VÌ SAO CÂY THỐT NỐT LÀ BIỂU TƯỢNG CỦA CAMPUCHIA?

Nếu phải chọn ra một cây cây mà nhìn vào thấy nghe chất Khmer hay đôi khi là chất Campuchia, thì đó gần như chắc chắn là cây Thốt-nốt. Ở ngoài bắc mà nói đến cây Thốt-nốt thì lạ lắm, không biết cái cây này nó là cây cây gì? Thốt cây gì mà nốt cây gì? Và vì sao nó lại trở thành biểu tượng? Về tên gọi thì trong tiếng Khmer cây này gọi là cây Thốt-nốt và người Việt nghe nói mượn âm rồi Việt hóa cho dễ phát âm, dần dần hình thành cách gọi là Thốt-nốt. Thốt-nốt là một loài cây thuộc họ cao dừa, cùng gia đình với dừa với cao, nhìn cái là nhận ra ngay, nó cao vượt trội. Một cây Thốt-nốt trưởng thành thường cao 20-30 mét, có cây còn cao hơn nữa, thân cây thì thẳng, tròn đều, gần như không phân nhánh, nhìn ra giống hệt một cây cột khổng lồ cắm thẳng lên trời. Chất đỉnh là một chùm lá to xòe rộng như một cái quạt mo, đứng giữa trời thì rất dễ để mà nhận ra. Điều thú vị là Thốt-nốt không phải là cây bản địa của Đông Nam Á ngay từ đầu. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, nguồn gốc ban đầu của nó nằm ở châu Phi, sau đó theo chân con người qua những tuyến đường giao thương cổ, dần dần lan sang Nam Á rồi Đông Nam Á. Và khi đến những vùng đất có khí hậu nắng nhiều, đất khô, mùa mưa, mùa khô phân biệt rõ rệt, Thốt-nốt không những không chết yểu mà còn sống rất khỏe, thậm chí nó còn phát triển tốt hơn nhiều loài cây khác. Đây chính là điểm mấu chốt khiến nó trở nên đặc biệt. Trong khi rất nhiều cây ăn trái cần đất tốt, cần nước nhiều, cần chăm sóc liên tục, thì cây Thốt-nốt gần như đi ngược lại hoàn toàn. Nó sở hữu bộ dễ ăn rất sâu xuống lòng đất, bám chắc như là neo tàu. Thân cây thì cứng, ít sâu bệnh, chịu được gió mạnh và nắng gắt cực tốt. Quan trọng hơn cả là khả năng chịu hạn rất cao, không cần tưới thường xuyên mà vẫn sống khỏe. Một cây Thốt-nốt có thể sống vài chục năm, thậm chí là cả trăm năm, âm thầm đứng đó bất chấp thời tiết đổi thay. Chính vì những đặc tính này, cây Thốt-nốt đặc biệt phù hợp với những vùng mà nhiều loài cây khác phải ngán. Đất gò đồi, đất pha cát, đất khô, đất nghèo dinh dưỡng. Ở những nơi con người phải sống chung với nắng gió và chịu đựng thiên nhiên nhiều hơn là cải tạo thiên nhiên thì cây Thốt-nốt lại có đất sống. Nói cách khác, ở đâu con người vất vả vì điều kiện thự nhiên, ở đó cây Thốt-nốt rất dễ xuất hiện. Và nếu vẽ một bản đồ phân bố, bạn sẽ thấy cây Thốt-nốt tập trung thành một phành đai khá rõ ràng trên thế giới. Ở Nam Á, đặc biệt là Ấn Độ Sri Lanka, Thốt-nốt cũng được trồng nhiều. Người dân ở đây khai thác nước Thốt-nốt để uống tươi, nấu đường hoặc để lên men thành các loại đồ uống truyền thống đã tồn tại hàng trăm năm. Sang Đông Nam Á lục địa, Thốt-nốt xuất hiện dày đặc ở Campuchia, nơi nó gần như trở thành linh hồn của làng quê. Không chỉ ở Campuchia, ở Việt Nam, nhất là những khu vực như An Giang, Kiên Giang, Sóc Trăng, Trà Vinh hay vùng Nam Thái Lan, Thốt-nốt cũng mọc rất nhiều. Điểm chung của những khu vực này là khí hậu nóng, mùa khô rõ rệt, đất không phải chỗ nào cũng