VIỆT NAM CÓ BỊ SÓNG THẦN HAY KHÔNG?

Việt Nam có bị ảnh hưởng bởi sóng thần hay không? Và trong lịch sử, liệu đất nước hình chữ S của chúng ta đã từng đối mặt với những con sóng khổng lồ này hay chưa? Nếu bạn nghĩ sóng thần chỉ xảy ra ở Nhật Bản, Indonesia thì điều đó là không đúng. Mẹ trái đất những thập niên gần đây đang liên tục nổi dận. Việt Nam hay bất kỳ một quốc gia nào trên thế giới có đường bờ biển cũng nên cẩn thận. Trước tiên để hiểu Việt Nam có bị ảnh hưởng bởi sóng thần hay không thì chúng ta cần nắm rõ sóng thần là gì. Sóng thần nó không phải là những con sóng bình thường mà bạn thấy khi đi biển ở Vũng Tàu, đi Nha Trang, đi Hạ Long hay là đi Sầm Sơn. Mà đây, nó là những con sóng khổng lồ có thể cao đến hàng chục mét được tạo ra bởi những sự kiện địa chất cực kỳ mạnh dưới đáy biển. Ví dụ như là động đất, đây là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất. Khi mà những mảng kiến tạo giữa lòng đất va chạm hoặc trượt qua nhau, chúng có thể làm rung chuyển đáy biển, đẩy nước lên thành những con sóng lớn. Hoặc là phun trào núi lửa, một vụ nổ của núi lửa dưới biển hoặc gần biển cũng có thể gây ra sóng thần. Và đôi khi, đó là hệ quả của việc lở đất, bởi vì một khối đất đá khổng lồ trượt xuống đáy biển cũng có thể tạo ra sóng, nhưng thường là hiếm sóng thần tạo ra bởi nguyên nhân này. Và hiếm hơn nữa đó là thiên thạch. Nếu một thiên thạch lớn rơi xuống đại dương, nó cũng có thể gây ra sóng thần, nhưng may mắn là trường hợp này cực kỳ hiếm. Sóng thần thì không giống với sóng bình thường mà chúng ta gọi là sóng gió. Khi đến gần bờ, tốc độ có thể chậm lại, nhưng chiều cao của sóng thì sẽ tăng lên, đôi khi đủ sức để cuốn phăng cả một thành phố. Bạn có nhớ vụ sóng thần năm 2004 ở Ấn Độ Dương hay không? Trận sóng thần này đã cướp đi sinh mạng của hơn 230.000 người ở hơn 14 quốc gia. Hơn 230.000, thậm chí có những nguồn ước tính lên đến gần 300.000 người thiệt mạng. Nhiều nơi ở Indonesia, Thái Lan, Sri Lanka gần như bị xóa sổ. Sóng thần di chuyển với tốc độ hơn 800 km một giờ, nhanh như một chiếc máy bay, khiến người dân không kịp trở tay. Và đây được xem là trận sóng thần chết chóc nhất trong lịch sử hiện đại. Hay nói đến Nhật Bản thì người ta cũng nghĩ ngay đến sóng thần. Và với Nhật Bản, đó là trận sóng thần vào năm 2011 tạo ra thảm họa kép kinh hoàng. Tháng 3 năm 2011, một trận động đất mạnh 9,0 độ Richter đã xảy ra ở ngoài khơi vùng đông bắc Nhật Bản. Ngay sau đó, sóng thần cao tới 40m đã tràn vào đất liền, phá hủy toàn bộ nhà cửa, xe cộ, cuốn trôi đi mọi thứ. Gần 20.000 người đã thiệt mạng, hàng ngàn người khác đã mất tích. Nhưng tồi tệ hơn, nước biển làm hư hại nhà máy điện hạt nhân Fukushima, gây ra vụ giò rỉ phóng xạ lớn nhất sau thảm họa Chernobyl. Và thiệt hại lên đến hàng trăm tỷ đô la Mỹ, trở thành thiên tai khủng khiếp nhất trong lịch sử loài người, nếu mà tính về con số tiền. Vậy còn Việt Nam thì sao? Với đường bờ biển dài hơn 3.200 km, từ Móng Cái đến Hà Tiên, liệu chúng ta có nằm trong tầm ngắm của những con sóng thần, những con sóng khổng lồ này hay không? Để trả lời, hãy cùng nhìn vào địa lý của Việt Nam và khu vực xung quanh. Việt Nam nằm ở giề phía tây của Biển Đông. Biển Đông là một vùng biển lớn thuộc Thái Bình Dương, và Thái Bình Dương thì lại là nơi được mệnh danh là vành đai lửa của trái đất. Vành đai này là nơi tập trung hàng loạt núi lửa, những nứt gãy địa chấn và động đất. Nga thì có vẻ rất nguy hiểm, nhưng thực tế, vị trí của Việt Nam lại có chút may mắn trong câu chuyện với sóng thần. Biển Đông không phải là một vùng biển hở hoàn toàn, mà là một vùng biển nửa kín, được bao bọc bởi các đảo lớn như là đảo Philippines hay là đảo Borneo. Philippines thì là một đất nước quen thuộc rồi, còn Borneo