Thiển đàm về Lễ

Thiện đàm về lễ Chào mừng quý khán thính giả đến với chương trình Nàng Sen kể chuyện Quý vị thân mến, nhắc tới lễ giáo, rất nhiều người thời nay mới chỉ nghĩ tới thôi đã thấy sợ rồi Mấy chục năm qua, người ta thường nghe tuyên truyền rằng lễ giáo là hai chữ sát nhân, là siền xích phong kiến Phong trào phá tứ cựu, gồm phá bỏ tư tưởng, văn hóa, phong tục và tập quán cũ Từng phát triển mạnh mẽ trong thời cách mạng văn hóa, gần như đã hủy diệt nền văn minh thần truyền giàu bản sắc Vốn được xây dựng, lưu truyền và bảo tồn suốt năm nghìn năm của Trung Hoa Thực chất, việc bôi nhọ lễ giáo là một công cụ chính trị nhằm hợp thức hóa việc tấn công, đấu tố và sát hại các nhân sĩ trí thức truyền thống Vốn là những người có học vấn, có đạo đức, có uy tín xã hội và thường không dễ khuất phục trước bạo quyền Phá bỏ lễ giáo đồng nghĩa với việc phá bỏ trưởng mực đạo đức cũ, khiến xã hội rơi vào hỗn loạn Trong hỗn loạn đó, chính quyền vô thần sẽ dễ dàng áp đặt hệ tư tưởng mới là sùng bái cá nhân, củng cố quyền lực tuyệt đối Và tái cấu trúc xã hội theo ý người cầm quyền, không thừa nhận sự tồn tại của thần linh Khi con người mất đi lễ nghĩa, quên mất những đạo lý làm người cơ bản như hiếu kính cha mẹ, yêu thương, từ ái với tha nhân, giữ gìn phẩm giá và đức hạnh thì lòng người sẽ dễ bị kích động, dẫn tới những hành vi bạo lực, thậm chí sẵn sàng tố cáo hãm hại cả cha mẹ, thầy cô, bạn bè thân thiết hay người có ơn với mình Làm ra những chuyện thương thiên hại lý, khiến các giá trị quan và trật tự xã hội bị đảo lộn Kết quả là, không chỉ đền chùa miếu mạo, thư tịch, di tích văn hóa cổ hay tượng Phật ngàn năm bị xóa sổ mà hàng triệu người còn mất đi sinh mạng, đạo đức xã hội suy vong, niềm tin giữa người với người tan vỡ đồng thời gây ra những tổn thương tâm lý sâu sắc suốt nhiều thế hệ Nhiều năm sau, Đảng Cộng sản Trung Quốc chính thức thừa nhận cách mạng văn hóa là một thảm họa, gọi đó là 10 năm hỗn loạn và lễ giáo dần được khôi phục một phần trong các thời kỳ sau đó. Nhưng tất cả đã muộn Chỉ trong 10 năm ngắn mũi ấy, lễ giáo, vốn là biểu tượng văn hóa truyền thống được trọng vọng, đã nhanh chóng trở thành kẻ thù trong mắt thế hệ trẻ, mà mỗi khi nhắc tới là khiến người ta sợ hãi Quan điểm cho rằng, lễ giáo là lỗi thời, kìm hãm quyền tự do cá nhân và tạo sự bất bình đẳng trong xã hội Từ đó cũng ăn sâu vào tư tưởng của nhiều người. Trên thực tế, lễ giáo trong văn hóa truyền thống không phải là công cụ để bức ép người khác phải phục tùng, hy sinh bản thân hay phân biệt giai cấp như cách diễn giải và trải nghiệm lịch sử bị bớt méo suốt hàng chục năm qua Lễ giáo vốn là một hệ thống các quy tắc ứng xử, giúp con người sống có tôn nghiêm, chan hòa, biết tôn trọng và nhường nhịnh lẫn nhau Đồng thời duy trì trật tự xã hội một cách tự nhiên mà