở ra rất lớn. Đấy cái nhu cầu lao động cũng rất cao. Thì thành ra khu công nghiệp đã trả lương họa 6-7 triệu rồi, mà thợ học nghề mộc bây giờ thì được 4-5 triệu. Thì rất khó để anh em gắn bó với nghề. Trong xu hướng phát triển của xã hội hiện đại, nghề mộc có những sự biến đổi và cũng đứng trước nguy cơ mai một. Trong khi nhu cầu thị hiếu của người dùng ngày một đòi hỏi cao hơn. Vì vậy với những người thợ, để tồn tại được với nghề, họ phải luôn tự tìm tòi học hỏi, tạo ra những kiểu mẫu, kỹ thuật mới cho sản phẩm mình làm ra. Ngay cả cách thức làm cũng phải đổi mới để nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm. Tình yêu, niềm đam mê và tâm huyết dành cho nghề truyền thống của cha ông để lại đã giúp họ miệt mài mỗi ngày để tạo nên những sản phẩm gỗ rất kỳ công, tinh xảo, lưu giữ hồn xưa trong gỗ và làm nên vẻ đẹp của một nghề truyền thống làm việc.