Chuyện đời chuyện nghề : Sức sống làng tiện Nhị Khê

Các trung tâm Hà Nội khoảng 20 km về phía Nam Ở huyện Thường Tín có một làng nghề nổi danh với nghề tiện gỗ Đó chính là làng tiện Nhị Khê Làng Nhị Khê xưa có tên nôm là làng Tũy Thuộc huyện Thượng Phúc, Phủ Thường Tín, Trấn Sơn Nam Thượng Nay thuộc huyện Thường Tín, Hà Nội Nơi đây vốn là mảnh đất văn hiến, khoa bảng Nhị Khê không chỉ nổi tiếng là ngôi làng có nhiều di tích lịch sử Mà còn bởi nghề tiện truyền thống nơi đây Với tuổi đời hàng trăm năm vẫn được lưu dự và phát triển Đến với Nhị Khê sẽ không khó để bắt gặp hình ảnh Những xe chở gỗ qua lại Cùng tiếng máy cưa, máy tiện gỗ vang lên khắp làng Không khí lao động nhộn nhịp ấy Luôn được những con người giản dị Chất tác nơi đây, gìn giữ từ đời này qua đời khác Sinh già và lớn lên ở Nhị Khê Ông Lê Trí Thắng, Phó Trưởng Thôn Đã gắn bó và chứng kiến nhiều thang trầm, biến cố của làng nghề Giờ tuổi đã cao Nhưng ông luôn dành thời gian cho xóm làng Cho những tinh hoa của các thế hệ trước Đã gìn giữ và truyền lại Nghề tiện gỗ Nhị Khê đã có từ cách đây hàng trăm năm Theo thần phà của làng Thì dân làng tôn vinh ông Trần Công Khuê Một người thợ tiện tài danh Có công truyền nghề cho dân làng Làm ông Tổ nghề tiện Người hồi nhỏ là tôi cũng hay ra nhà thờ Các cụ truyền lại là khoảng hơn 300 năm, gần 400 năm rồi Cụ là Trần Công Khuê Thì mới ra bờ sông Tô Lịch đây Bên kia sông với bên này Cụ thấy trẻ là thơ tấm Thì cụ mới vẫy, cụ mới gọi sang là Chúng mày có muốn học nghề không? Đầu tiên tôi nghe truyền lại là Cụ đưa cho một khúc gỗ Cụ bảo nếu mà làm được khúc gỗ này Cụ đưa, cụ tính ra sản phẩm rồi là Làm khúc gỗ là phải được Dư cái sản phẩm mới ra Nhưng mà bên này các cụ Bên này là làm Coi như tính ra mấy cái hàng Thế là vừa đủ khúc gỗ cụ đưa ra cho Thế là cụ bảo bên này làm ăn Thế là đủ là tốt Thế là cái nghề cụ truyền xong Tối 24 là dạng tháng 25 là cụ bỏ, cụ đi Tại mảnh đất này cụ đi Cũng không biết là đi đâu Dân làng với cái thời đó là cứ Tục truyền lại là cái lấy ngày cụ đi Là một cái ngày rỗ của cụ Thế là gọi là rỗ cụ tổ dạy nghề Tới thế kỷ 18, 19 Làng nghề phát triển dần lên Dân làng Nhị Khê bắt đầu ra Hà Nội Mở nghề tiện ở phố Tô Tịch Chủ yếu là tiện các cái đồ thờ này này Các cái hàng đồ thờ Đi bán cho các nơi ở thờ cúng Đài, nến, mâm bồng, mát hương Ngày xưa cũng tiện cả bằng gỗ Chứ thời trước là chưa có đồ nhựa Thế là hàng tiện Nên là cũng mang đi các tỉnh Mà hầu hết là đi các tỉnh nhiều Vì trong làng đấy Tất cả làng nghề đây thì không thể tiêu thụ được Nên là đi các nơi để tiện Gỗ là nguyên liệu ở các nơi nó lại rẻ Thế là cứ đi đến đâu là tiện luôn ở đấy Dùng nguyên liệu luôn ở đấy để tiện Để bán luôn hàng ở các nơi địa phương Theo Trần ông Thắng Chúng tôi ghé thăm gia đình ông Nguyễn Hữu Trụ Một gia đình hiện vẫn đang có nhiều thế hệ cùng làm nghề tiện Bên chén nước mới pha Câu chuyện của những người thợ già Lẫn