BẮC NINH｜Giải mã hình tượng gà trong tranh Đông Hồ

Làng Chanh Dân Gian Đông Hồ hiện nay chỉ còn 2 gia đình giữ được nghề làng chanh là gia đình của nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế và Nguyễn Hữu Sam. Anh Nguyễn Hữu Quả là con trai thứ của nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam. Là một người tâm huyết với Chanh Dân Gian Đông Hồ, anh đã quyết định nối nghiệp cha theo nghệ truyền thống. Trong dòng Chanh Dân Gian Đông Hồ, hình ảnh con gà có một giá trị rất đặc biệt. Hôm nay, anh Quả và vợ đang chuẩn bị cho một đơn hàng mới đặt về làng chanh gà. Chào anh Quả. Chào anh em. Anh Dương này, trong phòng chanh này mình cũng thấy rất nhiều chanh có liên quan đến chủ đề về gà. Mà anh Quả ơi, không biết là trong dòng Chanh Dân Gian Đông Hồ của mình thì chủ đề gà xuất hiện từ khi nào? Trong dòng Chanh Dân Gian Đông Hồ thì chủ đề về gà nó cũng có từ rất lâu. Nó ra đời, có cùng với sự ra đời của dòng Chanh Dân Gian Đông Hồ. Cũng được các cụ đề cập rất nhiều. Và chanh Đông Hồ có khoảng độ 10 mẫu về gà và liên quan đến gà. Và con gà trống thì trong chanh Đông Hồ được các cụ đề cập cũng nhiều. Các cụ đề cập gà nhiều thì nó có cái lý do tức là con gà nó mang những đức tính tốt mà những người nam giới cần phải có. Đó là băn, ngỗ, rũng, nhân tím. Theo các cụ nghệ nhân Đông Hồ thì cái màu của con gà nó tựa cái mũ cánh chuồn màu đỏ. Nó biểu tượng cho văn. Còn cái cỡ nó cứng nhọn, nó thay cho tiếng để đấu tròi. Thì cái đức tính đó các cụ dùng nó là vũ. Thế còn cái đức tính nhân tức là nó kiếm được mồi dành cho gà bầy cùng ăn. Nó không ăn một mình thì đức tính đó là đức tính nhân. Khi nó tham gia đấu tròi thì nó chiến đấu đến cùng thì đức tính đó là rũ. Nó gáy 5 canh báo thức con người thay chiếc đồng hồ Thì đức tính đó là đức tính tím. Thì 5 đức tính đó là 5 đức tính các cụ nói những người Nam giới cần phải có. Thì con gà hội tụ được những thứ chính đức tính đó. Và trong cái văn hóa truyền thống của làng xã thì con gà chống nó đứng ở đầu hàng lễ chín. Nó ngồi trên mâm xôi. Thế cho nên là nó được đề cập nhiều và được người dân dùng nhiều. Trong dòng tranh dân gian Đông Hồ, theo như anh Quả thống kê Có khoảng 10 bức tranh khác nhau lấy hình ảnh con gà làm cảm hứng sáng tác Trong đó tiêu biểu như các bức tranh Đàn gà mẹ con Gà Thư Hùng Gà Cát Tường Vinh Hoài Mỗi bức tranh gà ở đây lại chứa được những lớp ý nghĩa rất riêng Các nghệ nhân dân gian Đông Hồ muốn mượn hình tượng gà để nói về cuộc sống Con người làm quê, thể hiện những ước vọng của dân gian Nhưng hơn thế, làm tranh gà cũng xuất phát từ một quan niệm chơi tranh Tết cổ xưa của người Việt Nam Nhưng em còn nhớ là người dân của mình vào mỗi dịp Tết Thì cũng rất hay treo tranh gà để mà chơi Tết Thì không biết ý nghĩa của việc treo tranh gà này là gì anh Quả? Một là treo để con gà trừ ma quái, thu đẩy những cái gì không may mắn Và đem những cái điều tốt, lành cho mọi gia đình và cho mọi người Thế bức tranh gà Đại Cát, nó có 2 chữ là Đại Cát Thì nó tức là cầu điều tốt lành cho mọi người Thế mà theo quan niệm dân gian ý Thì cái tiếng gà nó gáy, nó vang xa đến tận đỉnh núi Và nó làm cho tà ma cũng phải lánh xa Thì đấy là cái quan niệm dân gian Thế cho nên là được mọi người treo gà Như vậy là treo tranh gà để phu trừ quỷ mị này và mang lại các tường cho mọi gia đình Không biết anh Dương có quan điểm nào chia sẻ về điều này hay không? Cái huyền thoại mà gà có khả năng phu trừ quỷ mị Được trách vào trong cái huyền thoại Kinh Sở Tới Thời Ký Thì cái huyền thoại này có kể rằng là Ở ngoài ngọn núi độ sóc ngoài biển Đông Thì có một cây đào thần rất là to Thì trên ngọn của cây đào thần nó là có một con kim kê, một con gà trời Thì mỗi khi mà sáng ra thì con kim kê này nó gáy ra trước đầu tiên Và toàn bộ gà trong thiên hạ lúc ấy mới gáy theo Thì cái tiếng gáy của nó là gọi ánh sáng Mà ánh sáng về là để phu trừ quỷ mị Cho nên là trong cái bộ tranh Đông Ngọc Thế Cổ là tranh gà được dán vào giữa cửa Và ở hai bên là có