Hạt Muối – Công Cụ Cai Trị Tàn Nhẫn Thời Pháp Thuộc

Đây là muối, loại gia vị ngày nay phổ biến tới mức bạn chỉ cần bỏ vài nghìn đồng là có thể mang về cả cần. Nhưng nếu ngược dòng thời gian về đầu thế kỷ 20, khi nước ta còn nằm dưới ách đổ hộ của thực dân Pháp, bạn sẽ chứng kiến một nghịch lý đau lòng. Tất cả bi kịch này không do dịch bệnh nào gây ra cả, mà là vì thiếu muối. Vào thời điểm ấy, các mạng công nghiệp ở phương Tây đã thành công rực rỡ. Máy móc giúp người châu Âu khai thác các mỏ muối ngầm dễ như trở bàn tay. Thế nhưng thực dân Pháp vẫn điên cuồng thâu tóm để chiếm hữu độc quyền nó tại Đông Dương. Tại sao lại như vậy? Và điều đó đã bóp nghẹt mạch sống của người Việt như thế nào? Muối không tự nhiên sinh ra từ biển. Đó là kết tinh của một phương Pháp khai thác cổ truyền đã tồn tại hàng nghìn năm. Hãy xuôi dòng về các cánh đồng cổ xưa tại miền Trung, nơi dài đất sao hình hay hòn khói quanh đồng sóng vỗ. Tại đây, diêm dân không dẫn nước mặn vào ô ruộng rồi chơ cạn như cách làm thường thường, mà áp dụng kỹ nghệ phời cát. Khoảng 3-4 giờ sáng, khi màn đêm còn đặc quảnh, những bóng người liêu siêu đã đổ ra đồng. Họ gánh các thùng nước mặn nặng trĩu từ khơi xa, đổ ô ạt lên sân cát miệng đã dọn sẵn. Tới trưa, cây nóng như thiêu đốt của miền Trung sẽ làm nốt phần việc còn lại. Sau đó, diêm dân tiếp tục cao phần cát mặn ấy, gom vào một bể lọc thủ công. Họ dội nước biển sạch lên, dùng sức nén chặt để chiết xuất phần nước cốt đậm đặc nhất. Dòng nước đậm đặc này tiếp tục được múc đổ vào các ô ruộng đã được làm phẳng, láng mị như gương. Nước bầu gầy nhanh chóng, kết tinh thành những hạt mùi trắng muốt, phủ đều khắp dần. Kỹ nghệ phây cát là sự kết hợp hoàn hảo giữa trí tuệ dân gian và sức lao động bền bị. Thế nhưng cái giá phây trạ thật tàn khốc. Cánh đông mũi tuyệt nhiên, không một bóng rập. Giữa cái nắng đổ lửa hơn 40 độ C, mặt sân cát bốc lên luồng hơi chát chúa, hâm hập như lò nung. Luông như đấy táp thong vào người, làm rộp da, cháy thịt. Nhưng đáng sợ nhất vẫn là đôi bản chân. Lội dưới bùn sình, dẫm trên cát nóng hết ngày này qua tháng khác, gót trên nước nẻ thành từng vết sâu, dị máu. Để rồi vị mặn cua biển xót thẳng vào những vết thương chưa kịp lành, màng lại nỗi đau nhức nhối thấu xương tuỵch. Chờ chưa thay, thứ gia vị thấm đấm mồ hồi ấy lại trở thành công cụ để Pháp siết chặt sự sống. Chúng muốn biên muối thành món hạng độc quyền đầy tội ác. Bị kịch bắt đầu khi nước ta bị thực dân Pháp đô hộ vào cuối thế kỷ 19. Chúng chia các nước thành ba kỳ với ba chế độ quản lý khác nhau, rồi gộp chung Lào và Campuchia để tạo thành liên bang đồng dường. Trong những năm đầu thiết lập bộ máy thuộc địa, Pháp phai đổ hàng núi tiền vào các chiến dịch quân sự. Trong khi đó, nguồn thuốc cơ bản từ thuế đinh và thuế điển lại phụ thuộc hoàn toàn vào sổ ghi chép địa phương. Chính quyền thực dân ra lệnh phải kê khai thành thật, nhưng người dân trong làng đồng lòng bao che cho nhau. Họ chủ động khai bớt số đàn ông trong độ tuổi lao động, đồng thời giấu nhẹm diện tích đất cảnh tác thực tế. Chính sự đoàn kết đó đã khiến phép vua thua lệ làng, đẩy hệ thống quản lý của Pháp vào thế hoàn toàn bất lực. Không thu được bao nhiêu từ đất đai và con người, đủ thực dân chuyển hướng sang thâu tóm các nguồn lợi kinh tế trụ chốt. Chúng dựng lên hệ thống độc quyền bổ ba sản phẩm, thuốc viện, rượu và muối, mục đích không chỉ dựng ở tiền bạc. Với thuốc viện và rượu, chúng không chỉ thu thuế mà còn dùng để đầu độc nói giống, triệt tiêu ý chí và năng lực phản kháng của dân tộc Việt Nam. Tuy nhiên, nhân dân ta không chịu đứng nghiêm trước sự độc quyền này. Đối với thuốc viện, Pháp cho mở các tiệm hút công khai, đẩy giá thuế lên rất cao với hy vọng kiếm lợi nhuận khổng lồ. Thế nhưng các tay buôn người Hoa và người Việt đã âm thầm hợp tác. Nhờ thuộc đường ly lối bước, họ lập ra những tuyến vận chuyển bí mật của biên giới, giấu thuốc viện thô trong các kiện hàng cốm xứ hoặc giao cụ để qua mặt lính gác. Nguồn hàng lậu này đổ về các tỉnh với giá mềm hơn rất nhiều. Kết quả là, các tiệm hút của chính quyền rơi vào cánh vắng vẻ, khiến nguồn thù thất thoát nghiêm trọng. Sang đến mặt hàng rượu, xác lệnh cấm dân tự nấu hoàn toàn bị vô hiệu. Ý đồ của thực dân Pháp là muốn ép bà con phải mua sản phẩm từ các nhà máy do chúng lập ra. Thế nhưng, dù khoác lên mình phải ngoài bóng bẩy với những chai thủy tinh sáng trọng, thứ rượu phương Tây ấy lại nhạt nhẽo như nước lã và nồng nặc mùi cồn công nghiệp. Trái lại, đồ đậm đà, điệu nồng của men lá gạo quê mới thực sự là linh hồn của mỗi cuộc vui. Không chỉ vậy với người Việt, rượu còn dùng để dân cúng tổ tiên. Một thứ nước xa lạ làm sao đủ trang nghiêm để bày biện lên bàn thờ trong những dịp lễ hội hay ngày rỗ. Ngoài lạc lõng về hương vị, nó còn bị dân tình tẩy chay bởi mức giá vô cùng phí lý. Số tiền bỏ ra cho một chai ngoại nhập bằng cả chục lít rượu trắng trên các thủ công. Với người nông dân quanh năm bán mặt cho đất, bán lương cho trời, thứ nước đắt đỏ đó chẳng đáng để họ phải phí hoài bao một hồi công sức. Chính sự bất hợp lý về giá thành, cộng với xa lạ trong phòng vị, nên người dân quyết định tự chế biến. Họ lén lút mang nồi vào sâu trong rừng rậm, hoặc đào hầm dấu lò ngay dưới chuồng giả súc để mượn mùi hôi át đi làn khói men nào. Tận dụng nguồn gạo sẵn có, người dân dùng men lá cây để cho ra đầy những mẻ rượu thơm ngon, rồi âm thầm phân phối khắp xóm lạ. Sự đồng lòng đó đã đập tan hoan toàn lệnh cấm ở vùng nông thôn. Thất bại ở cả rượu lẫn thuốc viện, thực dân pháp