Chuyện đời chuyện nghề: Nghề mộc Phúc Lộc, Ninh Bình

Làng nghề Phúc Lộc thuộc phường Đinh Phong, thành phố Đinh Bình là một làng nghề truyền thống nổi tiếng, chuyên sản xuất các sản phẩm da dụng và mỹ nghệ bằng gỗ. Làng nghề ra đời cách đây hàng trăm năm, từ thời Đinh Lê, phát triển theo hướng cha truyền con nối. Từ xưa, người thợ Phúc Lộc đã sáng tạo ra những sản phẩm mộc với những nét trảm trổ tinh xảo phục vụ cho việc làm nhà thờ, đền, đình, chùa. Khi đó, dù công cụ lao động hết sức thủ công, các công đoạn đục, đéo, bào đều làm bằng tay. Nhưng nhờ có sự khéo léo và ốc sáng tạo mà nghề mộc ở Phúc Lộc ngày càng phát triển, được lan truyền đi khắp nơi như Thành Hóa, nghệ An, trở thành làng nghề truyền thống nổi tiếng ở Bắc Bộ. Gia đình nghệ nhân Phạm Văn Bệ là một trong những hộ sản xuất đồ gỗ mỹ nghệ có quy mô lớn ở làng nghề mộc Phúc Lộc. Có thời điểm, nghề truyền thống của gia đình ông bị ngừng trệ do cơ chế thị trường luôn đòi hỏi yêu cầu phải cải tiến kỹ thuật, đa dạng sản phẩm. Do đó, ông cùng ba người con trai tìm tòi nắm bắt nhu cầu thị hiếu của người dân để từ đó có những cách thức mới trong phát triển nghề truyền thống mà cha ông để lại. Và khôi phục nhà cổ là một trong những hướng đi hiệu quả mà gia đình ông đang thực hiện. Giờ làng nghề Phúc Lộc được đánh giá là nơi lưu chữ và bảo tồn những giá trị tinh hoa của nghề mộc truyền thống được khách hàng trong và ngoài tỉnh biết đến và lựa chọn. Gia đình tôi thì bố mẹ tôi thì là làm nghề này nó có ít thôi. Nhưng mà trong làng nghề thì là đã có lâu. Nhưng mà cái nghề này thì nó cũng do năng khiếu và trình độ nhận biết của từng người. Vì cái việc làm mộc này nó như người biết chữ. Làm mộc cũng như biết rồi mà chữa thì nó hơi khó. Cho nên là làm nó hết sức cẩn thận thì là tôi cũng làm đạt được về câu tiêu chuẩn kỹ thuật thì được mọi người tiêu dùng là rất là quý mến. Cụ dạng tôi sinh được 4 anh em trai. Thì là tôi là thứ 2. Còn ông anh trai tên là Cả. Và tôi còn thằng em thứ 3 nữa. Thì là nó cũng đang làm nghề cùng với tôi. Còn thằng thứ 4 thì nó đi theo ngành của ngành công an. Không theo ngành của bố. Mà bố tôi thì thuộc về phong nghệ nhân. Cụ dạ của tôi là... Nghề của cụ dạ của tôi là cha truyền con nối. Nghĩa là ngày xưa là các cụ cũng cứ bố bảo cho con làm thôi. Thế là cụ dạ tôi dạ rồi. Cụ truyền đạt lại cho anh trai. Tất cả về mực mẫu cụ truyền đạt lại cho tôi về cái cửa. Ví dụ như là cửa cổ, cửa... Các cụ gọi là cửa ô, cửa võng nữa. Cụ dạ là cụ bàn giao tôi về cái nội thất bên trong. Còn như thằng em trai tôi là... Cụ bàn giao cho nó toàn bộ về cái phần... Phần sạm, rồi là phần đục gọt. Tất cả mực mẫu về sạm đóng nhà. Thế là là hầu như là... Bây giờ cụ truyền đạt cho nó. Nên nhà tôi được mấy chục năm nay là... Bấy nhiêu bố con là vẫn cứ làm chung với nhau hết. Theo nghệ nhân Phạm Văn Bệ, nhà cổ luôn có nét đẹp riêng có. Hiện nay nhu cầu thị hiếu của người dân đối với việc phục dựng nhà cổ tăng lên rất nhiều. Tại Ninh Bình mà sản phẩm nhà cổ của gia đình ông còn được biết đến ở nhiều miền quê trên cả nước. Mỗi năm có hàng chục ngôi nhà cổ được tạo dựng nên không chỉ giúp gia đình ông gìn giữ được nghề truyền thống của quê hương, mà còn nhân lên niềm vui vì góp phần lưu giữ những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta. Không những thế, hiện doanh nghiệp tư nhân Phúc Lưu của ông còn tạo việc làm cho khoảng 40 đến 70 lao động trong làng, có mức thu nhập bình quân từ 3 đến 4 triệu đồng một người một tháng. Gia đình nghệ nhân Phạm Văn Bệ chỉ là một trong số rất nhiều gia đình