VÌ SAO CÁ CHÉP, CÁ MÈ LÀ ÁC MỘNG NƯỚC MỸ?

Nước Mỹ đã phải tiêu diệt hơn 23 triệu cân cá chỉ trong vòng 15 năm. Nhiều người sẽ nghĩ đến cá mập, cá piranha hay một loài thủy quái nào đó trong phim Hollywood. Nhưng sự thật lại khiến nhiều người Việt chúng ta phải bất ngờ. Đối tượng bị chi quét quyết liệt nhất lại là những loài cá quen thuộc trong bữa cơm hàng ngày của chúng ta như là cá mè, cá chấm và đặc biệt là cá chép. Trong hơn một thập kỷ qua, các cơ quan môi trường Mỹ đã loại bỏ gần 23.000 tấn cá chép xâm hại khỏi hệ thống sông Illinois. Khối lượng này nặng tương đương khoảng 5.000 con voi châu Phi trưởng thành hoặc hàng trăm nghìn chiếc xe. Để ngăn chúng tiếp tục mở rộng lãnh thổ, Mỹ đã phải xây dựng những hàng giao điện ở dưới nước, rồi là triển khai các đội tàu đánh bắt chuyên dụng, sử dụng công nghệ ADN hiện đại và chi hàng trăm triệu đô la Mỹ trong một cuộc chiến mà đến nay vẫn chưa thể tuyên bố chiến thắng. Nghe rất khó hiểu phải không nào? Tại Việt Nam, cá chép là biểu tượng của sự may mắn gắn với câu chuyện cá chép hóa rồng. Cá chấm và cá mè xuất hiện trong vô số món ăn dân dã từ thành thị đến nông thôn. Vậy tại sao những con cá hiền lành này khi sang Mỹ lại trở thành cơn ác mộng của cả đất nước này? Và tại sao họ không bắt để ăn hay là xuất khẩu cho những người châu Á? Vào những năm 1960 và 1970, ngành nuôi trồng thùy sản của Mỹ phát triển rất nhanh. Hàng loạt trang trại nuôi cá xuất hiện dọc theo các bang miền Nam và vùng trung tâm của đất Mỹ. Tuy nhiên cùng với sự phát triển đó là những vấn đề môi trường ngày càng nghiêm trọng. Dòng rêu phát triển quá mức, sinh vật phù du bùng nổ khiến chất lượng nước suy giảm. Để xử lý những vấn đề này bằng hóa chất vừa tốn kém vừa gây ảnh hưởng đến môi trường và các nhà quản lý tại nước Mỹ bắt đầu tìm kiếm những giải pháp tự nhiên hơn. Họ nhìn sang châu Á. Tại Trung Quốc, Việt Nam và rất nhiều quốc gia Đông Á, các loài cá mè, cá chấm được nuôi từ hàng nghìn năm. Chúng ăn rất khỏe, lớn nhanh, có khả năng xử lý một lượng lớn sinh vật như loài sinh vật phù du cũng như những loài thực vật. Đối với người Mỹ lúc bây giờ, đây gần như là một phát minh hoàn hảo. Họ nhầm khẩu cá mè trắng, cá mè hoa, cá chấm cỏ, cá chấm đen với hy vọng biến chúng trở thành những công nhân vệ sinh làm việc suốt ngày suốt đêm mà không cần trả lương. Câu chuyện tương tự cũng diễn ra với cá chép. Trong những năm đầu tiên, kế hoạch này đã thành công ngoài mong đợi. Nước ao trong hơn, dòng rêu giảm xuống và chi phí vận hành cũng thấp hơn đáng kể. Không ai nghĩ rằng những con cá ấy đang âm thầm chuẩn bị cho một cuộc chinh phục quy mô lớn. Tất cả chỉ thay đổi sau một trận lũ lụt lớn xảy ra tại miền Nam của nước Mỹ. Thiên nhiên thì tất nhiên là nó không quan tâm đến hàng rào hay ý định của con người. Khi những trận lũ lụt lớn tràn qua những khu vực nuôi trồng thùy sản, hàng nghìn con cá thoát ra ngoài và tiến vào hệ thống sông ngòi tự nhiên. Ban đầu thì cũng chẳng ai lo đâu. Nhiều người cho rằng, vài đàn cá làm sao có thể tạo ra tác động đáng kể và dẫn đến mạng lưới sông hồ rộng lớn của nước Mỹ. Nhưng thực tế hoàn toàn khác. Những con cá ấy vừa bước vào một thiên đường thực sự. Hệ thống sông Mississippi dài khoảng 3.800 cây số, lưu vực rộng hơn 3,2 triệu cây số vuông, cung cấp nguồn thức ăn gần như vô tận. Quan trọng hơn, tại đây chúng hầu như không có kẻ thù tự nhiên. Không giống như ở quê hương châu Á, nơi nhiều loài động vật và hệ sinh thái đã tiến hóa cùng nhau trong hàng nghìn năm, và người dân cũng ăn chúng. Tại Mỹ, chúng gần như không gặp đối thủ đáng kể nào. Kết quả là quần thề cá đã tăng trưởng với tốc độ bùng nổ. Chỉ sau vài thập kỷ, chúng đã xuất hiện tại hàng chục bang, lan rộng khắp hệ thống sông Mississippi, sông Missouri, Ohio và Illinois. Từ một vài đàn cá thoát khỏi trang trại, chúng trở thành một trong những loài sâm hại nguy hiểm nhất tại Bắc Mỹ. Đến đầu thế kỷ 21, những nhà khoa học bắt đầu nhận ra rằng, họ đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng môi trường có quy mô chưa từng có. Điều khiến cá chép sâm hại trở nên đáng sợ không phải là chúng không giữ. Chúng không săn người, không có nọc độc và cũng không phải lấy những kẻ săn mồi đỉnh cao. Thứ đáng sợ nhất nằm ở khả năng ăn uống gần như vô tận của chúng. Bên cạnh cá chép, còn có cá mè trắng và cá mè hoa. Hai loài này chuyên ăn sinh vật phù ru, những sinh vật cực nhỏ, nhưng lại đóng vai trò nền tảng của cả hệ sinh khái nước ngọt. Cá nhỏ sẽ ăn sinh vật phù ru, cá lớn sẽ ăn cá nhỏ, chim ăn cá lớn và cuối cùng con người khai thác tất cả những nguồn tài nguyên đó. Một con cá mè trưởng thành có thể lọc lượng nước khổng lồ mỗi ngày để tìm thức ăn. Khi hàng triệu con cùng tồn tại trong một dòng sông, chúng tiêu thụ lượng sinh vật phù ru nhiều đến mức khiến những con cá bản địa của nước Mỹ bắt đầu thiếu thức ăn. Một số khu vực ghi nhận sự suy giảm đáng kể của các loài cá bản địa nước Mỹ khi mà cá chép, cá mè trầm hải xuất hiện. Điều đáng sợ là chúng không chỉ ảnh hưởng tới một loài cá cụ thể, mà làm thay đổi toàn bộ mạng lưới thức ăn của cả dòng sông. Nhưng mọi chuyện chưa dừng lại ở đây, những con cá biết bay mới khiến người Mỹ khiếp sợ. Nếu việc pha vỡ hệ sinh thái là nỗi lo của các nhà khoa học, thì đối với người dân bình thường, điều khiến họ sợ nhất lại là một khả năng vô cùng kỳ lạ, cá biết bay. Tất nhiên, chúng không thực sự bay như chim, nhưng cá mè trắng lại có phản ứng cực kỳ đặc biệt với tiếng động cơ thuyền. Khi cảm thấy bị đe dọa, chúng lao vọt lên khỏi mặt nước với tốc độ rất cao. Cảnh tượng hàng trăm con cá đồng loạt phóng lên không trung khiến nhiều người lần đầu chứng kiến tưởng rằng mình đang xem một bộ phim viễn tưởng. Vấn đề là những con cá này không nhỏ, nhiều con nặng từ 10 đến 20 cân, thậm chí là còn nặng hơn. Nó không khác gì một bao gạo lớn bất ngờ bay thẳng vào mặt bạn khi bạn đang chạy xuồng cao tốc. Không ít người Mỹ đã bị gãy xương, chấn thương hoặc nhập viện vì va chạm vào những quả tên lửa sống này. Có những đoạn sông mà người dân địa phương gần như không dám lái xuồng tốc độ cao vì nguy cơ bị cá tấn công bất ngờ. Chỉ những hình ảnh cá bay dày đặc trên sông đã khiến những con cá này trở thành biểu tượng của cuộc khủng hoảng sinh thái tại nước Mỹ. Chúng xuất hiện trên truyền hình, báo chí và mạng xã hội khiến người dân ngày càng nhận thức rõ mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Nếu mà chỉ dừng lại việc chiếm lĩnh một số con sông, có lẽ người Mỹ sẽ không quá sợ. Điều khiến chính phủ và các nhà khoa học mất ăn mất ngủ là nguy cơ cá chết, cá mè, xâm hại và tiến vào vùng hồ lớn. Hồ lớn ở đây là hệ thống hồ nước ngọt lớn nhất thế giới, gồm 5 hồ khổng lồ trải dài giữa Mỹ và Canada. Khu vực này chứa khoảng 20% lượng nước ngọt bề mặt của trái đất. Hơn 40 triệu người sinh sống quanh vùng hồ, ngành đánh bắt thủy sản, du lịch và vận tải tại đây, tạo ra hàng chục tỷ đô la Mỹ mỗi năm. Nếu cá