quyết định đặt cực vào muối. Hạt hàng này sẽ hữu yếu tế tuyệt đối vì đánh trúng vào bản năng sinh tồn của toàn bộ người dân Đông Dương. Người ta có thể không hút thuốc viện, không uống rượu, nhưng ai ai cũng phải ăn muối để duy trì sự sống. Thiều đi vị bản cốt lõi, cơ thể con người sẽ nhanh chóng suy sụp, không còn sức lực để phản kháng. Chính nhu cầu bắt buộc đó đã biến hạt muối thành thứ vũ khí độc quyền tảng nhân nhất. Toàn bộ sản lượng do diêm dân làm ra buộc phải bán sạch cho các tổng kho hải quan, nơi người dân bây giờ quen gọi là sợc đoan. Tại đây, kẻ cách trị một tay thâu tóm ca đổ mùa lẫn đầu bán. Chúng ép diêm dân bán với mức giá rẻ mạng, thường chỉ bằng một phân mươi so với giá thị trường. Chính sách này đẩy người lao động vào cảnh quanh năm nghèo đói chỉ chính giọt mồ hôi của mình. Để bảo vệ nguồn lượng kết xù, pháp thực dân đưa ra những chế tài khắc nghiệt. Bất kỳ ai lén lút giữ lại một chút ý đòi để dùng, hoặc đem bán ra ngoài, lực tức sẽ bị khép tù hình sự, đối mặt bởi án tịch thù tài sản và tu đầy. Sau khi gom chọn nguồn hàng, nguyên pháp, pháp đặt quyền phân phối. Giao môi bán ngược lại cho dân bản địa bị đề cao lên gấp 10-15 lần so với giá thu mô bản đầu. Dòng tiền béo bở đó đổ trực tiếp vào các công trình hạ tầng đồ sộ thời bấy giờ, như cầu Long Biên hay tuyến đường sắt chạy dọc chiều dài đất nước. Mục đích tuyệt nhiên không phải để làm từ thiện cho người Việt. Các cây cầu thép nối liền thù phù thuộc địa với những vùng tài nguyên, giúp đoàn tàu chở quạng sắt, than đá và nông sản về cảng Hải Phòng nhanh nhất, rồi dòng buồm chạy thẳng về chính quốc. Trong khi đó, mạng lấy đường sắt giúp con pháp dễ dàng điều động binh lính cùng vũ khí hàng nặng, tới các tỉnh vùng biên như Lãng Sơn hay Lào Cai để từng bước thiết lập và cục cố quyền kiểm soát. Khi mạng lấy các trị siết chặt, sắc lệnh độc quyền mùi bắt đầu bóc nghẹt sự sống tại các bản làm vùng cao. Bên trong giàn bếp sọc mùi khói củi của một gia đình nơi góc rừng, người mẹ làng lẽ ngồi bên hũ đất đã trống giống từ lâu. Đã qua bao nhiêu mùa giấy, những bước góc của họ không còn lấy một chút vị mặn. Thịt rừng săn bắn được, chẳng thể ướp tầm để dành, đánh trước mắt nhìn chúng thối giữa dưới thế tiết ấm thấp. Chiếc cổ của người phụ nữ phim to và chảy sệ bất thường do cơ thể thiếu lượng yếu thối thiểu. Hồi ủ tại quái này chảy nét tức quản, khiến việc nuốt nước hay hít thở đều vô cùng khó khăn và đau đớn. Nỗi đầy đọa về thể xác ấy vẫn chưa thấm vào đầu so với cái thắt lòng của người mẹ khi nhìn đứa con nhỏ nơi góc sả. Đầu óc nó vĩnh viễn dừng ở sự ngây ngộ. Bóc dáng khỏi cọc, những bước chân liều siêu, kiều ớt, vì xương tủy thiếu chất mà trở nên giòn vụn. Chứng kiến cây tượng đó, người cha không thể tiếp tục can chịu số