Trình diễn nghề làm giấy bản từ nguyên liệu rơm của người Dao ở Hà Giang

Thưa quý vị và các bạn, dân tộc Giao là một cộng đồng có đời sống tin ngưỡng vô cùng độc đáo và được bảo tồn nguyên vẹn qua nhiều thế kỷ khác nhau. Trong tất cả các nghi lễ tin ngưỡng của người Giao như lễ cấp xác, Tết nhảy, lễ khai quang, bà con người Giao thường sử dụng rất nhiều giấy bản, một sản phẩm được làm thủ công với những đặc tính ưu việt được bà con ưu chuộng. Chính vì vậy, giấy bản xuất hiện và gắn bó từ rất lâu đời với đời sống của hầu hết đồng bào các dân tộc thiểu số. Cũng nhờ đó mà người làm giấy bản vẫn lặng lẽ tồn tại theo thời gian, thể hiện những giá trị văn hóa tâm linh độc đáo của đồng bào. Trong chung một cộng đồng các dân tộc Việt Nam hôm nay, mời quý vị cùng tìm hiểu về nghề làm giấy bản của bà con dân tộc Giao tỉnh Hà Giang vừa trình diễn tại Bảo tàng các dân tộc Việt Nam. Lần đầu tiên, anh Triệu Lồng Kinh, bà Phượng Mùi Ngoan ở xóm Vấn Xà Tìn, xã Nậm Ti, tỉnh Hà Giang, nơi địa đầu tổ quốc về đến thành phố Thái Nguyên. Trong ba ngày ở lại đây, anh Kinh và bà Ngoan trình diễn một nghề thủ công đã có từ lâu đời của địa phương mình, giấy bản được làm từ nguyên liệu dơm. Tôi cũng rất là phấn khởi và vui mừng đến đây trình diễn để quảng bá các nghề thủ công truyền thống của dân tộc mình để còn phát huy, bảo tồn giá trị văn hóa của dân tộc mình không bị mai một. Đây là một trong số các nghề thủ công truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số được giới thiệu trong chương trình trưng bày trải nghiệm với chủ đề bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc trong cuộc sống đương đại do Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam tổ chức. Ngoài nghề làm giấy, còn có nghề in hoa văn bằng sáp ong của dân tộc Mông và nghề nhuộm vải bằng màu tự nhiên của dân tộc Thái. Mục đích của hoạt động trình diễn các nghề thủ công này nhằm nâng cao nhận thức về vai trò của cộng đồng dân cư trong việc bảo vệ môi trường, sử dụng nguyên liệu tự nhiên trong sản xuất, nghề truyền thống để phát triển bền vững. Điều này được thể hiện ngay từ nguyên liệu và các bước sản xuất các nghề thủ công của đồng bào. Đối với nghề làm giấy bản của người dao, nguyên liệu chính để làm giấy là dơm, mà phải là dơm nếp. Sau khi thu hoạch lúa nếp, tách bỏ phần lớp áo ngoài của cây, người dao sẽ giữ lại phần dơm bên trong, đem cắt gốc, cắt ngọn, chỉ lấy thân dơm để làm giấy. Nói chung là nghề làm giấy này là nghề thủ công truyền thống từ ngày xưa rồi. Này, ai cũng biết làm thôi, mà cũng là cái... cũng là cái truyền miệng, lại cũng không có sổ sách để ghi. Phần nguyên liệu là dơm nếp, dơm nếp cái. Dơm tẻ thì nó không... nó hơi giòn, không có độ kết dính như kiểu dơm nếp. Ngoài dơm, ở một số vùng, người dao còn dùng cây vầu để làm giấy. Nếu như dơm tạo ra sắc vàng cho giấy, thì vầu lại cho ra những mẻ giấy trắng tinh. Vì thế, giấy của người dao có hai loại. Một màu trắng, một màu vàng. Sau khi xử lý ban đầu nguyên liệu dơm, người dao cho vào đun nhiều tiếng đồng hồ để làm mềm dơm. Có khi bà con cũng ngâm dơm để đủ độ mục, rồi vứt lên cho vào cối dã nát. Những cuộn dơm sau khi dã nát, bà con thả vào trậu nước để nguấy lấy phần bột mịn. Một trong những công đoạn quan trọng của việc làm giấy bản, đó là hòa nước kết dính. Một loại cây rừng, thân neo, được bà con đập dập rồi ngâm nước vài ngày để có một thứ nước kết dính sền sẹt như thế này. Cây này gọi là cây mỏ vì phải lấy cái nhựa của cây này, mình trộn hốn hợp với cái bột dơm này, thì nó mới có chất dính. Mình mới tưới lên cái phên giấy, thì nó mới dính ở trên đấy, và khi bóc ra thì nó mới dễ bóc. Sau khi hòa xong hỗn hợp nước giấy, có đủ chất kết dính, người dao làm tiếp đến công đoạn đổ buôn. Nước bột dơm được tráng đều lên bề mặt khung vải, thành một lớp mỏ. Công đoạn này đòi hỏi sự tinh tế và khéo léo, bởi nếu đổ mỏng