không cần dùng đến bạo lực hay pháp luật hà khắc Vậy thì, việc thực hành lễ giáo ở Trung Quốc mấy nghìn năm qua rốt cuộc là gì? Vì sao lúc đương thời khổng tử không nề hà vất vả để duy trì khắc kỹ phục lễ, ước thúc bản thân khôi phục lễ giáo? Nguồn gốc của lễ Lễ bắt nguồn từ thời thượng cổ khi con người sơ khai cử hành nhi lễ tế trời Trong thuyết văn giải tự viết, lễ là sự thực hành, là phương thức thờ phụng thần linh và cầu phúc lành Trong thuyết uyển tu văn viết, thần là gốc của trời đất, là khởi đầu của vạn vật Mà kinh dịch cũng có câu, âm dương biến hóa khôn lường gọi là thần Trong từ điện háng nôm, chữ xã có nghĩa là đắp đất, lập đàn để tế trời Còn chữ xã hội là chỉ hoạt động người dân tụ hội để cử hành nhi lễ cúng tế thần linh, cảm tạ trời đất Tư tưởng tôn kính trời và thần vốn đã ăn sâu vào tâm thức và đời sống của con người suốt hàng ngàn năm Để từ đó hình thành nên những lý niệm như thiên lý, lễ trời, thiên mệnh, mệnh trời, thiên tính, bản tính trời xanh và thiên đạo, đạo trời Thi Kinh Chu Tụng viết Thượng Đế Lâm Nhữ Vô Nhị Nhĩ Tâm Nghĩa là Thượng Đế Gián Lâm Nơi Ngươi, Ngươi Chớ Hai Lòng Ý nói Thượng Đế tức ông trời tồn tại trong vạn sự vạn vật, không nơi nào không hiện diện Cho nên vạn vật đều cần nhất tâm kính úy, sống đúng thiên lý Trời tồn tại trong lòng người chính là lương tri và lý tính Trong chính trị là nhân đức và vương đạo Trong vạn vật là quy luật tự nhiên Trong sự việc là đạo nghĩa và pháp tắc Cho nên luận ngữ cũng viết Phạm tội với trời thì không còn nơi nào để cầu sinh được nữa Những quan điểm này không chỉ là nền tảng triết lý mà còn trở thành chủng mực đạo đức Định hình nên cách ứng xử giữa người với người trong xã hội Vào thời Xuân Thu, Trung Quốc cổ đại chia năm sẽ bẫy Các nước chư hầu nổi lên tranh bá Đánh dấu sự chuyển đổi từ phong kiến phân quyền sang tập quyền Khi ấy, Khổng Tử muốn khôi phục lễ giáo nhà Chu Nhằm thiết lập lại trật tự xã hội, đạo đức nhân luân Ổn định tình hình chính trị trong bối cảnh chiến tranh loạn lạc, kỷ cương suy đổi, lễ nhạc băng hoại Ông xem lễ giáo nhà Chu là khuôn vàng thước ngọc Để xây dựng một xã hội nhân văn, có tôn ti trật tự Mỗi người đều ứng xử đúng với vị trí của mình Nhưng muốn khôi phục toàn bộ lễ nghi nhà Chu E rằng không thể làm được Vì thời thế đã thay đổi, lễ nghi nhà Chu không còn thích hợp với tình huống đương thời nữa Trải qua các triều đại, ngũ lung của nho giáo được rút gọn thành 3 cương Tức là 3 mối quan hệ lớn Vua, tôi, cha, con, vợ, chồng Và ngũ thường, tức nhân, nghĩa, lễ, trí, tính Là 5 đức hạnh thường hằng mà con người cần phải có Nếu 3 cương nhấn mạnh vào việc xây dựng trật tự xã hội Thông qua các mối quan hệ Thì ngũ thường tập trung vào việc rèn luyện đạo đức cá nhân Sự kết hợp giữa cương, thường tạo nên những lung lý cơ bản Định hình suy nghĩ và hành vi của con người trong xã hội Khi ấy, lễ chính là yếu tố then chuốt Giúp mọi sinh hoạt trong xã hội trở nên có quy cũ Nếu không có lễ, thì xã hội không thể vận hành bình ổn Và mọi mối quan hệ giữa người với người Giữa vạn sự và vạn vật sẽ hỗn loạn Trong lễ ký, khúc lễ thường viết Đạo đức nhân nghĩa, không có lễ, không thành Dạy bảo sửa đổi phong tục, không có lễ, không đủ Xử việc phân tranh kiện tụng, không có lễ, không quyết được Vua, tôi, trên dưới, cha, con, anh, em Không có lễ, không phân định được Học làm quang, thờ thầy Không có lễ, lấy gì làm thân ái Xếp đặt thứ vị trong triều, cai trị quân lính Đi làm quang, thi hành pháp lệnh Không có lễ, không uy nghiêm Cầu khẩn, tế tự, cúng tế quỷ thần Không có lễ, không thành kính, không trang chính Bởi thế cho nên, người quân tử dung mạo phải cung Trong bụng phải kính, giữ gìn pháp độ Thoái nhượng để làm sáng rõ lễ Không giữ lễ nghi, tức là vi phạm thiên lý Mà vi phạm thiên lý, tức là phản lại đạo trời Cho nên xưa nay, những kẻ vô pháp vô thiên Thương thiên hại lý, đều bị xem là người xấu Từ những việc lớn như chế định luật pháp quốc gia Cho đến những việc nhỏ như quy định chuẩn tắc làm người Phân biệt mình, ta, giữa nghĩa và lợi Giữa đúng và sai, giữa tiếng và thoái Không gì là không lấy lễ làm căn bản Không có việc gì là thiếu lễ Cổ nhân tin rằng, ý trời và vận mệnh của con người Có sự tương thông chặt chẽ Làm việc thiện, trời đất đều biết Mà làm việc ác, trời đất cũng đều biết Do đó, con người cần phải kính úy thượng thiên Tu thân lập đức Thì mới có thể đạt được trạng thái thiên nhân hợp nhất Trong Thanh Sử Cảo, kể một câu chuyện thế này Vua Gia Khánh Triệu Thanh, sau khi lên ngôi Đã xuống chiếu yêu cầu quần thần hiến kế trị nước Khi ấy, hồng lượng cát, làm quang trong triều Liền dân tấu chương một nghìn chữ Thẳng thắng phê bình những chính sách sai lầm của nhà vua Tình trạng tham nhũng tràn lan Và sự yếu kém trong quản lý của triều đình Lời lẽ sắc bén khiến nhà vua vô cùng tức giận Ngay lập tức, hồng lượng cát bị tống vào ngục Và định tội chết Sau đó, vua Gia Khánh hối hận Lại hạ chỉ sửa tội chết thành đi đầy ở Y Lê Hồng lượng cát sau khi bị đầy đến Y Lê Thì tháng 4 năm đó, miền Bắc gặp đại hạn háng Quang dân địa phương cầu mưa, nhưng không có mưa Vua Gia Khánh cầu mưa, cũng không có mưa Triều đình lập các điểm nấu cháo Cứu giúp người dân đói khổ, vẫn không có mưa Triều đình lại hạ lệnh đại xá cho các phạm nhân Nhưng trời vẫn không mưa Vua Gia Khánh trong lòng lo lắng vô cùng Ngẫm nghĩ lại thì thấy Khả năng là hồng lượng cát bị oan Khiến Thượng Thiên nổi giận Vua Bẹn Đích Thân viết chiếu thư minh oan cho hồng lượng cát Khi vua viết nét chữ cuối cùng không thử Thì một tiêu xét xé toan bầu trời Tiếp sau đó là một tiếng sóng rền vang Và mưa lớn trút xuống Vua Gia Khánh