phận. Ông quyết định gọn góp số tài sản quý giá nhất sau những mùa giẫy thức chẳng đêm, rồi lãng lẽ băng dừng trong đêm tối để tìm gặp thương nhân miền xuôi trốn thuế. Cuộc giao dịch diễn ra chấp nhoáng dưới hốc đá. Ông đổi tất cả lấy một nhối muối nhỏ bằng bàn tay, bọc kỹ trong nhiều lớp lá chuối khô, rồi xài bước đi như bài về bản. Trái tim người cha đập liên hồi, không phải vì mệt mà vì niềm hy vọng nhen nhóm. Tối nay nồi canh của gia đình sẽ có vị mặn, đứa con nhỏ của ông sẽ có thềm chú sức sống. Nhưng rồi, bóng mũ của toàn lính đột ngột xuất hiện, chẳng đứng lối về. Đứng lại! Trong đó giấu cái gì? Mau mở ra! Đừng, xin các ông! Chút muối này là cả sản nghiệp nhà tôi đấy. Con tôi nó đang ốm, người lả đi rồi. Tôi chỉ mong có năm muối nấu bát cháo loãng cho nó lại sức. Muối! Con của tôi phải làm sao? Các ông giết tôi rồi! Nhìn gót dây đinh của tiên lính thản nhiên dẫm đạp lên niềm hy vọng cuối cùng của gia đình mình. Lòng ông nghĩ chết lạ. Mà kể nỗi đau ấy, những kẻ nhân danh nên bảo hộ vẫn cười ngảo ế. Trong khi các bạn làng chìm trong bóng tối của sự thiếu thốn, thì tại Hà Nội hay Sài Gòn, ánh đèn điện từ phủ toàn quyền chưa bao giờ tắt. Bên trong phòng tiệc lộng lẫy, toàn lớp cai trị khoác lên mình bộ ô phục phẳng phiêu, nâng ly trồng banh và thưởng thức những màu đàn đắt đỏ. Ở đây, muối chỉ là thứ gia vị hiển nhiên, dẻ dúng, được sắc một cách phung phí trên các đĩa gồm sứ cao cấp. Bi kịch của ngây cha, chính là minh chứng cho sự tan bạo của bộ máy cai trị. Lòng công phẫn, không chỉ bảo hẹp cho một gia đình, mà đang ngơ mì tích tụ khắp toàn dân, như đóng củi khô chờ môi lửa. Mùa hè năm 1885, thương thương bộ binh Tôn Thất Thuyết, thay mặt vụ hàng nghi xuống chiếu Cần Vương, phát động phong trào phò vua cứu nước. Ngay lập tức, dài đất miền Trung, bùng lên ngọn lửa kháng chiến. Những người dân nghèo khổ, vốn bị đẩy vào bước đường cùng, đã đồng lòng, cùng các văn thân, sĩ phu, rút vào rừng sâu, thiết lập tổng hành dinh cho cuộc đối đầu trường kỷ. Thế nhưng, giữa nơi rừng thiêng nước độc, Nghĩa quân phải đối mặt với một kẻ thù tàn khốc, không kém súng đạn. Đó là nạn khát mũi. Nhận ra điểm yếu này, thực dân Pháp lập tức phong tỏa kinh tế, chặn đứt mọi ngã đường vận chuyển mũi từ biển lên ngàn. Thiêu mũi, đại quân nhanh chóng suy kiện. Hòng vạn Nghĩa binh, bị bệnh phủ thủng hành hạ. Trời tay bùn rùn, không thể nhức nổi gươm ráo. Răng rụng, mắt mở, nhưng vết le trên da gặp thời tiết ấm thấp mãi không lạnh. Để sinh tồn, họ phải đốt cỏ tranh khô, lọc lấy phần cho chát, hòa vào nước suối uống thành mũi. Nhưng thứ cho tan ấy, không có vi chất, nên chẳng thể cứu được những cơ thể đang liệm dần. Phong tỏa cần vương oanh liệt, cuối cùng phải khép lại. Phần lớn, do vòng vây đỏi muối tàn nhẫn mà