chết xâm hại tràn vào hồ lớn và sinh sản thành công, hậu quả có thể kéo dài nhiều thế hệ. Chúng sẽ cạnh tranh thức ăn với các loài bản địa, làm thay đổi chuỗi thức ăn và gây ra những tác động khó lường cho toàn bộ hệ sinh thái. Đó là lý do các nhà khoa học xem việc bảo vệ hồ lớn là ưu tiên số một trong cuộc chiến chống cá chết. Để ngăn cá chết tiến vào vùng hồ lớn, Mỹ đã xây dựng một trong những hệ thống phòng thủ kỳ lạ nhất hành tinh. Đó là hàng giao điện dưới nước ở khu vực gần Chicago, nơi hệ thống canh đào kết nối với lưu vực Mississippi với hồ lớn Michigan tồn tại. Hệ thống này liên tục phát ra các sung điện trong nước. Cường độ điện đây không giống như là kích, nó không đủ để giết chết cá, nhưng đủ khiến chúng cảm thấy khó chịu và quay đầu. Về cơ bản, người Mỹ đã tạo ra một bức tượng vô hình giữa các dòng sông. Đây là một công trình có chi phí rất lớn và đòi hỏi hoạt động liên tục suốt ngày suốt đêm. Ngoài hàng giao điện, các cơ quan môi trường còn triển khai tàu đánh bắt công nghiệp, sử dụng công nghệ ADN môi trường để phát hiện sự hiện diện của cá, đặt lưới, dựng giao chắn và giám sát liên tục. Hiếm có loài cá nào trong lịch sử từng khiến một siêu cường phải huy động nhiều nguồn lực như vậy, như cá chết. Điều thú vị nhất của câu chuyện này thì nhìn ở góc nhìn của chúng ta, góc nhìn của người châu Á. Tại Việt Nam, cá chết gần như là gắn liền với ngày ông công ông táo. Cá chắm thì xuất hiện trong các bữa tiệc cưới, rỗ chạp lễ Tết. Cá mè có mặt trong nhiều món ăn dân dã ở cả vùng Đông Bằng Bắc Bộ. Ở Trung Quốc, cá còn tượng trưng cho sự giàu có và dữ dả. Nhiều gia đình coi món cá là thứ không thể thiếu trong dịp năm mới. Vậy là trong mắt hàng tỷ người châu Á, đây là những loài cá rất bình thường, thậm chí mang ý nghĩa may mắn, và chén thì cũng rất là ngon. Thế nhưng tại Mỹ, chúng lại trở thành kẻ thù của môi trường. Một số bang thậm chí còn khuyến khích người dân ăn cá chết xâm hại để giảm số lượng của chúng. Vậy tại sao người Mỹ không ăn thật nhiều hoặc bán cho người gốc Á, hoặc là xuất khẩu? Thực tế là Mỹ đã và đang cố gắng thương mại hóa cá chết xâm hại trong nhiều năm qua. Vấn đề thì nằm ở chỗ, Mỹ vốn không có truyền thống ăn các loài cá như người châu Á. Trong văn hóa ẩm thực của Mỹ, các loài cá được ưa chuộng thường là cá hồi, cá tuyết, cá ngừ hay là các loài cá da trơn. Cá chết từ lâu mang tiếng là loài cá sông sống ở vùng nước đục, nhiều xương và có mùi bùn, khiến những người tiêu dùng của nước Mỹ không mấy mặn mà. Dù các chuyên gia khẳng định thịt cá mè, cá chắm, cá chết hoàn toàn ăn được, dò protein, thậm chí khá ngon nếu biết chế biến đúng cách, nhưng có lẽ là người Mỹ chưa có công thức chế biến của Việt Nam. Và ngay cả khi xuất khẩu hoặc bán mạnh cho các cộng đồng châu Á, đây cũng không phải là một giải pháp triệt đề. Lượng cá khổng lồ này sinh ra nhiều hơn so với tốc độ con người có thể đánh bắt để làm thực phẩm. Nói cách khác, vấn đề không phải là không ai ăn, mà là số lượng quá lớn, có đánh bắt bãi cũng chẳng hết. Người Mỹ hiện vẫn xuất khẩu một phần cá chết xâm hại sang châu Âu và châu Á, đồng thời chế biến thành chả cá, thực phẩm đông lạnh, thức ăn chăn nuôi và phân bón. Nhưng những biện pháp đó chỉ giúp giảm bớt áp lực, chứ chưa đủ để kiểm soát hoàn toàn một đội quân cá đang chiếm giữ hàng nghìn km sông ngòi. Ước gì người Mỹ có công thức nấu ăn của Việt Nam và có cách ăn như Việt Nam. Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này.