cảm tháng mà rằng Trời sôi xét nhanh như hơi thở Quả thật là rất đáng sợ vậy Mục đích của lễ Mục đích sâu xa của lễ Không phải để tạo khoảng cách dai tầng hay địa vị Mà là thiết lập và duy trì trật tự xã hội Trong sự hòa hợp, an định và thuận theo đạo trời Thiên tôn địa ti Tức là trời cao lớp thấp Trời là chủ tể Đất cần thuận theo Trời sinh ra vạn vật Đất nuôi dưỡng vạn vật Trời vĩnh viễn cao hơn đất Bổng phận của đất là nỗ lực Để hoàn thành sứ mệnh của trời Thân phận và vị trí trong quy luật Thiên tôn địa ti Là vĩnh viễn không thể cải biến Nếu không, trời đất sẽ đảo lộn Vạn vật sẽ không thể an định được Trong nhạc ký, lễ ký cũng viết Lễ giả, thiên địa chi tự giả Ý tứ là Lễ là điều đảm bảo trật tự Trong trời đất Lễ đại diện cho sự khác biệt Giữa trời và đất ở nhân gian Lấy mối quan hệ giữa Quân, thần, vua, tôi Làm ví dụ Quân vương phải công chính Khoan dung như trời Bề tôi phải tồng thuận Truyền hành như đất Dốc sức giúp quân chủ của mình Hoàn thành sứ mệnh thiên tử Thân phận và vị trí Trong mối quan hệ này Không thể tùy tiện thay đổi Ngay cả xã lễ Thời cổ đại cũng có quy định rằng Khi vua và quan tỷ thí bắn cung Các quan phải đứng lùi về sau Nhiều vua một thước Không thể đứng nhan hàng Bởi vì vua và thần tử Là khác biệt Thời xuân thu chiến quốc Vua nước Yên và Yến cương tử Từng đổi vị trí cho nhau Vua Yên xuống làm bề tôi Còn Yến cương tử lên làm vua Kết quả là Nước Yên đại loạn 3 năm Suốt chút nữa thì phong quốc Mà ngược lại Quân vương cũng phải sử dụng lễ nghi Để đối đải với quần thần Vào thời Tây Hán Hàng Tính là một nhân tài kiệt xuất Sau khi Hàng Tính quy thuận Lưu Bang Tiêu Hà cho rằng Ông là bậc kỳ tài Nên đã nhiều lần tiến cử ông với Lưu Bang Tuy nhiên Lưu Bang không chấp nhận Hàng Tính bèn bỏ đi Tiêu Hà biết chuyện Liền lập tức đuổi theo Khi Tiêu Hà trở về Lưu Bang vui mừng hỏi Tướng lĩnh bỏ trốn có đến mấy chục người Vì sao Khanh phải đuổi theo Hàng Tính Tiêu Hà đáp Những tướng đó dễ tìm được Còn những người kiệt xuất như Hàng Tính Thì Thiên Hạ không có người thứ hai Bệ Hạ nếu muốn làm vua Hán Trung lâu dài Thì đương nhiên không cần đến Hàng Tính Nhưng nếu nhất định muốn tranh đoạt Thiên Hạ Thì ngoại trừ Hàng Tính ra Sẽ không ai có thể cùng bàn Lưu Bang nói Ta đương nhiên muốn tiến về Đông Lẽ nào cứ ở mãi nơi đây mà bù bực thất chí Tiêu Hà đáp Nếu Bệ Hạ quyết định mở rộng bờ cõi về phía Đông Thì có thể dùng Hàng Tính Hàng Tính sẽ ở lại Còn nếu không dùng Hàng Tính sẽ rời đi Lưu Bang nói Thế thì ta nể mặt người Giao cho Hàng Tính làm tướng quân vậy Tiêu Hà đáp Làm tướng quân Hàng Tính sẽ không ở lại đâu Lưu Bang nói Thế thì làm đại tướng quân nhé Tiêu Hà vui mừng đáp Vậy được Và nói thêm rằng Bệ Hạ trước nay đối với người khác đều khinh mạng Không có lễ tiếc Hiện giờ định trao chức đại tướng quân cho Hàng Tính Mà lại