trong tiếng máy Tiếng khoan gỗ rào rào thật nhộn nhịp Để thấy Nghề tiện là một phần chẳng thể tắt rời trong cuộc sống của họ Ông Trụ năm nay đã ngoài 70 Nhưng có lẽ linh khí vùng đất nơi đây Đã cho con người ta sự dẻo dai Và sức khỏe lạ thường Dù tuổi cao Nhưng qua bàn tay ông Những sản phẩm tiện vẫn tròn đẹp lạ thường Cái nghề tiện đây Thì coi như nó phát triển Gọi là tra truyển con núi từ ngày xưa đến bây giờ Cái lúc mà coi như nhớ đến 13-14 tuổi là lúc đó Ngày xưa thì nó không có điện Cái bàn tiện ngồi đây thì nó cứ đạp 2 cái chân Còn cái bàn tiện này nó có 1 cái bánh đả to tướng là đạp Đấy, hình thức là như thế Thế là cứ sống bằng nghề hết thôi mà Năm này là năm khác Bây giờ thì lấy vợ Con cái rồi lại truyền cho các cháu Kế thường nghề tổ Người dân nhị khê Qua nhiều thế hệ tra truyển con núi Đã không ngừng tìm tòi, sáng tạo Đưa nghề tiện ngày càng phát triển Từ những lò tiện thô sơ Nay đã dùng cưa máy Máy dập hạt tròn Cối máy xay hạt cho nhẫn Máy xấy hạt Khiến làng nhị khê ngày nay Như một sườn sản xuất khép kín Với kỹ thuật và công nghệ hiện đại Bố tôi đã truyền lại cho tôi nghề này Đầu tiên là tôi học tiện Học tiện bàn đứng Xong rồi tiện bàn ngồi Trước thì học nó đơn giản thôi Bây giờ học nó khó không như trước Vừa làm nó ra một mẫu mã nó khác nhau Vừa người ta làm nó tinh xảo hơn ngày xưa Thường lét nó chuẩn chỉ hơn Làm này làm đồ cơ khí Nó rất nguy hiểm Mình xay một tí có thể dây tay lặn cho chính mình Mình làm cái gì cũng phải cẩn thận Không lên chủ quan Làm cái này mình phải có đồ học sáng tạo Nghề tiện vất vả, nặng nhọc là vậy Nhưng ở làng Nhị Khê Những người phụ nữ cũng là lao động chính Đáng đương một khâu trong dây chuyển sản xuất đó Có lẽ chính sự cẩn thận Khéo léo của các chị, các cô Đã khiến cho những sản phẩm vỗ tiện Làm ra thật tròn trịa, tinh xảo Để làm thì suốt ngày Còn quật từ sáng tới tối Thời gian nó cũng vô bờ bến Đôi khi là 10 tiếng hoặc 12 tiếng một ngày Có thể mà hàng có hàng thì làm đến 12 tiếng Mà không có hàng thì làm 7-8 tiếng Nhưng mà cứ từ sáng đến tối Vất vả suốt ngày đứng Chứ không được có thời gian nghỉ ngơi Hàng họ, kể cả trai hay gái Già hay trẻ Vẫn cứ thích làm cái nghề này Bởi vì các cụ để lại cho là Truyền cho đời con và đời cháu Để yêu thích nghề Mình cứ theo cái nghề này là mình làm thôi Chứ mình cũng không phải là Hôm nay làm cái hàng này Ngày mai là mình đi làm cái hàng khác cũng không được Vẫn là để cho Cái cuộc sống mà Gia đình nó ổn định Thì mình dù làm ít hay nhiều Thì mình vẫn phải Chịu khó để kiếm thêm đồng rau dưa Sinh hoạt hàng ngày Đã có giai đoạn kinh tế gặp khó khăn Nhiều làng nghề truyền thống Rơi vào cảnh long đong tìm đầu ra Hoặc bị mai một theo thời gian Thế nhưng, nhờ sự cần cù Sáng tạo từ bao đời nay Người nhị khê không những giữ được nghề truyền thống Mà còn góp phần Đưa làng quê trở nên giàu đẹp Đến thăm sưởng sản xuất gia đình Ông Lê Chí Long Chúng tôi