của làng Phúc Lục có thời gian phải đối mặt với khó khăn ngầm chệ sản xuất do tác động của công nghệ và nguyên liệu thay thế. Khoa Bình lập lại giải phóng ngày 5, tôi tiếp tục làm nghề mọc. Về sau là được hợp tác xã đưa vào các đội ngành mọc chuyên nghiệp và ninh bình tách tỉnh thì bắt đầu xây dựng của ninh bình mạnh lên. Tôi đã phát triển được tất cả khâu ngày xưa là làm nhà cổ sau này là đóng tất cả đồ công mỹ nghệ để sử dụng. Có những lúc bắt đầu thành lập tỉnh là tôi đã có trên 50 thả cùng lao động. Sinh năm 1948, trong một gia đình có truyền thống làm nghề nên ngay từ nhỏ những dụng cụ như đục, vụn, chạm, bào, cưa, khoan đã có sức hút kỳ lạ với ông. Ngoài thời gian đi học, ông đã theo ông nội và bố đi khắp làng phụ đánh giấy giáp. Thỉnh thoảng, ông được ông nội cho kéo cưa để sẻ những khối gỗ thành từng thanh, từng khúc, phù hợp với từng loại hình chế tác. Nghề mọc mỹ nghệ thấm dần vào ông lúc nào không hay. Với niềm đam mê và kiến thức cơ bản về gỗ, về cách chế tác các sản phẩm đồ gỗ đã tích lũy được trong quá trình học hỏi, ông đã mạnh dạng đứng ra mở xưởng sản xuất riêng. Thời gian đầu, xưởng sản xuất của ông gặp nhiều khó khăn về đầu ra cho sản phẩm do chưa có thị trường. Ông phải tự mình mang sản phẩm đi giới thiệu, thậm chí phải nhận gia công sản phẩm cho các cơ sở sản xuất khác. Để thu hút được khách hàng, ông đã chọn lọc sử dụng các loại gỗ chất lượng cao, không cong vanh hay nứt như gụ, cẩm, hương, chắc để thiết kế sản xuất những sản phẩm có hoa văn tinh xào, có chất lượng. Bản thân ông đều trực tiếp kiểm soát các khâu từ lựa chọn nguyên liệu thô cho đến các khâu trong quá trình sản xuất. Do đó chất lượng sản phẩm luôn bảo đảm, hạn chế được tối đa các lối kỹ thuật. Bên cạnh đó, ông còn đầu tư hàng trăm triệu đồng mua máy móc nhằm giảm bớt các khâu đục đéo thủ công tạo ra sản phẩm có độ chính xác cao, chất lượng tốt. Các mặt hàng do cơ sở của ông làm ra như bàn, ghế, giường, tủ đến sập gụ và các sản phẩm phụ trợ như lèo, con sông ngày càng khẳng định được thương hiệu trên thị trường, được nhiều người biết đến và được tiêu thụ rộng khắp trong tỉnh và các tỉnh, thành phố khác như Hà Nội, Hải Dương, Hải Phòng, Quả Ninh. Trong những năm gần đây, thành phố Ninh Bình đã quan tâm xây dựng, quy hoạch khu làng nghề tập trung, bảo đảm vệ sinh môi trường, tránh tiếng ồn trong khu dân cư. Theo dự kiến, khu quy hoạch làng nghề Mộc Phúc Lộc là 23 hectare giai đoạn đầu là 10,09 hectare. Đến nay đã hoàn thiện cơ sở hạ tầng, đã có 11 doanh nghiệp và 58 hộ gia đình thuê đất kinh doanh mặt hàng Mộc. Đặc biệt, từ năm 2006, làng Phúc Lộc đã được Ủy ban Nhân dân tỉnh công nhận làng nghề với các sản phẩm chính là sản xuất gỗ mỹ nghệ truyền thống. Trong cái việc gìn giữ là phát triển làng nghề hiện nay thì đúng là cũng trong cái bối cải kinh tế thị trường hiện nay thì cũng gặp rất nhiều khó khăn đặc biệt là về đất đai để phát triển vùng nguyên liệu và phát triển các cơ sở sản xuất. Đấy như vậy nên là cái việc mà bảo tồn và duy trì phát triển cái làng nghề cũng rất khó khăn. Về đất đai, về bốn, mặc dù khó khăn như vậy nhưng mà chúng tôi đã xác định là cái ninh bình là mũi nhọn là du lịch thì gắn với du lịch phải là duy trì cái làng nghề. Thì làng nghề sẽ cũng là một trong những động lực để cho du lịch phát triển. Thì chúng tôi sẽ vẫn tiếp tục xây dựng những kế hoạch để chỉnh hoàn tình để xây dựng phát triển một số cái làng nghề cơ bản như là truyền thống của ninh bình như là gốm, như là mộc, rồi theo, rồi đá. Thì chúng tôi sẽ tiếp tục xây dựng quy hoạch những