ĐẠT-LAI LẠT-MA LÀ AI? QUYỀN LỰC RA SAO?| BLV Hải Thanh History

Hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau bước vào một câu chuyện dài, một chuyến hành trình xuyên qua lịch sử văn hóa và cả những biến động dữ dội của thế kỷ 20 để khám phá Đạt Lai Lạt Ma là ai. Đây không chỉ là một câu chuyện về một con người mà là về một truyền thống, một niềm tin, một dân tộc đã chiến đấu để giữ gìn bản sắc của mình. Trước hết, chúng ta cần hiểu Đạt Lai Lạt Ma không phải là tên của một người cụ thể mà là một danh hiệu mang ý nghĩa sâu sắc trong Phật giáo Tây Tạng. Từ Đạt Lai trong tiếng Mông Cổ có nghĩa là đại dương, còn Lạt Ma trong tiếng Tây Tạng có nghĩa là đạo sư hoặc là thầy. Kép lại cái tên này như muốn nói, đây là một vị thầy vĩ đại, sâu thẳm và rộng lớn như biển cả. Nhưng điều đặc biệt hơn là người này mang danh hiệu được xem là hóa thân của quá thế âm Bồ Tát, vị Bồ Tát của lòng từ bi, người luôn lắng nghe tiếng kêu cứu của nhân gian và giang tay cứu giúp. Truyền thống này bắt đầu từ thế kỷ thứ 14 với một nhân vật có tên là Ghendun Drup, người sau này được công nhận là Đạt Lai Lạt Ma thứ nhất. Ông sinh vào cuối thế kỷ 14 trong một gia đình chăn nuôi ru mục ở miền Trung Tây Tạng. Từ nhỏ ông đã bộc lộ trí tuệ phi thường. Ông gia nhập tu viện, trở thành một học giả lỗi lạc của chồng Kealuk tức Trường Phái Mũ Vàng, một trong bốn nhanh lớn của Phật giáo Tây Tạng. Nhưng lúc đó cái tên Đạt Lai Lạt Ma chưa tồn tại. Ông qua đời và người ta tin rằng linh hồn ông đã tái sinh vào một đứa trẻ khác người được xem là Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 2. Rồi đến đời thứ 3, mọi thứ thay đổi. Sonam Gyatso, một Lạt Ma xuất trúng đã đưa danh hiệu này lên một tầm cao mới. Năm 1578, ông được mời đến gặp Atan Khan, một vị vua hùng mạnh của người Mông Cổ. Đây là người vốn ngưỡng mộ trí tuệ và đức độ của Đức Đạt Lai Lạt Ma đã phong cho ông danh hiệu chính thức là Đạt Lai Lạt Ma. Để tỏ lòng kính trọng, danh hiệu này còn được truy phong ngược lại cho 2 vị tiền nhiệm. Từ đây, cái tên Đạt Lai Lạt Ma trở thành biểu tượng của sự giao thoá giữa phần giáo Tây Tạng và quyền lực chính trị. Nhưng phải đến thế kỷ thứ 17, với Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 5, thì truyền thống này mới thực sự định hình. Đây là một trong những Đạt Lai Lạt Ma vĩ đại nhất. Với sự hậu thuẫn của người Mông Cổ, ông không chỉ là lãnh đạo tinh thần mà còn trở thành người cai trị tối cao ở Tây Tạng. Ông đã xây dựng cung điện Potala biến nó trở thành trung tâm quyền lực và tôn giáo. Từ đây, Đạt Lai Lạt Ma không chỉ là một nhà sư mà có thể được coi là một nhà vua của một nhà nước thần quyền nơi tôn giáo và chính trị đã hòa quyện chặn chẽ. Nhưng có bao giờ bạn tự hỏi làm sao người ta tìm ra một Đạt Lai Lạt Ma hay