còn được biết đến trong những ghi chất cũ của người Việt Nam với tên gọi là Bà La Châu. Đây là hoàn đảo trải dài trên lãnh thổ của 3 quốc gia, Brunei, Indonesia và Malaysia. Trong đó thì Indonesia chiếm phần lớn nhất, tiếp đến là Malaysia và Brunei thì chiếm một phần rất nhỏ. Với những lá chắn đó là Philippines và đảo Borneo thì cái cấu trúc địa hình như vậy làm giảm năng lượng của sóng thần khi chúng di chuyển từ xa đến, đặc biệt là di chuyển từ ngoài khơi của Thái Bình Dương đến. Hãy tưởng tượng, sóng thần cũng bị ngăn cản bởi những vật giống như là sóng thông thường nên khi nó đi qua những vùng biển nông, đi qua những khu vực đảo, đi qua những dạng đá ngầm, nó sẽ yếu dần và mất đi sức mạnh của mình. Thì Philippines, Borneo, những quần đảo này đóng vai trò như những con đê chắn sông, và đó là những con đê khổng lồ bao bọc trên biển đông. Điều này hoàn toàn khác với Nhật Bản hay Indonesia, nơi có những vùng biển sâu gần bờ cho phép sóng thần giữ nguyên sức tàn phá của mình. Đó là may mắn vì vị trí địa lý của Việt Nam nằm ở khu vực được bao bỏng bởi những con đê lớn. Tuy nhiên đừng vội mừng, Việt Nam không hoàn toàn bình an vô sự trước sóng thần, nguy cơ sóng thần lớn nhất đến từ dãnh Manila. Nói đến Manila là liên tưởng đến Philippines rồi, và đây là một vùng đứt gãy địa chấn cách bờ biển Việt Nam, ước chừng khoảng 500 cho đến 1.000 km. Dãnh Manila, gọi là dãnh nghe có vẻ bình thường nhưng đây là dãnh trên bề mặt trái đất nên nó rất lớn. Có thể coi nó là một cái hố tử thần dưới đáy biển sâu bậc nhất thế giới, nơi này không chỉ sâu hun hút mà còn cực kỳ nguy hiểm. Theo các nhà khoa học, dãnh Manila có tiềm năng tạo ra một trận động đất khổng lồ lên đến 8,5-9 độ Richter. Và nếu điều này xảy ra, cả vùng duyên hải của Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông và thậm chí là cả Việt Nam, đặc biệt ở khu vực miền Trung, đều có thể bị chịu ảnh hưởng bởi sóng thần. Ngoài ra, những vùng đít gãy nhỏ hơn trong Biển Đông cũng có thể gây ra những đợt sóng thần cục bộ dù sát xuất rất thấp. Và trong trường hợp xấu nhất xảy ra sóng thần thì cũng không phải là toàn bộ bờ biển Việt Nam có nguy cơ hứng chịu sóng thần giống nhau. Những khu vực dễ bị ảnh hưởng nhất đó là khu vực miền Trung, từ Đà Nẵng, Hội An, Quảng Ngãi. Đây là những nơi bờ biển phẳng, thấp và gần những vùng biển sâu. Tiếp đó là khu vực miền Nam, đặc biệt là đảo Phú Quốc vì nó nằm gần các vùng có hoạt động địa chấn. Ở miền Bắc, những địa phương như Quảng Ninh hay Hải Phòng ít nguy cơ hơn do nằm xa những vùng đít gãy. Vậy, lịch sử đã ghi lại những gì về sóng thần ở Việt Nam? Có thực sự là đã từng có những con sóng khổng lồ ập vào bờ biển nước ta hay không? Bên cạnh câu chuyện để lý, chúng ta hãy cùng lật lại một vài trang lịch sử. Dù Việt Nam không nổi tiếng với những trận sóng thần lớn như Nhật Bản hay Indonesia, lịch sử vẫn ghi lại một vài sự kiện đáng chú ý và chúng ta thấy nó khớp với những sự kiện sóng thần được ghi chép trong lịch sử thế giới. Tuy vậy, do dữ liệu lịch sử Việt Nam trước thế kỷ 20 khá hạn chế, chúng ta phải dựa vào các ghi chép cổ, những lời kể của dân gian và cả những nghiên cứu hiện đại để lần mò đâu là sự thật. Một trong những vụ sóng thần nổi tiếng nhất thế giới là trận sóng thần do vụ phun trào núi lửa Krakata ở Indonesia gây ra vào năm 1883. Vụ này mạnh đến mức, âm thanh của nó được nghe thấy ở cách xa hàng ngàn km và sóng thần đã lan khắp Thái Bình Dương, khiến hơn 36.000 người thiệt mạng. Ở Việt Nam, các ghi chép lịch sử thời nhà Nguyễn cho thấy một số khu vực ven biển miền trung như Huế và Đà Nẵng đã chứng kiến những đợt sóng bất thường trùng khớp với thời gian này. Sóng không được mô tả bằng mét hay gì cả mà được mô tả là cao bằng nửa cây