quá màu mỡ, rất phù hợp với đặc tính sinh tồn của cây Thốt-nốt. Ngoài ra, ở Châu Phi, một số quốc gia cũng trồng Thốt-nốt như một loại cây bản địa cổ. Người dân khai thác nước, làm thực phẩm, tận dụng thân cây và lá cho sinh hoạt hàng ngày. Điều này cho thấy cây Thốt-nốt không phải là cây của một nền văn hoán nào đó sinh ra, mà là cây đi theo điều kiện tự nhiên khác nhiệt. Nói về công dụng của cây Thốt-nốt, thì cây này có rất nhiều công dụng. Nó không chỉ hay ở chỗ sống dai sống khỏe, mà còn hay ở chỗ gần như không có phần nào của cây bị bỏ phí. Với người sống ở vùng nắng gió, nơi đất ai không dư giả, thì một cái cây cho được nhiều thứ như cây Thốt-nốt gần như là món quà của tự nhiên. Vào mùa nắng, người ta bắt đầu lấy nước Thốt-nốt, thứ được vĩ như món quà từ trên cao. Người đàn ông Khmer quen việc sẽ trèo lên ngọn cây cao hàng chục mét, cắt cuống, rồi treo ống hoặc bình để hương nước. Nước Thốt-nốt chảy ra có vị ngọt nhẹ, mát, uống vào là thấy đỡ khát ngay. Giữa cây nắng, miền biên giới hay mùa khô kéo dài, thứ nước này thực sự rất quý. Nếu uống tươi thì mát lành, còn nếu để lâu, nước sẽ tự lên men, trở thành một loại đồ uống truyền thống có độ cồn nhẹ, gắn với sinh hoạt lâu đời của nhiều cộng đồng, nhất là người Khmer. Từ nước Thốt-nốt, người ta tiếp tục nấu cô đặc để làm đường Thốt-nốt. Đây là loại đường rất khác với đường tinh luận hiện đại. Đường Thốt-nốt có màu nâu vàng, mùi thơm rất đặc trưng và vị ngọt dịu, không gắt cổ. Chính vì vậy, nó được dùng rất nhiều trong ẩm thực truyền thống của người Khmer, người Campuchia, từ những món trà cho đến bánh trái và trong lễ hội cũng như cúng bái. Với nhiều gia đình, đường Thốt-nốt không chỉ là gia vị mà là một phần hương vị của ký ức. Ngoài nước và đường, trái Thốt-nốt cũng là một đặc sản mùa nắng. Quả Thốt-nốt to trông gần giống quả dừa, bổ ra bên trong có khoảng 3-5 múi. Phần cơm bên trong màu trắng, mềm, mát, ăn rất dễ chịu. Chỉ cần tách múi, cho vào ly, thêm đá và một chút đường là đã có ngay một món giải nhiệt đúng kiểu miền nắng gió. Với người dân địa phương, đây không phải là món cao sang mà là một thứ rất bình dị nhưng cũng rất ngon. Chưa hết, lá và thân và các phần khác cũng đều được tận dụng. Lá dùng để lợp nhà, làm đồ sinh hoạt. Thân cây thẳng, cứng được dùng làm cột, làm gỗ trong điều kiện thiếu vật liệu xây dựng của người Khmer. Phần xác mã còn lại được dùng làm nhiên liệu. Vì thế nói không quá lời, một cây Thốt-nốt nếu tận dụng hết gần như có thể nuôi sống cả một gia đình ở vùng khó khăn. Chính từ đây mới dẫn đến câu hỏi quan trọng hơn. Vì sao Thốt-nốt lại gắn bóp với người Khmer nói chung chứ không phải là ngẫu nhiên. Những đặc tính của cây Thốt-nốt rất phù hợp với đời sống của người Khmer và họ tận dụng cây Thốt-nốt từng chút, từng chút một, gần như không bỏ phí bất kỳ một thứ gì. Điều thú vị là cây Thốt-nốt không chỉ được xem trọng trong văn hóa của người Khmer mà còn giữ vị trí cực kỳ quan trọng trong nhiều nền văn hóa khác nhau ở châu Á. Đặc biệt là với người Tamieu ở phía nam Ấn Độ. Trong tiếng