không? Đây không phải là chuyện đơn giản như bầu cử hay chọn người kể nhiệm ở trong hoàng gia. Trong phần giáo Tây Tạng, người ta tin rằng khi một Đạt Lai Lạt Ma qua đời, linh hồn của ông không biến mất mà tái sinh vào một đứa trẻ mới sinh. Nhiệm vụ của các Lạt Ma cao cấp là tìm ra đứa trẻ ấy. Vậy thì cách tìm ra là như thế nào? Quy trình này nghe như một bộ phim phiêu lưu pha lẫn yếu tố siêu nhiên. Đầu tiên, khi một Đạt Lai Lạt Ma qua đời, thi thể của ông được bảo quản cẩn thận và các nhà tiên tri bắt đầu tìm kiếm dấu hiệu. Đôi khi, Đức Đạt Lai Lạt Ma trước đó để lại lời tiên tri trước khi chết. Ví dụ như ta sẽ tái sinh ở hướng Tây hay là ta sẽ tái sinh gần một dòng sông lớn chẳng hạn. Nếu không có manh mối trực tiếp, họ sẽ quan sát thiên nhiên, hình dạng mây, hướng gió hay giấc mơ của các Lạt Ma cao cấp. Một nơi quan trọng trong việc làm việc này đó là hồ Hamo Lasso, một hồ nước linh thiêng ở Tây Tạng. Người ta tin rằng mặt hồ có thể hiện lên hình ảnh gợi ý về nơi hóa thân mới ra đời. Khi đã có dấu hiệu, một đoàn Lạt Ma bắt đầu hành trình thực tế. Họ đi khắp các làng mạc tìm những đứa trẻ sinh ra đúng thời điểm vị Đạt Lai Lạt Ma trước đó qua đời, thường trong vòng vài ngày hoặc vài tuần sau đó. Đứa trẻ được chọn phải trải qua những bài kiểm tra kỳ lạ nhưng đầy ý nghĩa. Họ mang đến nhiều đồ vật như là chuỗi tràng hạt, sách kinh, cái chuông, cây gậy. Trong đó có những đồ thật từng thuộc về Đạt Lai Lạt Ma trước đó lẫn đồ giả để đánh lừa. Nếu đứa trẻ chọn đúng đồ thật, đó là dấu hiệu lớn. Ngoài ra họ còn xem xét lời nói, ánh mắt của đứa trẻ như thể linh hồn cũ đang nhìn qua đôi mắt mới. Tất nhiên lời nói ở đây thì chưa thể nói được thành tiếng. Quá trình này không chỉ dựa trên niềm tin mà còn là một sự nghệ thuật tinh tế kết hợp giữa tôn giáo, trực quan và sự cẩn trọng. Với người Tây Tạng, đây là một nghi thức thiêng liêng là cách để họ tiếp nối truyền thống hàng trăm năm. Và chính nghi thức này đã dẫn chúng ta đến nhân vật chính đó là Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 Đó là ngày 6 tháng 7 năm 1935 trong một ngôi làng nhỏ tại Thanh Hải, Tây Tạng. Tại đây, một cậu bé trào đời trong một gia đình nông dân nghèo. Nhà cậu chẳng có gì đặc biệt. Một mái nhà tranh lợp cỏ, vài con bò giác và cuộc sống đơn sơ giữa núi đồi. Cha cậu là một người chăn nuôi chăm chỉ, còn mẹ cậu là một người phụ nữ hiền hậu nổi tiếng với lòng tốt ở trong làng. Cậu là đứa con thứ 5 trong gia đình, nhưng không ai ngờ rằng cậu bé này sẽ thay đổi số phận của cả một dân tộc. Chuyện bắt đầu vào năm 1933 khi Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 qua đời ở tuổi 57. Ông là một vị lãnh đạo mạnh mẽ đã cố gắng hiện đại hóa Tây Tạng và bảo vệ Tây Tạng khỏi sự nhòm ngó của những thế lực bên ngoài. Sau