kẻ thù đã dựng nên. Song song với cuộc chiến ở miền Trung, cách xa hàng trăm cây số về phía Bắc, nghĩa quan yên thế của thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám cũng phải đối mặt với thế trận bao vây thường tượng. Thực dân Pháp dựng lên hàng rào đồn bốt, dày đặc, dọc các tuyến sông và ngã đường mòn, dẫn vào phổn xương. Linh đoan cung mật Thám, ngày đêm lung sục, quyết phong tỏa toàn bộ nguồn hàng hóa Trước vòng vây ngặt nghèo, Hoàng Hoa Thám đã chủ động giảng hòa, không phải để câu an, mà lấy lui làm tiền. Với Pháp, việc kỳ kết là cơ hội để xoa dịu khùm thiêng yên thế, giành tay bình bình vùng lần cận. Chúng tự mã cho rằng, một thủ lĩnh nông dân sẽ sớm xa vào bẫy vĩnh hòa vũ quý. Nhưng trọng tâm bản giáo kéo ông đặt ra, không nằm ở danh phệnh cá nhân. Ông kiên cước buộc đối phương phải dỡ bỏ lệnh cấm vận, mở đường cho thương nhân mang mũi cùng nhu yếu phẩm vào triệt khu. Pháp dễ dàng chấp thuận, bởi chúng tin rằng, khi cái dạo giày đã no, nhuyễn khí phản kháng sẽ lùi tàn. Nhưng đó là một sai lầm chết người. Ngay khi lệnh phong tỏa dỡ bỏ, phôn xương trở thành đại bản doanh sầm bốt, mũi đổ về đầy kho trở thành nguồn sống nuôi quần. Khi thương lực phục hồi và kẻ thù lộ rõ mưu đổ bội ước, ông dứt khoát xé bỏ mọi giao kéo. Dùng chính kho dự trữ đó để kéo dài cuộc đối đầu suốt nhiều thập kỷ. Giữa bức hành tranh sống yên thế vẫn đang gầm vang ở miền Bắc, thì vào mùa xuân năm 1908, giải đất miền Trung bùng phát một cuộc đại địa chấn, phong trào chống xử thuế. Sự áp bức của sở đoan cùng những sắc lệnh thuế mùi vô lý đã đẩy người dân cầy vào thế không còn gì để mất. Tại Quảng Nam, Quảng Ái, rồi lan rộng ra Thừa Thiên, Bình Định, hòng vạn các người đầu chân, chân đất, thần sắc gầy gọng, dâm dập kéo với các tòa sử pháp. Vũ khí của họ chính là tiếng hô vàng đòi quyền sống. Đi đầu đoàn biểu tình là nhóm diêm quân quanh nắm bắn lưng cho các bọng, nhưng trong nhà không có nổi một hạt mối. Để thể hiện ý chí thức khoác, hàng ngàn thanh niên đồng loạt cắt phăng mái tóc dài truyền thống, đánh dấu lời thề đoạn tuyệt với sự can chịu. Đám đông cuộn cuộn bùa vây các văn phòng nhà đoàn, ngồi bệt xuống đất ngày này qua ngày khác. Chất hỏng xuống chân lành lùng của linh khố xanh, họ không lùi bước, đành thép chất vấn kẻ cai trị. Tại sao mũi do chính tay chúng tôi làm ra, lại phải mua lại với giá cắt cổ? Tại sao các người để mũi thối dữ trong kho, còn con cái chúng tôi phải chết mỏi? Sự khắc cựu manh liệt ấy buộc bộ máy thuộc địa lùng này. Chúng gượng ép giá sắc lệnh giảm một phần sưu dịch và thuế mũi để xoa dịu tình hình. Nhưng ngay khi đám đông giải tán, thực dân Pháp lập tức loạt lọng. Lệnh khủng bố được ban ra. Súng nổ, máu nhượm đỏ những con đường dẫn vào thủy xã. Các nhân sĩ lanh đạo phong