VÌ SAO NHẬT BẢN ĐỂ HỒNG CHÍN RỤNG CHẲNG AI ĂN?

Mỗi khi mùa thu tới, nhiều vùng quê Nhật Bản lại xuất hiện một khung cảnh rất đẹp nhưng cũng khá là lãng phí. Những cây hồng đã dụng gần hết lá, chỉ còn hàng trăm quả màu cam đỏ treo lùng lẳng trên cành. Quả chín mềm rồi rơi đầy xuống đất, nhưng chủ nhà không hái, người đi đường cũng chẳng tự tiện nhặt. Nhìn cảnh ấy, nhiều người Việt Nam chắc sẽ tiếc đứt ruột, hồng ngon thế kia, sao không hái xuống mà ăn, đem bán hoặc làm hồng xấy. Sự thật là người Nhật vẫn ăn hồng rất nhiều. Hồng tươi, hồng khô, hồng trao gió và các món sử dụng hồng đều là một phần quen thuộc trong ẩm thực mùa thu Nhật Bản. Chẳng hạn như Ichida Gaki ở Nagano, Apogaki ở Fukushima hay Kurogaki tại nhiều địa phương đều là những đặc sản hồng khô nổi tiếng. Thế nhưng tại sao nhiều cây hồng trong nhà và vườn quê Nhật Bản không được thu hoạch để dụng đầy mà chẳng ai ăn? Những cây hồng sai trữ quả mà du khách nhìn thấy bên đường thường không phải vườn cây thương mại được chăm sóc bài bản. Nhiều cây nằm trong sân nhà cũ, ven ruộng, cạnh những căn nhà chỉ còn người cao tuổi sinh sống hoặc trên các mảnh đất gần như đã bị bỏ hoang. Chúng có thể được ông bà, cha mẹ của chủ nhà trồng từ vài chục năm trước, khi gia đình còn đông người và việc thu hoạch hồng mỗi mùa là chuyện bình thường. Cây hồng lại rất bền, một cây trưởng thành có thể sống và cho quả suốt nhiều thập kỷ. Dù chủ nhà không còn bón phân, chăm sóc hay cắt tỉa thường xuyên, cây vẫn có thể ra hoa rồi kết quả. Thành ra, khi người đã đi hết, ruộng vườn đã vắng, những cây hồng vẫn đứng đó, cứ đến mùa lại sản xuất ra hàng trăm quả như một chiếc máy nông nghiệp không biết nghỉ hưu. Vì vậy, khung cảnh hồng chín không ai hái thường chất phản ánh một câu chuyện lớn hơn, đó là nông thôn Nhật Bản đang mất người. Những người trẻ sẽ lên Tokyo, Osaka hoặc Nagoya hoặc các trung tâm công nghiệp học tập và làm việc. Người ở lại phần đông đã lớn tuổi. Nghiên cứu tại vùng trồng hồng Tachihara tại tỉnh Nara cũng ghi nhận, người ở trồng cây ăn quả, đặc biệt là hồng, đã chịu tác động rõ rệt từ tình trạng dân số giả hóa. Thu hoạch hồng nhìn qua thì tưởng đơn giản, nhưng thực tế cũng khá là vất vả. Cây hồng có thể cao vài mét đến hơn chục mét, cành tương đối giòn, quả lại thường tập trung ở phần ngoài của tán cây. Muốn hái phải dùng thang, xào chuyên dụng hoặc trèo lên cây. Với một người 70-80 tuổi giống một mình, leo thang để lấy vài chục cân hồng đôi khi chẳng khác nào đánh cược bằng xương hồng. Không chỉ hái xuống là xong, hồng phải được phân loại, lau sạch, vận chuyển hoặc chế biến nhanh. Muốn làm hồng khô phải có từng quả, buộc dây, treo ở nơi thông thoáng, theo dõi nấm mốc và mất nhiều tuần chăm sóc. Những công việc ấy cần rất nhiều thời gian và nhân lực. Khi một gia đình trước đây có 5-6 người, nay chỉ còn một cụ già, việc bỏ quả trên cây đôi khi an toàn và hợp lý hơn cố tình thu hoạch. Đây không phải là vấn đề riêng của cây hồng tại Nhật Bản. Toàn bộ nền nông nghiệp Nhật Bản đang phải đối mặt với lực lượng lao động suy giảm và già hóa. Một nghiên cứu tổng hợp dữ liệu chính thức cho thấy, số lao động nông nghiệp nông cốt của Nhật