hai vị thần thân thư và ấn độc Ở dưới hai cái cây đào đó Thì cả ba cái bộ này đều dùng một chức năng Là để bảo vệ cho gia trục được an toàn trong một năm mới Thế còn các tường em vẫn chưa hiểu tại sao Đây là một cách chơi chữ của các cụ ngày xưa Thì chữ kê và chữ cát đều đọc là chì Thì là đồng âm với nhau Cho nên là âm kê biểu hiện cho cát Giống như là chữ phúc vừa nghĩa là con rơi vừa nghĩa là phúc lộc Đây là cách chơi âm chơi chữ chơi hình của ngày xưa Chồng lấn với nhau trong một tự tượng Quan điểm của các nghệ nhân cũng như là người dân Thì người ta nói tiếng gà nó gáy Thì buổi tối nó cũng xua đi những cái điều không may mắn Và nó báo hiệu cái ánh bình binh Báo hiệu một cái ngày mới Và có nhiều những cái điều mới cho mọi người Thì cũng có cái quan điểm như thế Việc chơi chanh gà ngày Tết như một linh vật trấn ỉm trừ tà Đã có từ rất lâu trong văn hóa Việt Nam Nét văn hóa này đã được viên quan Hoàng Sĩ Khải thời Lê Mạc Ghi chép lại trong bài thơ Tứ Thời Khúc Vịnh Biêu tả cảnh thăng long kẻ trợ Trung quỳ khéo vẽ nên hình Bùa đào cấm quỷ phòng linh ngăn tà Chành vẽ gà cửa treo thiếp yểm Dưới thềm lầu hòa điểm thọ dương Qua câu chuyện của các anh thì em thấy rất nhiều những quan điểm tương đồng Giữa văn hóa dân gian và yếu tố lịch sử đúng không ạ? Ở đây thì vừa rồi mình đã bàn đến bức tranh Đại Cát rồi Nhưng còn rất nhiều những bức tranh gà khác nữa Em chưa hiểu ý nghĩa của nó Anh Quả có thể cắt nghĩa cho em hiểu được không? Đây là bức tranh gà đàn Nói về tình mẫu thực Mẹ con Mẹ kiếm ăn nuôi con Và trên bức tranh có 10 con 10 tức tính 10 kiểu dáng đứng ở 10 thế Rất phong phú Và có 1 hàm ý giáo dục con người Tức là khôn hoan đá đáp người ngoài Ra cùng 1 mẹ chớ hoài đá nhau Để nói đến cái thương yêu đùm bỏng Trong 1 gia đình Trong 1 bầy đàn Của nhau Thì giữ gìn Cho nên bức tranh này mang tính giáo dục và chiến lý rất cao Đây là việc đang kiếm mồi Và có 1 hàm ý nữa Tức là 1 mẹ Có thể nuôi 10 con Nhưng 10 con Chưa chắc nuôi được 1 mẹ 1 mẹ Nuôi 10 con là chuyện rất đương nhiên Nhưng trong sâu Chưa chắc 10 con đã nuôi được 1 mẹ Mang tính giáo dục cho đó Thế cho nên bức tranh này Nó nghĩa rất rộng như vậy Chắc là các cụ ngày xưa đã phải quan sát rất kỹ Cái việc mà gà kiếm ăn và nuôi con Thì có thể vẽ ra 1 bức tranh Trông rung dị nhưng cũng rất là đời như thế này Còn đây là 1 bức tranh gà nữa Vâng Đây là bức tranh gà thơ hùng Nói về gia đình nhà gà Có gà trống, gà mái Và đàn con Trên bức tranh có 8 chữ Lắm con, nhiều cháu Giống cảnh, giống lòng Đây là 1 cái bức tranh Mà nó mang 1 cái hàm nghĩa biểu tượng rất là sâu Bởi vì gà trống, gà mái Đều là những con vật Dân gia mình hôm nay nói là đẻ như gà Hoặc là đạt như gà trống Từ cái đặc tính sinh lý của con gà như thế Cho nên là gà đã được đưa vào trong Phần hóa Việt Nam trở thành 1 biểu tượng Thật sự sinh sối, nảy nở Đông con, nhiều cháu Nửa hiệu trong sự hại quốc gia đình Cho nên trong phong tục đám cưới Đám hỏi của người Việt Thì con gà luôn là 1 cái lệ vật quan trọng Chẳng hạn là khi 1 chàng rể lại mặt gia đình Thì mang ra 1 con gà trống Bài nhạc Thì đấy chính là 1 cái biểu tượng Chứng tỏ tôi đã là 1 thành viên Của gia đình này Bây giờ phong tục này có vẻ tương đối là hiếm gặp Trong đời sống hiện đại đúng không? Ở quê vẫn còn Ví dụ như ngày Tết Vẫn mang gà trống đến nhà mẫu Nhà phụ Thì cái phong tục vẫn còn Nhưng mà nhiều người vẫn đem gà mái Chanh gà cùng với những chủ đề Đã góp phần tạo nên bản sắc riêng Cho 1 dòng chanh Việt Nam Những quan niệm nho giáo về tình nghĩa mẹ con Cho đến lễ nghĩa Quan điểm về người quốc tử Đã được nghệ nhân dân gian nhìn 1 cách đời thường Bằng 1 cách hiểu đơn giản Dân gian đã dùng hình tượng gà Thể hiện cho những quan điểm cá nhân của mình Về cách đối nhân sự thế ở đời Giữa con người với con người Những quan niệm tưởng chừng như khó hiểu Đã được truyền đến nhân dân Theo 1 cách rất riêng Vừa dễ hiểu vừa gần gũi Và con gà Một con vật thân thiết Chính là cầu nối để dân gian truyền tải thông điệp đó