cái vùng nguyên liệu và vùng sản xuất tập trung. Cố gắng có những vùng sản xuất tập trung làm sao cho cái việc mà sản xuất tập trung và đưa khách du lịch đến cùng trải nghiệm với cái làng nghề thì sẽ gắn bó cùng với lại du lịch cùng phát triển. Từ đây đã tạo điều kiện rất lớn cho những người con của làng nghề chuyên tâm hơn trong việc gìn giữ và phát triển nghề. Những bậc cao niên trong làng đã tích cực truyền lại những kỹ năng kỹ xảo chế tác sản phẩm gỗ cho lớp con cháu của dòng họ trong làng nghề. Đã có hàng trăm thanh niên được truyền dạy nghề mộc hiện nay đã thành thạo nghề. Nhiều người đã đầu tư quy mô nhà xưởng lớn với máy móc hiện đại như máy cưa, bào, khoan tiện để mở rộng quy mô sản xuất. Xong không có máy móc nào thay thế được đôi bàn tay tải hoa khéo léo của những nghệ nhân đã có truyền thống hàng trăm năm nay. Như con tôi là cần ít tuổi nhưng cũng chưa thấy nắm mắt được hết. Tại vì là cái nhà cổ này nó gần liên quan tất cả và cả cái thước lỗ bàn đó cơ. Ví dụ như các cô nói là cái thập ác đánh đuổi ra cổng chứ không đánh đuổi luôn vào. Ví dụ như là tra truyền, con nối thì phải nói ra phải biết được thôi. Chứ còn như bây giờ kế cá là các kỹ sư có học chăng nữa nhưng mà cũng không ai dạy đến những cái thập ác. Vậy kế cá là những cái, ví dụ như là cái hoa văn, ví dụ như nhà mà có điều kiện như nào, anh có làm gì thì phải được dùng cái bộ cửa giữa. Ví dụ như đục tư linh, đục dòng. Ví dụ như ngày xưa là quan, các giả cứ biết được dùng. Mà ví dụ như bây giờ anh học đõ đạp đến tầm nào, anh làm những cái gì thì anh biết được dùng những cái bộ tư linh ở giữa. Chứ còn nếu mà không thì cũng chỉ là đục cây hoa lá bình thường thôi. Vậy là tất cả, ví dụ như các cổ chuyển lại thì mình làm nó phải không phạm. Chứ không để sau mình làm mà nó phạm nó không đúng. Cũng giống như những sản phẩm công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp khác, sản phẩm mộc luôn phải tuân theo quy luật thị trường, nhu cầu thị hiếu của người tiêu dùng ngày càng đòi hỏi cao hơn. Do đó, mỗi một người thợ, nhất là những người thợ trẻ, dựa trên những kỹ năng, kỹ xảo mà cha ông truyền lại, luôn phải tự tìm tòi, học hỏi những kiểu mẫu, kỹ thuật mới cho sản phẩm mình làm ra. Ngay cả cách thức làm cũng luôn cải tiến, đổi mới để phù hợp với yêu cầu thị trường. Đến nay, Phường Đinh Phong có gần 20 doanh nghiệp sản xuất đồ mộc và chế biến gỗ. Việc gìn giữ và phát triển nghề mộc đã góp phần nâng cao đời sống cho người dân trong phường. Tỷ lệ hộ khá và giàu ngày càng tăng lên. Thu nhập bình quân đầu người đạt từ 2,5 đến 3 triệu đồng một người một tháng. Doanh thu của làng nghề đạt khoảng 40 tỷ đồng một năm. Có thể khẳng định, sức sống của làng nghề mộc truyền thống Phúc Lộc không chỉ bằng bàn tay, khối ốc, mà còn bằng cả tình yêu, niềm đam mê và tâm ước của những người con quê hương với nghề truyền thống của cha ông để lại. Giờ đây làng nghề mộc Phúc Lộc được đánh giá là nơi lưu giữ và bảo tồn những tinh hoa của nghề làm mộc truyền thống. Được khách hàng trong và ngoài tỉnh biết đến và lựa chọn những sản phẩm từ thông dụng đến những mặt hàng đòi hỏi sự tinh tế, chạm trổ khéo léo. Nhiều hộ đã thành lập doanh nghiệp để phù hợp với xu thế phát triển và có điều kiện phát triển sản xuất mạnh hơn. Trước những biến đổi của thị trường và cuộc sống hiện đại ngày nay, có thể khẳng định sức sống của làng nghề mộc truyền thống Phúc Lộc không chỉ bằng bàn tay, khối ốc, mà còn bằng cả tình yêu, niềm đam mê và tâm ước của những người con quê hương với nghề truyền thống của cha ông để lại.