Bản đã giảm mạnh trong những năm qua, trong khi số người già thì ngày càng tăng lên. Khi người chăm cây ít đi, những quả hồng từng là nguồn quý giá, dần trở thành thứ không còn ai đủ sức thu hoạch, và thế là nó cứ rụng đẩy gốc cây. Thêm vào đó, một nguyên nhân quan trọng khác không phải là quả hồng nào trông đỏ mọng cũng có thể cắn ngay như quả táo. Hồng Nhật Bản có nhiều nhóm giống, trong đó nổi tiếng nhất là hồng ngọt và hồng chát. Hồng ngọt như là Fuyu có thể ăn khi quả còn cứng. Nhưng nhiều cây hồng cổ trong vườn lại thuộc nhóm hồng chát, chứa lượng tannin hòa tan rất cao. Ai từng cắn nhầm hồng xanh hoặc hồng chưa khử chát sẽ hiểu cảm giác ấy. Miệng khô, lưỡi xít lại, cổ hạo như bị phủ một lớp bột. Quả không độc nhưng gần như không thể ăn ngon theo cách thông thường. Muốn sử dụng phải đợi quả chín mềm hoàn toàn, xử lý bằng những cách khác nhau. Nhật Bản có cả những phương pháp truyền thống như hun khói quả hồng để biến phần thịt chát thành mềm và ngọt. Thế nên nhiều cây nhìn thì đẹp, quả treo vàng rực. Nhưng đối với chủ nhà, đó không phải là một siêu thị trái cây miễn phí. Nó là cả một khối công việc, nào là phải hái xuống, xử lý chát, gọt vỏ, phơi hoặc treo trong nhiều tuần. Trong thời đại mà siêu thị bán sẵn hồng ngọt đã tuyển chọn với giá không quá cao, thì nhiều người cảm thấy công sức bỏ ra quá lớn so với những gì họ có thể nhận lại. Mình có theo dõi một số bài viết trên các trang mạng thì họ giải thích rằng, người Nhật không ăn hồng nhà trồng vì thực phẩm chưa được cơ quan chức năng kiểm định. Cách nói này đôi khi hơi bị phóng đại. Người dân Nhật hoàn toàn có thể hái hồng trong vườn của mình để ăn, tặng hàng xóm hoặc là sử dụng làm quà. Không có quy định nào bắt buộc một gia đình phải đưa từng rổ hồng đi kiểm định rồi mới được ăn. Việc bán hàng thương mại, đặc biệt là sản phẩm đã chế biến, tất nhiên phải tuân thủ các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, ghi nhãn và quy định kinh doanh. Tuy nhiên nói rằng muốn bán vài quả hồng cũng phải xin một loại giấy phép đặc biệt từ chính phủ là quá đơn giản hóa vấn đề. Nhật Bản có nhiều chợ nông sản, quầy hàng không người bán và điểm bán trực tiếp từ nông dân. Giao cản chính thường không phải là một tờ giấy phép bí hiểm, mà là chuyện sản lượng quá nhỏ, quả không đồng đều, chi phí thu hoạch, phân loại, đóng gói và vận chuyển cao hơn số tiền có thể kiếm được. Nói bình dân thì một đội cụ ra treo thang cả buổi, hái được vài sọt hồng rồi phải mang đi phân loại và bán lẻ. Sau khi trừ đi công sức, bao bì, vận chuyển, có khi số tiền lãi chẳng đủ bù một lần ngã thang. Thế là người ta cứ để quả trên cây còn hơn lao vào một thương vụ lấy công làm lỗ. Vậy còn người đi đường thì sao? Tại sao người đi đường không cứ thích là hái? Ở Việt Nam, thấy quả dụng ngoài hàng rào, đôi khi người ta nghĩ chắc chủ nhà không dùng thì xin, hoặc nhặt một ít cũng chẳng sao. Nhưng tại Nhật Bản, danh giới sở hữu được tôn trọng rất rõ, cây mọc sát đường không có nghĩa là cây vô chủ, quả rơi ngoài sân cũng không tự động trở thành tài sản chung. Người Nhật thường ngại lấy đồ khi chưa được cho phép, dù biết chủ nhà có thể chẳng bao giờ sử dụng. Không