tre đánh vào. Và cũng rất khó tưởng tượng cây tre này cao hay là thấp và tương ứng với nửa cây tre đánh vào là như thế nào. Nhưng đây là một trong những bằng chứng đầu tiên cho thấy sóng thần có thể đã chạm đến bờ biển Việt Nam dù đã bị suy yếu. Một sự kiện khác được ghi lại là vào năm 1923, khi một trận động đất ở Biển Đông gây ra sóng thần nhẹ ảnh hưởng những tỉnh miền trung và không gây ra thiệt hại nghiêm trọng. Nhưng nó nhắc nhở chúng ta rằng Biển Đông không phải lúc nào cũng hiền lành. Hay như năm 2004, trận sóng thần kỷ lục như vậy thì Việt Nam bị ảnh hưởng ra sao? Mặc dù trận sóng thần kinh hoàng vào năm 2004 ở Ấn Độ Dương không ảnh hưởng trực tiếp đến Việt Nam, nó đã làm rung trông báo động. Các nhà khoa học đã bắt đầu nghiên cứu nguy cơ sóng thần ở Biển Đông và phát hiện rằng nếu một trận động đất mạnh xảy ra ở giãnh Manila như đã đề cập, sóng thần có thể ập vào bờ biển Việt Nam trong vòng 2-3 giờ. Ngoài các ký chép lịch sử, một số câu chuyện dân gian ở những làng trái ven biển miền trung cũng kể về những lần biển nổi dận với sóng lớn bất thường ập vào bờ cuốn trôi nhà cửa. Dù không có bằng chứng khoa học cụ thể, những câu chuyện này cho thấy người dân Việt Nam từ lâu đã nhận thức được sức mạnh của biển cả. Đó là hiện tại và quá khứ. Còn bây giờ, hãy nói về tương lai. Liệu Việt Nam có phải lo lắng về sóng thần hay không? Câu trả lời là có, nhưng không quá cao. Các nhà khoa học đã mô tả nhiều kịch bản, mô phỏng nhiều kịch bản, và đây là những gì chúng ta biết. Theo nghiên cứu của những nhà địa chất, xác xuất một trận sóng thần lớn, sóng cao trên 5m, tấn công Việt Nam trong vòng 100 năm tới chỉ khoảng 1-2%. 1-2% nghe thì thấp, nhưng không có nghĩa là 0% và là có nguy cơ và chúng ta không nên chủ quan. Hãy tưởng tượng trong kịch bản sâu nhất, một trận động đất khoảng 9,0 độ Richter xảy ra ở dãnh Manila. Sóng thần được tạo ra, di chuyển với tốc độ 700-800 kmh qua biển Đông. Khi ập vào miền Trung, sóng có thể cao đến 3-4m, ngập lụt những khu vực thấp, phá hủy nhà cửa, đe dọa tính mạng hàng ngàn người. Tuy nhiên, các nhà khoa học nói rằng kịch bản này rất hiếm vì dãnh Manila không hoạt động mạnh như những vùng nước gãy ở Nhật Bản, Chi Lê hay xung quanh Indonesia. Vậy Việt Nam đang làm gì để đối phó? Việt Nam hoàn toàn không ngồi yên. Việt Nam đã có những bước tiến để giảm thiểu rủi ro của sóng thần. Đầu tiên là dự báo. Việt Nam là thành viên của hệ thống cảnh báo sóng thần Thái Bình Dương. Những nga chạm quan trắc địa chấn và thủy triều được đặt ở nhiều nơi để phát hiện động đất và sóng bất thường. Tại Việt Nam, Viện Vật lý Địa cầu cũng như các trường đại học thường xuyên mô phỏng những kịch bản sóng thần để xác định khu vực nguy cơ cao. Một số tỉnh ven biển cũng đã bắt đầu xây dựng kế hoạch sơ tán nhưng vẫn còn hạn chế. Vậy tóm lại thì sao? Việt Nam không phải là điểm nóng của sóng thần nhưng nguy cơ thì vẫn tồn tại. Trong lịch sử, chúng ta chỉ chứng kiến những đợt sóng nhỏ không gây thiệt hại lớn. Nhưng với vị trí địa lý, gần những vùng đứt gãy như dãnh Manila, cộng với biến đổi khí hậu làm mứng nước biển dân cao, nguy cơ sóng thần trong tương lai là điều không thể bỏ qua. Nếu bạn sống ở những tỉnh ven biển, đặc biệt là miền Trung, hãy tìm hiểu về các dấu hiệu của sóng thần. Đó là khi nước biển rút bất thường, tiếng gầm từ biển hoặc rung lắc từ động đất. Và nếu có cảnh báo, hãy chạy ngay đến nơi cao. Đừng dừng lại quay video và up lên mạng xã hội. Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này. Nếu cảm thấy thú vị, bạn có thể nhấn nút đăng ký kênh, bật chuông thông báo và chia sẻ. Còn bây giờ thì xin đừng nói lời chào tạm biển. Cám phá những điều mới. Đừng ngần ngại hãy để lại những góp ý. Và xin đừng hẹn gặp lại.