quá, thì giấy dễ dách và không bóc được. Dày quá thì giấy sẽ thô. Tráng giấy xong, bà con để nguyên khoảng 30 phút sau cho dao bớt nước, rồi lại dự nghiêng. Phần còn lại phụ thuộc vào thời tiết để có được những mảnh giấy đạt tiêu chuẩn. Gặp thời tiết thuận lợi, thì đỡ tốn công, tốn thời gian hơn. Tờ giấy thì mình cứ làm mỏng, làm tốt, có chất lượng. Nắng tốt mà làm có chất lượng được. Không tốt, không nắng thì không được. Trải nghiệm các công đoạn nghề làm giấy của người dao đối với các du khách là điều hết sức thú vị. Họ chưa tưởng nghĩ để có được những tờ giấy như thế này mà cha ông ngày xưa phải vất vả đến như thế. Và sự sáng tạo của người xưa khi biết tận dụng những nguyên liệu từ thiên nhiên để phục vụ đời sống của mình là điều đáng được trân trọng cho đến hôm nay. Dù cuộc sống đã trở nên hiện đại hơn. Em cảm thấy là nó làm những nguyên liệu của nó rất là, rất là đơn giản. Mà em không nghĩ đến sẽ lấy cái đấy làm giấy. Là một dân tộc có số dân đứng hàng thứ 9 trong số 54 dân tộc ở Việt Nam với gần 1 triệu người, người dao có một đời sống tín ngưỡng, đậm đà bản sắc truyền thống. Từ thuở xa xưa, người dao không chỉ dùng giấy bản đóng thành từng quyền để viết chữ mà còn dùng để vẽ chanh, đục hoa văn để sử dụng trong các nghi lễ truyền thống như lễ tết, ma chay, cưới hỏi. Đặc biệt trong các lễ, lễ cức sắc, tết ngày, cầu mùa, thanh minh đều không thể thiếu giấy bản để vẽ, viết lên đó những điều dân dạy con cháu làm điều lành, tránh điều ác. Tương tự với tục hóa giấy vàng của người kinh, người dao cũng dùng giấy bản để cắt tiền vàng, hình nhân để làm lễ vật dâng lên thần linh tổ tiên người đã quất. Còn tiền thì người ta lại không dùng cái đồng tiền y nến ngoài. Ngoài thị trường thì không dùng người làm. Mua cái xong ngay, kể cả có tiền triệu ra đặt xong ngay. Nhưng đây là nhờ bà con để làm nó mới thật chất tức là giấy của mình ra, y nến của mình thành đồng tiền như thế này xong đó là phải đủ bộ lệ thế. Mảnh giá to nhất gọi là 120. Mảnh giá 120, xong đến 60, xong đến 36, xong đến lại loại 24. Hiện nay, nghề làm giấy bản vẫn được những gia đình người giàu như anh Triệu Long Kinh ở Hà Giang duy trì và phát triển. Tuy không còn thiện hành như trước, nhưng họ vẫn tiếp tục giữ huynh lễ nghề truyền thống bởi ngoài phục vụ nhu cầu của mỗi nhà, bà con còn làm giấy để bán đến nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Hiện nay trong xóm tôi thì có khoảng 20 hộ vẫn duy trì làm cái nghề này để cung cấp, thứ nhất là để phục vụ cho gia đình là mình húng các lẽ trong gia đình mình cũng tổ tiên cấp sắc rồi nói chung là sử dụng giấy này rất là nhiều. Giấy bản là sản phẩm khá độc đáo với đặc tính là giấy dai và thấm mực chữ viết trên giấy bản sắc nét. Và việc còn tồn tại những làng nghề thôn bản giữ được nghề làm giấy bản như sóng tấn xà phìn của anh Kinh, bà Ngoan khiến những nơi ở đó càng trở nên đặc biệt hơn. Đó không chỉ là nơi lưu giữ nghề truyền thống là nghề đem lại nguồn thu đáng kể cho bà con mà còn là địa chỉ bảo tồn văn hóa trong đời sống hiện đại ngày ngày. Thưa quý vị và các bạn Nghề làm giấy bản của người Giao có từ lâu đời, truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác. Tuy không phát triển theo quy mô làng nghề truyền thống như các nghề thủ công Mỹ nghệ khác nhưng sản phẩm của đồng bào làm ra giấy bản còn mang giá trị tôn nghiêm trong các phong tục văn hóa tin ngưỡng của đồng bào dân tộc. Giấy bản đã đi vào đời sống tâm linh và như lời nhắc nhở bà con luôn nhớ về Tổ tiên, nguồn cội. Chính vì tính chất quan trọng như vậy mà nghề làm giấy bản vẫn còn tồn tại và được xem như một nghề thủ công một nét văn hóa đặc sắc ở vùng cao. Thưa quý vị và các bạn chuyên mục cộng đồng các dân tộc Việt Nam hôm nay về nghề làm giấy bản của người Giao Xin được tạm dừng tại đây Cảm ơn sự quan tâm theo dõi của quý vị Xin kính chào tạm biệt và hẹn gặp lại