Trung Dung 中庸 - Bản dịch A - P1/3

Trung Dung là một trong bốn tác phẩm kinh điển thuộc Tứ Thư của Nho Giáo bên cạnh Luận Ngữ, Đại Học và Mạnh Tử. Tác phẩm này do Khổng Cấp, tự là Tử Tư còn được gọi là Tử Tư Tử là cháu nội của Khổng Tử, Biên Soạn, được xem là một nền tảng thiết học quan trọng của Nho Giáo. Nội dung chính của Trung Dung Trung Dung có thể hiểu là Đạo Trung và sự quân bình. Nó nhấn mạnh vào việc con người cần sống hòa hợp, giữ trạng thái cân bằng, tránh cực đoan và luôn điều chỉnh bản thân để đạt đến sự hoàn thiện. Tác phẩm Bàn Về Đạo, tức con đường sống theo tự nhiên và lý tính, nhấn mạnh rằng sự hoàn hảo của Đạo nằm trong việc tuân theo nguyên tắc Trung Hòa. Từ việc giữ gìn Trung Dung trong tư tưởng, lời nói và hành động, con người sẽ đạt đến một đời sống chân chính, hài hòa với xã hội và thiên nhiên. Xin trân trọng giới thiệu tới quý vị và các bạn. Thiên mệnh chi vị tính, xuất tính chi vị Đạo, tù Đạo chi vị Giáo. Nghĩa là mệnh trời gọi là tính, phát triển thuận theo tính gọi là Đạo, tu dưỡng theo Đạo gọi là Giáo. Đạo giã giả bất khả tu du ly giã, khả ly phi đạo giã, thị cố quân tử giới thần hồ kỳ sở bất đồ, khủng cụ hồ kỳ sở bất văn. Mặc hiện hổ ẩn, mặc hiện hổ vi, cố quân tử thần kỳ độc giã. Nghĩa là Đạo là cái không thể xa rời dù chỉ trong chốc lát, nếu có thể xa rời được thì đã không phải là Đạo. Bởi thế quân tử đặc biệt cảnh giác thận trọng ở chỗ người ta không nhìn thấy, lo lắng sợ hãi ở chỗ người ta không nghe thấy. Chẳng có gì rõ hơn vật che dấu, chẳng có gì làm hiển lộ chân tướng hơn những việc nhỏ bé. Cho nên người quân tử đặc biệt thận trọng khi chỉ có một mình mình vầy. Hề nộ ai lạc, chi vị phát, vị chi trung. Phát nhi dai trúng, tiết vị chi hòa. Trung giã giả, thiên hạ chi đải bản giã. Hòa giã giả, thiên hạ chi đạt đạo giã. Chi trung hòa, thiên địa vị yên, vạn vật rục yên. Nghĩa là mừng, giận, buồn, vui khi chưa biểu hiện ra gọi là trung. Biểu hiện ra mà phù hợp với quy củ mức độ thì gọi là hòa. Trung là gốc lớn của thiên hạ, hòa là đạo lý thông đạt trong thiên hạ. Gắn sức đạt tới trung hòa thì trời đất có được vị trí thỏa đáng, muôn vật được phát rục sinh trường. Trọng Ni viết Quân tử trung rung, tiểu nhân phản trung rung. Quân tử chi trung rung giã, quân tử nhi thỉ trung. Tiểu nhân chi phản trung rung giã, tiểu nhân nhi vô kỵ đạn giã. Nghĩa là trọng Ni nói Người quân tử thì trung rung, kẻ tiểu nhân thì phản trung rung. Người quân tử trung rung là vì người quân tử lời nói cũng như việc làm luôn luôn ở vào vị trí thích đáng vừa phải. Kẻ tiểu nhân phản trung rung là vì kẻ tiểu nhân không biết kiêng nẻ điều gì nên cứ làm bừa. Trung rung kỳ trí hĩ hồ, dân tiền năng cử hĩ. Nghĩa là đạo trung rung thật là tuyệt vời, dân