Tamieu, Thốt-nốt còn được gọi bằng một cái tên rất trang trọng. Đó là Kaphaha Verusam, có thể hiểu nôm na là cây trời hay là cây do trời ban. Cách gọi này không mang tính tôn giáo mà xuất phát từ một nhận thức rất thực tế. Tất cả các bộ phận của cây đều có công năng nhất định, không có gì bị bỏ đi. Với người Tamieu sống ở những vùng khô nóng của Nam Ấn Độ và Sri Lanka, Thốt-nốt giống như một kho tài nguyên đứng giữa trời. Nước Thốt-nốt được uống tươi để giải khát, được lên men để làm đồ uống truyền thống hoặc nấu cô đọng để thành đường. Đường Thốt-nốt từng là nguồn đường chủ yếu trong xã hội Tamieu trước khi đường tinh luyện xuất hiện. Quả Thốt-nốt dùng làm thương phẩm mùa nắng, lá cây được dùng để lợp nhà đan vận dụng và đặc biệt trong lịch sử. Lá Thốt-nốt còn được dùng làm giấy để ghi chép kinh sách và các văn bản cổ. Thân cây làm cột, làm gỗ, phần còn lại thì làm nhiên liệu. Chính vì nuôi sống con người theo nghĩa rất trọn vẹn, Thốt-nốt mới được người Tamieu gọi là cây trời, một ân huệ mà nếu không có thì cuộc sống ở vùng khô hạn sẽ cực kỳ khó khăn. Không chỉ dừng lại ở Nam Á, cây Thốt-nốt còn giữ vai trò biểu tượng ở Nam Sulawesi, Indonesia. Đây là khu vực có khí hậu nắng nóng, mùa khô kéo dài, điều kiện canh tác không hề dễ dàng. Trong bối cảnh đó, Thốt-nốt trở thành cây trụ cột cho đời sống, cung cấp nước uống, đường đồ uống lên men và các vật liệu sinh hoạt. Theo thời gian, hình ảnh Thốt-nốt gắn chặt với đời sống người dân địa phương đến mức nó được xem như biểu tượng của vùng này, Còn với Campuchia, Thốt-nốt gần như đã bước lên tầng cao nhất của biểu tượng văn hóa. Khi nhắc tới làng quê Campuchia, người ta thường nghĩ ngay đến những ngôi chùa Khmer, những vùng đất khô và hàng Thốt-nốt cao vút trên nền trời. Thốt-nốt hiện diện trong ẩm thực, trong đời sống, trong ký ức của người dân. Nó không chỉ nuôi sống con người mà còn giúp nhận diện không gian văn hóa Khmer. Vì vậy, việc Thốt-nốt trở thành biểu tượng của Campuchia không phải do ai đó chọn ra, mà là kết quả tự nhiên của hàng trăm năm sống chung giữa con người và loài cây này. Điểm chung rất đáng chú ý là dù ở Nam Ấn Độ, Indonesia hay Campuchia, những nơi tồn vinh Thốt-nốt thì đều là những vùng nắng nhiều và thiên nhiên không yêu đáy. Trong những hoạn cảnh như vậy, con người sẽ trân trọng những loài cây giúp họ tồn tại bền bỉ. Thốt-nốt không cho sự giàu có nhanh chóng, nhưng cho sự sống lâu dài, ổ định và đầy đủ. Chính vì thế, ở nhiều nền văn hóa khác nhau, được gọi bằng những cây tên rất đẹp, rất trang trọng như là cây trời, cây của sự sống hay linh hồn làng quê. Nói ngắn gọn, việc Thốt-nốt được xem trọng trong văn hóa Tamil trở thành biểu tượng của miền Nam khu vực Sulawesi, Indonesia và của Campuchia không phải là sự trùng hợp. Chỉ có điều Campuchia rất gần chúng ta, nên chúng ta thấy nó thực sự gần mà thôi. Đó là kết quả của một quy luật rất giản dị. Ở nơi nào thiên nhiên khắc nghiệt, con người sẽ tồn vinh những loài cây giúp họ đứng vững trước nắng gió. Và Thốt-nốt chính là một loài cây như vậy.