trào bị lùng bắt gắt gào. Người thì bị khép án tự hình, người thì bị đầy biệt ra cổ đảo. Phong trào Kháng Thuế năm 1908 bị dìm trong bể máu, để lại phết dẹo nhờ nhuốc không bao giờ lành trên gương mặt của chế độ thuộc địa. Sự trả thù ở miền Trung chỉ là bước điểm. Sau khi dập tách ngọn lửa Kháng Thuế, thực dân Pháp lập tức dồn toàn lực giải quyết mối lo ngại đang ở Mỹ tại chiến khu Yên Thế. Pháp tăng cường viện binh tình nhuệ, xếp chặt vòng vầy quy mô lớn, đồng thời tung mật thám vào trên giãi nội bộ nghiêu quân. Năm 1913, hoa hoa thám bị kẹp phản bội sát hại. Thủ lĩnh 5 xuống, phong trào tàn giá. Lật ngược mọi nhiệm vụ trước đó. Chính quyền thuộc địa xóa sổ đồn xử lý kháng chiến cuối cùng độc quyền kiểm soát nguồn mối trên toàn đồng giường. Kỳ nguyên đối đầu vũ trang công khai khép lại. Thế nhưng, lòng dân không quất vụng. Họ âm thầm mở ra một mặt trận khác tinh vi hơn, nhưng cũng không kém phần quyết liệt. Sau thất bại của các cuộc khởi nghiệp vũ trang, đồng bào ta lơm vào cảnh củng cực. Người dân vùng cao và các căn cứ địa bị Pháp phòng tỏa. Trong khi đó, diêm dân vùng biển tiếp tục bị áp bán rẻ hạt muối cho nhà đoan rồi phải mua lại với giá cắt cột. Không thể cảm chịu gọn quyền độc quyền, người dân quyết định tự tìm đường sống. Những toán phô lậu chính thức ra đời bắt đầu hành trình phá thế bao vây của kẻ thù. Khi mà niềm buồn xuống, cuộc chiến ngâm bắt đầu. Những chàng trai nghèo khổ từ vùng xuôi tập hợp lại. Vài gồng gánh những bao tài nặng chữ bí mật ngược dòng lên thượng nguồn. Vì muốn trở được nhiều hàng nhất có thể, họ chấp nhận vác bao tài cổng cảnh bằng qua vách đá tai mèo hiểm trở hay lội giữa dòng thạc giữ. Họ định vị đường đi bằng ánh trăng. Tiếng nuốc dối xa nơi khe suối, cùng tiếng gió díu dít vô tình, là mát đi bước chân vội vã, đang trốn chạy sự lùng sụp từ lính đoan. Thế nhưng, hành động liều lĩnh và chủ quan cũng khiến không ít người xa lưỡi. Các cuộc chạm chán giữa lính chính quyền và phép buôn lậu nguồn dưới da tàn khúc. Đến khi bị dồn vào đường cung, không cam chịu như thế hệ cha anh, những chàng trai trẻ sẵn sàng dùng dao, gậy gọc chống trọc quyết liệt lực lượng vũ trang tình nguyện. Những vũ khí thốt sơ, khó lòng địch nổi súng đạn, kẻ bại trận bị xích tay thành chuỗi giải. Những trận đòn dòi để lại những vết rắt hằng sâu, quyện cùng vị muối mạn chát thầm bút vào giò thịt. Giá mạn hơn, họ bị tống giam vào nhà lao tối tăm, đồng thời chịu án khổ sai biệt sứ. Nhìn phạt tàn bảo đó, lão đoàn khung bố tinh thần hòng bẻ ghế ý chí và ép đồng bào ta về phục đùng hệ thống độc quyền. Không chỉ vậy, lính đoàn còn thắt cương can quét, lục xót gắt gào mọ ngọ ngách, quyết chế thạo nguồn tiếp tế đến tận gốc. Tuy nhiên, sự áo bức càng tan nhấn, thiên lòng công thù càng bùng