khi ông qua đời, các Lạt Ma cao cấp lập tức bắt tay vào việc tìm kiếm hóa thân mới. Họ tìm đến hồ nước Linh Thiêng và trên mặt nước họ thể hiện lên 3 chữ cái Tây Tạng, A, K, Ma. A được hiểu là vùng am đô, K là một tu viện lớn ở gần đó, còn Ma là dấu hiệu mơ hồ cần giải mã thêm. Ngoài ra họ thấy hình ảnh một ngôi chùa 3 tầng với mái ngói vàng và một con đường dẫn về phía đông bắc. Thế là đoàn người đã lên đường hướng về vùng đất xa xôi ấy. Khi đến Ta Sơ, họ dừng chân tại một ngôi nhà nhỏ, chính là nhà của Đức Đạt Lai Lạt Ma tiếp theo. Lúc này, cậu bé mới hơn 2 tuổi, tóc ngắn, da dám nắng, đang chơi đùa ngoài sân. Để thử xem cậu có phải hóa thân thật hay không, các lạt ma cải trang thành người lạ và vờ hỏi đường. Nhưng điều bất ngờ đã xảy ra. Cậu bé nhìn họ, cười tuét tuét rồi nói bằng giọng non nớt Đây là người của ta. Như thế nhận ra họ từ một ký ức xa xôi nào đó. Các lạt ma sững sờ, nhưng họ vẫn tiếp tục kiểm tra. Họ mang đến một loạt những đồ vật, chuỗi tràng hạt đen thuộc về Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 13, một cái chuông nhỏ, một cái gậy gỗ và vài món đồ giả để đánh lừa. Cậu bé không chút do dự, cầm ngay chuỗi tràng hạt đen và nói Cái này là của ta. Rồi cậu chọn tiếp cái chuông và cây gậy. Tất cả đều là đồ thật. Một đứa trẻ 2 tuổi, chưa từng ra khỏi làng, làm sao biết được. Với các lạt ma, đây là bằng chứng không thể trôi cãi. Năm 1937, người chính thức được công nhận là Đạt Lai Lạt Ma thứ 14. Cả gia đình được đưa đến thủ phủ của Tây Tạng trong một cuộc hành trình dài hàng tháng trời qua núi non hiểm trở. Cậu bé được đặt tên mới Tenzin Gyatso và bắt đầu một cuộc đời hoàn toàn khác biệt. Hãy tưởng tượng, bạn là một đứa trẻ 2 tuổi, rời xa vòng tay mẹ, rời xa đồng cỏ thân quen để bước vào Cung điện Potala, một công trình đồ sộ với hơn 1.000 phòng nằm tranh vinh trên đỉnh đồi. Với Tenzin Gyatso, đó là thực tế. Cung điện này không chỉ là nhà mà là trung tâm quyền lực của Tây Tạng nơi cậu được nuôi dưỡng để trở thành một lãnh đạo tối cao. Nhưng đừng nghĩ rằng cậu sống như một hoàng tử sung sướng. Cùng đời cậu từ nhỏ đã bị gò bó với trách nhiệm. Mỗi ngày cậu dạy từ sớm, học kinh Phật với những Lạt Ma nghiêm khắc. Họ dạy cậu mọi thứ từ triết học Phật giáo, logic, đến thơ ca, thiên văn học, cả nghệ thuật tranh luận, một kỹ năng quan trọng trong truyền thống. Cậu phải học thuộc lòng hàng trăm trang kinh, hiểu những khái niệm triều tượng mà ngay cả người lớn cũng thấy khó. Nhưng Tenzin Gyatso không phải là một cậu bé chỉ biết văn lời. Ông có một tuổi thơ nghịch ngợm theo cách rất riêng. Ông thích tháo đồng hồ, sửa máy móc, thậm chí từng lén lấy xe đạp của người Hầu để mây mò. Có lần ông dùng kính viễn vọng một món đồ hiếm hoi ở Tây Tạng lúc bấy giờ để nhìn xuống đường phố, tò