chúng đã từ rất lâu rồi, ít ai có thể làm được. Tử viết Đạo chi bất hành giã, ngã chi chi hĩ. Chi giả quá chi, ngu giả bất cập giã. Đạo chi bất minh giã, ngã chi chi hĩ. Hiền giả quá chi, bất tiếu giả bất cập giã. Nhân mạc bất ẩm thực giã, tiền năng chi vị giã. Nghĩa là không tử nói. Nguyên nhân khiến đạo không thực hành được ta đã biết rồi. Người trí thì thái quá, kẻ ngu thì bất cập. Nguyên nhân khiến đạo chẳng được người đời hiểu rõ ta đã biết rồi. Người hiền thì thái quá, kẻ bất tiếu thì bất cập. Người ta chẳng có ai không ăn không uống, nhưng rất ít người biết được mùi vị. Tử viết Đạo chi bất hành hĩ phù. Nghĩa là không tử nói. Đạo có lẽ không thi hành được. Tử viết Thuấn kỳ đại trí giã dư. Thuấn hiếu vấn nhi hiểu sát nhĩ ngôn. Ẩn ác nhi dương thiện. Chấp kỳ lưỡng đoan. Dụng kỳ trung ư dân. Kỳ tư dĩ vi thuấn hồ. Nghĩa là không tử nói. Thuấn có lẽ là bậc đại trí vậy. Thuấn ham học hỏi. Và khéo xem xét những lời thiện cận của mọi người. Trè lấp những điều sai lầm xấu xa trong đó. Mà phát huy những điều đứng đắn tốt lành trong đó. Nắm lấy hai phía đối lập. Chọn lấy cái đúng đắn thích hợp. Mà vận dụng vào trong dân chúng. Đó là cái cách để thuấn trở thành thuấn trăng. Tử viết Nhân dài viết dư trí. Khu nhi nạp trư cổ hộ hãm. Nhân dài viết dư trí. Nghĩa là không tử nói. Tử viết Nghĩa là không tử nói. Cách sống của Nhan Hồi là sau khi nhận rõ được đạo Trung Dung. Được một điểm đúng thì cẩn thận giữ lấy. Ôm vào lòng. Không để cho nó mất đi nữa. Tử viết Nghĩa là không tử nói. Lưỡi đào sáng trắng cũng có thể giám dẫm lên. Nhưng thực hiện cho được đạo Trung Dung thì xem ra khó hơn nhiều. Tử lộ vấn cường. Tử viết Quốc hữu đạo bất biến tắc yên. Cường tai kiểu. Quốc vô đạo trí tử bất biến. Cường tai kiểu. Nghĩa là tử lộ hỏi về sự căng cường. Không tử nói. Là cái căng cường của người phương Nam Ư? Hay là nói cái căng cường của người phương Bắc? Hay là nói cái căng cường theo kiểu của riêng người? Dạy bảo người ta một cách khoan dung dịu dàng. Không trả thù kẻ vô đạo. Đó là cái căng cường của người phương Nam. Người quân tử giữ sự căng cường đó. Còn ngày đêm bạn cùng giáp, bền gươm sắc. Dẫu chết cũng không ngán. Đó là cái căng cường của người phương Bắc. Những kẻ thượng võ hiếu đấu thì giữ sự căng cường này. Người quân tử sống hòa mục với mọi người. Nhưng không buông trôi theo thói tục. Đấy mới là sự căng cường chân chính. Trung Dung không hề thiên lệch. Đó mới là sự căng cường chân chính. Nước có đạo, nước Thái Bình đi trên con đường đúng đắn. Người ấy không thay đổi tiết tháo của mình lúc cùng khốn. Đó mới là sự căng cường chân chính. Nước vô đạo, lìa bỏ chính đạo. Người ấy thà chết chứ không thay đổi phẩm chất của mình. Đó mới là sự căng cường chân chính.