cháy. Sau bao máu sương đổ xuống, thay bị bùng xuôi, những người còn lại hiểu rằng phòng dũng cảm phải đi đôi với sự khột ngoặt. Tâm hợp thanh đoan lớn, rất dễ lộ mục tiêu. Vì vậy, họ chế nhỏ đội hình, di chuyển kín đáo, dùng tiếng hú làm tín hiệu báo đồng thư sản. Kỹ thuật ngụy tràng cũng được nâng lên tầm nghệ thuật. Mối được giấu trong lòng ngóng tre, nhét sâu dưới gùi cùi trẻ đôi hoặc khâu chặt vào bạc áo. Các tài buồn lộn giờ đây càng tinh vị hơn. Khi thì là kẻ hành khất, lúc là người bán thuốc dạo. Họ mang theo những cây gậy trẻ rỗng ruột hay lợp lót dép giá thô cạch trẻ giàu hàng cấm. Không chỉ chạy trốn sự lùng sụp, mà là luôn lách ngay dưới tầm mắt kẻ thù. Sau giai đoạn tự phát đầy rủi ro, cuộc chiến sinh tồn bước sang bước ngoặt mới với sự lộ diện của các thường nhân bảo tối. Họ trở thành massive code lõi, kết nối các hoạt động đơn lẻ thành mạng lưới cung gương khép kín Nhiệm vụ hàng đầu của giới thân nhân này là kiểm soát nguồn cung từ gốc. Tại các vùng biển nơi diêm dân bị vắt kiệt sức lao động, họ bí mật tìm đến. Bằng mức giá cao cùng phương thức thanh toán kín đáo, phè bồn lậu thuyết phục người dân giữ lại một phần sản lượng sau cuộc cạp. Từ đó, nhiều cách giấu hàng táo bạo ra đời. Chẳng hẳn như diêm dân tận dụng trời dòng bão để làm mối ngoài sờ, rồi diêm sâu xuống các đâm lầy ngập mạnh. Đến nửa đêm, chỉ cần ánh lượt tín hiệu từ bìa rừng, toàn phu lậu lập tức lao xóa bốc hàng, biến mất vào bóng tối trước khi bị mình ló dạng. Vớt xa vai trò cung ứng, giới thân nhân còn là tổng chỉ huy toàn bộ hành trình. Họ đầu tư chăng thiết bị, biến các chuyến đi tự khoát thành mạng để vận chuyển tình vi. Hệ thống chạm trung chuyển được thiết lập khéo léo, dưới và bọc tiệm tạp hóa, qua nước ven đường hay trò hoàng giữa rừng. Tại đây, mạng thông tin về lịch tuần tra của lính đoan hay tuần kích mặt tháng đều được xử lý nhanh chóng trước khi chuyển đến tài phu mũi. Mỗi khi có người xa lưới, các thương gia lại dùng tiền bạc hoặc nệ ngầm hoặc khối lộ để chạy tội và trụ cấp cho gia đình nạn nhân. Đặc biệt, họ giữ vững nguyên tóc vàng, tuyệt đối không đổ cờ trục lở. Mũi được bán với giá rẻ hoặc đem đổi lấy lương thực để tiếp tế cho đồng bạc. Dưới sự dẫn dắt của giấy thường nhân bóng tối, mạng lấy ngầm này đã vượt xa khuôn khổ của một hoạt động kinh doanh phi pháp. Đặc biệt, khi phóng trào cách mạng nhen nhóm từ những năm 1930, dòng chảy múi lộ đã tìm được địa chỉ tiếp cận mới. Hàng loạt trạm chung chuyện ngày nào giờ trở thành các họp thứ chết và trạm liên lạc an toàn cho cán bộ. Khi ấy, hạt múi không còn chỉ để đổi lên miếng ăn, mà đã hóa thân thành nguồn tiếp tế thiết yếu, nuôi dưỡng những hạt giống cách mạng đầu tiên. Và rồi, một sự kiện trấn động xảy ra, làm thay đổi hoàn toàn cục