mò xem người dân sống ra sao. Dù vậy, tuổi thơ của ông đã bị cắt ngắn vào năm 1950, khi mới 15 tuổi. Trung Quốc đã đưa quân vào Tây Tạng, tuyên bố giải phóng vùng đất này khỏi chế độ phong kiến. Trước áp lực từ quân đội Trung Quốc, các Lạt Ma và quan chức Tây Tạng quyết định để nhanh lễ lên ngôi, Tenzin Gyatso chính thức trở thành Đạt Lai Lạt Ma thứ 14, lãnh đạo tối cao của Tây Tạng. Đó là một hành trình rất tróng vánh. Từ năm 50 đến năm 59, ông đã cố gắng duy trì hòa bình. Ông từng đến Bắc Kinh năm 1954, gặp Mao Trạch Đông, hy vọng đàm phán để Tây Tạng giữ được quyền tự trị. Mao Trạch Đông tỏ ra thân thiện, nhưng kế hoạch với Tây Tạng thì đã được vạch sẵn. Không còn lựa chọn, năm 1959, Tenzin Gyatso cải trang thành một người lính thường, khoác áo tràng sám, đội mũ che mặt, cùng vài cận vệ đã rời khỏi Tây Tạng. Hành trình này là một kỳ tích. Họ vượt qua dãy Himalaya trong đêm tối, đối mặt với tuyết lạnh, gió rét và nguy cơ bị phát hiện. Có lúc họ trốn trong hang đá, ăn lương khô, uống nước tan từ tuyết. Sau hai tuần gian nan, họ đến được biên giới Ấn Độ, và cuối cùng đã đặt trên đến Haramsala, nơi sẽ trở thành ngôi nhà mới của ông. Tại đây, ông thành lập chính phủ Tây Tạng lưu vong, cố gắng bảo vệ văn hóa và bản sắc của người Tây Tạng. Ông xây dựng trường học, tu viện và cộng đồng cho hàng chục nghìn người tị nạn theo ông sang Ấn Độ. Nhưng ông cũng nhận ra rằng, trong thế giới hiện đại, một nhà nước thần quyền không còn phù hợp. Năm 2011, ông đưa ra quyết định lịch sử, từ bỏ vai trò chính trị, trao quyền cho một chính phủ dân cử. Từ đó, ông tập trung vào vai trò tinh thần. Ông đi khắp thế giới, Mỹ, Châu Âu, Nhật, Úc, gặp gỡ các nhà lãnh đạo, các nhà khoa học và cả người dân thường. Ông nói về hòa bình, về sự tha thứ, về cách sống hài hòa với thiên nhiên. Năm 1989, ông nhận giải Nobel Hòa Bình vì những nỗ lực không mệt mỏi ấy. Đến năm 2025, ông đã 89 tuổi. Ông vẫn sống ở Ấn Độ trong một ngôi nhà nhỏ giản dị, không xa hoa như cung điện Potala ngày xưa. Mỗi ngày, ông dậy từ 3 giờ sáng, thiền định, đọc kinh, làm việc. Dù cao tuổi, ông vẫn giữ nụ cười hiền hậu và sự hài hước đặc trưng. Ông vẫn đi lại nhiều, dù sức khỏe không còn như trước. Ông quan tâm đến biến đổi khí hậu, đối thoại giữa các tôn giáo và sự giao thoa giữa khoa học và tâm linh. Ông cũng ý thức được rằng, thời gian của ông cũng không còn nhiều. Ông thường nhắc đến cái chết với sự bình thẳng. Câu hỏi lớn nhất được đặt ra bây giờ là Sau ông, điều gì sẽ xảy ra? Ông từng nói, ông có thể là Đức đạt Lai Lạt mà cuối cùng hoặc hóa thân tiếp theo có thể sinh ra ở nước ngoài, không phải Tây Tạng. Đó là một hành trình đầy thú vị, nhưng cũng có nhiều câu chuyện lịch sử hấp dẫn không kèm. Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này.