ai muốn bị xem là tự tiện vào đất người khác hay lấy tài sản không thuộc về mình chỉ vì một túi hồng. Chính thói quen tôn trọng không gian riêng ấy, tạo một khảnh tượng khá kỳ lạ. Cứ quả chín rồi dụng, người đi qua nhìn thấy nhưng vẫn cứ bước tiếp. Ở một số vùng quê, chủ nhà sẽ đặt hồng hoặc rau quả dư trước cửa, kèm tấm biển, xin mời lấy hoặc bán theo kiểu quầy không người trông coi. Khi đó người qua đường mới thoải mái nhận. Nhưng không có sự cho phép rõ ràng thì chẳng ai dám đụng vào cả. Để hồng chín trên cây nghe có vẻ vô hại. Nhưng những quả ngọt ấy có thể trở thành một bàn tiệc cho chim, khỉ, lợn rừng và đặc biệt là gấu. Trong những vùng miền núi Nhật Bản, cây ăn quả bị bỏ không tạo ra nguồn thức ăn rất hấp dẫn sát khu dân cư. Khi động vật hoang dã quen với việc xuống làng ăn hồng, ranh giới giữa rừng và khu dân cư ngày càng mờ đi. Các báo cáo gần đây tại Nhật cho thấy quả cây không được thu hoạch và nông sản bị bỏ lại có thể lôi kéo gấu vào khu vực có người sinh sống. Một khi gấu phát hiện trong làng có một quán buffet hồng hoạt động miễn phí mỗi mùa thu, nó sẽ có xu hướng quay trở lại. Vì thế, một số địa phương ở Nhật Bản đã khuyến khích người dân hái hết quả, cắt bỏ cây không còn sử dụng hoặc tổ chức tình huyện viên thu hoạch hồng bỏ hoa. Như vậy, những cây hồng đẹp như tranh đôi khi là dấu hiệu của một vùng quê đang suy yếu. Nhà không còn người ở, vườn thiếu người chăm và động vật hoang dã đang tiến ngày càng gần khu dân cư. Một số người nói rằng người Nhật không biết ăn hồng. Nói người Nhật không ăn hồng thì càng vô lý nếu nhìn vào nền văn hóa hồng khô của nước này. Ở nhiều vùng, cứ vào cuối thu, người dân lại gọt vỏ từng quả, buộc dây rồi treo thành những dãy màu cam dưới mái hiên. Sau nhiều tuần, nước trong quả giảm xuống, đường cô đạc lại và bề mặt xuất hiện phấn trắng tự nhiên. Có rất nhiều giống hồng nổi tiếng của Nhật Bản. Vì thế, không phải là người Nhật chê hồng, họ vẫn trân trọng những quả được trồng, thu hoạch và chế biến Vậy là, đằng sau cảnh hồng đỏ rực trên cành là một câu chuyện vừa đẹp vừa buồn. Các cây vẫn khỏe, mùa thu vẫn tới đúng hẹn, quả vẫn chín như cách đây vài chục năm, chỉ có con người là đã thay đổi. Những đứa trẻ từng chạy quanh gốc cây, nay sống cách quê hàng trăm cây số. Những người từng treo cây gọt hồng và treo đầy mái hiên nay đã già, không còn đủ sức làm nữa. Bởi vậy, câu trả lời chính xác nhất cho câu hỏi Vì sao Nhật Bản không biết ăn hồng? Nhật Bản có nhiều hồng chín dụng mà chẳng ai ăn Không phải vì hồng đồng, không phải vì người Nhật sợ thực phẩm trước kiểm định, cũng không đơn giản là vì họ quá giàu nên chê của trời cho. Đó là kết quả của dân số nông thôn suy giảm, lao động già hóa, hồng chát cần chế biến, chi phí thu hoạch cao, nhu cầu gia đình nhỏ và văn hóa tôn trọng tài sản riêng. Một quả hồng dụng xuống đất có thể chỉ là một quả bị bỏ phí. Nhưng hàng nghìn cây hồng không còn người hái, lại là hình ảnh thu nhỏ của một đất nước đang đối diện với bài toán già hóa dân số. Cây vẫn sai quả, ruộng vẫn còn đất, chỉ thiếu những đôi tay trẻ để thu hoạch mà thôi. Nếu thấy thú vị, hãy đăng ký kênh để không bỏ lỡ những video mới nhất.