diện. Đầu thập niên 1940, bóng tối của chiến tranh thế giới thứ hai bao trùm đông dương. Người Việt rơi vào cánh cung cực dưới sự kiểm soát kép. Vừa phải phục vụ bộ máy hành trí dịu dã của Pháp, vừa chịu đựng sự vơ vét tàn bạo từ quân Việt-Nhật. Thế nhưng, trật tựa bước đó không thể kéo dài. Tháng 3 năm 1945, Pháp giết Nhật bất ngờ đảo chính, đánh gục toàn bộ bộ máy cai trị của Pháp. Sự kiện này khiến kẻ thống trị cố tây liệt, đồng thời đẩy chính quyền tay sai của Nhật vào thời suy yếu trước làn sóng cam phẫn đang dâng cao trong cuộc chủng. Khoảng trống quyền lực xuất hiện, đây chính là thời cơ vàng để dân tộc ta làm chủ vận mệnh. Khi sự kiểm soát tại các kho mối dân lòng lèo, minh lệnh đánh thép lập tức chuyển đi khắp vùng riêng hải. Phá kho mối, cứu dân nhà. Phong trào yêu nước, nhà nhóm mạnh mẽ chuẩn bị cho ngày vùng lên. Đến tháng 8 năm 1945, khi Nhật chính thức đầu hàng đồng minh, sự xúc đổ của cả hai tầng áp bức Pháp, Nhật trở thành cú hích để cuộc tổng khởi nghĩa bùng nổ trên diện rộng. Không còn những tiếng súng le tẻ của phu lậu trốn chạy trong đêm, mà là những tiếng bước chân rầm rập của hàng vạn người nổi dậy. Giây toán phu năm xưa đã trở thành được quân dẫn đường Quả Cảm. Quân chúng mang theo xà bèn, búa tạ, khướng thẳng về các biểu tượng bóc lột. Cánh công sát phen dị bị hút đổ, những bức tường dây cột từng dám cầm sự sống bị đập tàn. Khi cửa kho mở toan, bao tài trắng bấy lâu bị trôn thùi trong bóng tối, nay bưng sáng dánh mặt trời tự do. Dưới sự điều phối của cách mạng, gia vị được chia đều đến từng mái nhà. Nhờ người mẹ quy xúc xuống, bốc nằm môi trắng bấu chặt trong lòng bàn tay người mặt trời lạ chã. Một quốc gia run rảy đến vì mạng đầu tiên trong đời độc lộc. Tiếng nước ngẹn ngào Sống rồi! Đồng bào mình sống rồi! Sông đây mới chỉ là bình minh của một chặng đường dài. Ngày 12 tháng 9 năm 1945, trên quan trường Ba Đình, tuyên ngôn độc lộc vang lên, khai sinh nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa. Hây đồng bào cả nước! Tất cả mọi người đều sinh ra có những quyền không ai có thể trâm phạm được. Hách độc quyền muối tùy dạng nước, nhưng chưa hoàn toàn biến mất. Và thực dân vẫn chờ trước quay lại. Cuộc chiến vì độc lộc dân tộc vẫn còn tiếp diễn. Câu chuyện về hạt muối thay thương địa là minh chứng rõ ràng cho việc. Khi quyền lực muốn nô dịch một dân tộc, họ không chỉ dùng súng đạn, mà còn dùng chính những nhu cầu sinh tồn cơ bản nhất của con người để bóp ngay địa chí. Từng nhốm máu của từng lớp phù lậu, từng thầm đẫm mồ hôi của đoàn quân giữ đất. Hạt muối hóa thân thành ngọn nguồn nuôi dưỡng tự do. Nên độc lộc đã khai sinh. Những hành trình bảo vệ và giữ cho sắc trang ấy mãi thuộc về quê hương vẫn đang tiếp diễn. Vàng vọng mãi sau bóng mây chiều thu nằm ấy.