được chứng kiến không khí làng nghề thật khẩn trương Nhiều mặt hàng tiện gỗ Đang trở xuất sưởng Với đôi bàn tay người thợ thoan khắp Như cảng góp phần minh chứng cho sự phát triển Của làng nghề Tôi bắt đầu học nghề là Bắt đầu từ lúc là biết Cái cụ làm lúc 7 tuổi Lúc biết là học để làm Lúc biết là còn đạp chân Đạp chân nó ấy lắm Đạp chân bằng mánh xe mà không có điện như bây giờ đâu Lúc biết là Cũng sản xuất những cái đồ Nhà máy dệt đấy Lúc đó còn chiến tranh Thôi dệt, thôi diếc, rồi quấn chỉ Rồi các chôi lựu đạn Ngày xưa là cũng có thủ công Cũng làm cho chôi lựu đạn, quốc phòng Cũng nhiều thứ lắm Đến khi mà tôi đi bộ đội về Thì là cũng Nghề nó cũng thay đổi Ngày xưa nghề gác cụ thì rất là bất vả Nhưng mà giờ nó có điện, cơ khí rồi Làm thì nó có mua tơ, mua tiết Thì nói chung là nó còn dễ hơn ngày xưa Cái kỹ thuật Thì nó Nó lại được học hỏi nhiều hơn Toàn thôn Nhị Khê Có trên 600 hộ dân Thì có hơn 500 hộ dân sản xuất các mặt hàng từ vỗ tiện Bằng sự sáng tạo Và những lý quyết cổ truyền Người thợ làng nghề có thể sản xuất Tới hơn 200 loại mặt hàng khác nhau Từ những mặt hàng truyền thống Được tiện theo hình tròn Từ các kiến gỗ Hiện nay các sản phẩm tiện của làng Nhị Khê Đã phong phú hơn rất nhiều Nếu mà nói về người thợ giỏi Thì người ta là phải có cái đầu óc Tức là cái trí tưởng tượng của mình Tức là mình nhìn cái sản phẩm Làm sao nó phải đẹp Những cái đường Rồi những cái chỉ chiếc Nó phải là trong đó Những cái ránh Rồi những cái nước đánh bóng Nói chung là nhiều thứ nó kết hợp lắm Thứ hai là mình làm Máy móc này nó không như là làm như kia Nó cũng phải cẩn thận Mình chỉ sơ lãnh một cái là còn tơi lạn Nhưng mà thôi cái nghề thì phải chấp nhận Nhưng mà làm nói chung là Mình cẩn thận thì nó vẫn an toàn hơn Chả có ảnh hưởng gì cả Có thể nói rằng Không chỉ đơn thuần là một nghề mưu sinh Những sản phẩm tiện gỗ tinh xào Của người dân nghị khê Đã thực sự góp phần làm nên nhất tài hoa Khéo léo của những người thợ thủ công Dẫu cho việc kinh doanh và phát triển nghề Vẫn còn gặp nhiều khó khăn Nó gặp cái khó khăn Thì nó chỉ có cái là Nghĩa là cái nguyên liệu Của nó là Nó có mỗi ngày nó mở khó Ngày xưa thì nó chất ra Gỗ lạt thì nó lại rất là rẻ Mà hàng người bán Coi như rất là cao Nhưng mà đến bây giờ thì nó báo hòa Nhiều nơi người ta cũng phát triển Người ta làm Người ta cũng mua gỗ, mua lạt Nguyên liệu thì nó lại đắt lên Hàng thì nó lại tụt xuống Nghề thì không được nhiều được ít Đang nhẽ được độ 300 một ngày Thì bây giờ độ 150, 200 thì cũng phải làm Đấy là ý nó như thế Rồi sau này Sẽ nhìn đến tương lai Sẽ khó khăn nữa Khó khăn nữa là Các nơi người ta không có việc Người ta cũng lại tổ chức người ta làm Dù trải qua bao thăng trầm Cùng những khó khăn từ cuộc sống Nhưng những người thợ tiện nơi đây Vẫn quyết tâm gìn giữ Phát huy nghề tổ mà cha ông truyền lại Như câu ca xưa Bao giờ thường tính hết cây Sống tô cạn nước Nhị khê hết nghề