gọi đến như gọi trẻ con Đó chính là nguyên nhân khiến Hàng Tính muốn rời đi Nếu Bệ Hạ thật lòng muốn trao chức Thì nên chọn ngày tốt Tự mình trai giới Lập cao đàn Lễ nghi phải đầy đủ Như vậy mới được Lưu Bang đáp ứng yêu cầu của Tiêu Hà Vậy là Hàng Tính trở thành đại tướng quân Về sau Ông đã giúp Lưu Bang bình định thiên hạ Đánh bại Hạng Vũ Lập nên nhà Hán Còn về mối quan hệ phu, phụ, vợ, chồng Chồng làm chủ các việc Vợ cần phải thuận theo Khi đối nội Thì vợ chồng tương kính như tân Khi đối ngoại Thì phu sướng, phụ tùy Nếu người chồng không làm cuộc chủ gia đình Thì người vợ mất đi chủ giữa Cuộc sống gia đình sẽ phát sinh rối loạn Hoa cỏ cây cối Không thể ly khai khỏi mặt đất Cũng như trẻ nhỏ không thể rời xa mẹ Qua đó có thể thấy Vợ chồng gánh vác trách nhiệm khác nhau trong gia đình Ai có vai trò của người ấy Chỉ có thể tương trợ Chứ không thể thay thế lẫn nhau Nói về mối quan hệ phụ, tử Cha mẹ yêu thương nuôi dạy con cái Con cái phải hiếu thuận với cha mẹ Ấy là đạo lý phụ, tử, tử hiếu Nói về mối quan hệ sư, đồ, thầy, trò Một ngày làm thầy tức sư Cả đời làm cha tức phụ Cho nên thầy còn gọi là sư phụ Phải đối xử với thầy như đối xử với cha Năm xưa khi khổng tử qua đời Các học trò của ông đã tập hợp lại Cùng nhau để tan ba năm Riêng tử cống một mình chịu tan thêm ba năm nữa Tổng cộng tử cống chịu tan sáu năm Cổ nhân phân chia các loại lễ nghi thành sáu loại Gọi chung là ngũ lễ Lễ tế tự thần linh, tổ tiên gọi là các lễ Cưới hỏi, tiệc mừng gọi là gia lễ Tiếp đón khách, ngoại giao gọi là tân lễ Nhi thức trong quân đội gọi là quân lễ Ma chay, tử tuất gọi là hung lễ Người xưa không phân biệt việc lớn nhỏ Mọi sự đều phải thuận theo nhi thức và phép tắc Ứng xử phù hợp với thân phận của mình trong xã hội Những ai không biết lễ nghi bị gọi là mang di Còn người thông hiểu và dốc lòng thực hành lễ nghi Thì được gọi là thánh nhân Lễ, hàm chứa các quy luật của đất trời Là quy phạm và chuẩn tắc làm người Khổng tử viết Bức học lễ vô dĩ lập Ý tứ là không học lễ thì không nên người được Vì vậy, học trò xưa phải học lễ trước tiên Hiểu về hiếu để, trung thuận Biết sắp xếp vị trí bản thân cho phù hợp với hoàn cảnh xã hội Giữ vững bổn phận của mình để tránh hòa hoạn về sau Trong lễ ký, điện lễ thượng viết Nhân hữu lễ tắc an, vô lễ tắc nguy Nghĩa là, nhân loại coi trọng lễ nghi Thì thân tâm có thể an định Không có lễ ước thúc, xã hội sẽ hỗn loạn Do đó, người Trung Hoa xưa Hiểu, giữ và trọng lễ Kính thiên, tính thần Luôn nỗ lực tu dưỡng đạo đức bản thân Để phù hợp với thiên ý Từ đó xây dựng cuộc sống hạnh phúc An định cho cá nhân và xã hội Cảm ơn quý vị đã lắng nghe, quan tâm và chia sẻ radio của Nàng Xen Kể Chuyện Đừng quên nhấn follow để đón xem video mới vào thứ Bảy hàng tuần Hẹn gặp lại quý vị ở những chương trình lần sau Thân ái và chào tạm biệt!