Ba Tư cổ đại _ Nền Văn Minh Lưỡng Hà Tập 13

Chúng ta không nên xếp nền văn minh Ba Tư thuộc vào nền văn minh Lưỡng Hà. Tuy nhiên, sự tồn tại của 2 nền văn minh này là không thể tách rời. Và do ở thời tiện sử có khá ít những tư liệu về nền văn minh này cho nên Đảo Khảo Cổ sẽ tích hợp nền văn minh của Ba Tư vào trong series này. Hơn 500 năm trước công nguyên, Nebuchadnezzar, vua của các vị vua đã cho xây bức tường khổng lồ bao quanh Babylon trên đó có khác dòng nội dung. Với bức tường này, kẻ thù sẽ không bao giờ xâm lược được Babylon. Bức tường vừa ngăn chặn kẻ thù, vừa là biểu tượng quyền lực của đế chế, một binh chứng cho sự bảo vệ của nhà vua. Dù vậy, Cyrus đại đế của Ba Tư đã đánh chiến thành quốc của Babylon vào năm 539 trước công nguyên. Từng là một quốc gia hồng mạnh bậc nhất thế giới nhưng vẫn bị diệt vong, ngay cả vua của các vị vua còn bị thất bại bởi thời cuộc. Đế quốc Achaemenid có vô vàng các cuộc chinh phục, Babylon là một trong những chiến tích của họ. Năm 525 trước công nguyên, Ai Cập cũng nằm trong số chiến tích của họ. Đến năm 480 trước công nguyên, họ tự hào tuyên bố Achaemenid là đế quốc lớn nhất mà nhân loại từng biết đến. Kéo dài từ sông Ấn, Indus River ở Nam Á cho đến sông Đé Niệp ở Bắc Âu. Thậm chí, nếu người Hy Lạp thất bại trong việc đẩy lùi người Ba Tư vào năm 479 trước công nguyên, thì họ sẽ kiểm soát phía đông nam của châu Âu. Truyền kỳ về Achaemenid kết thúc khi mà Darius Đại Tam chết, Alexander Đại Đế là người đã đặt dấu chấm hết cho đế chế. Hãy cùng xem trong nền văn minh Ba Tư này có những gì. Để tìm hiểu về nghệ thuật và kiến trúc Ba Tư, các chuyên gia khảo cổ đã đến Persepolis. Các nghi thức và các sắp xếp hành chính ở đây đã hé lộ nhiều kiến thức. Các công trình của hoàng gia nằm trên một quảng trường, nhìn thẳng ra đồng bằng, tiếc là công trình không còn nữa. Vì để thể hiện quyền lực tuyệt đối sau khi hủy diệt đế quốc Ba Tư, Alexander Đại Đế đã sang bằng khu vực này vào năm 330 trước công nguyên. Vốn dĩ đây đã là một khu đất rất cao rồi, nay còn nằm trên đỉnh nữa, nên khi đứng ở công trình bạn sẽ có tầm nhìn rất bao quét. Một số người nói rằng đây là một hành động để trả thù của Alexander Đại Đế vì người Ba Tư đã cướp phá Akropolis của người Athens vào năm 480 trước công nguyên. Tuy nhiên, ngay cả đứng trong đống đổ nát này, bạn sẽ thấy thành Persepolis vẫn rất ấn tượng. Để vào được thành Persepolis, bạn sẽ đi qua một cánh cổng hoành tráng, người ta gọi đây là Gate of All Lands hay cánh cổng của mọi vùng đất ám chỉ sự bình đẳng giữa các dân tộc dưới thời của đế quốc Ba Tư rộng lớn. Nằm bên lối đi vào, có những con bò tót đầu người có cánh khổng lồ lấy cảm hứng từ người Assyrians. Các cầu thang lớn dẫn đến sảnh dành cho hoàng gia và buộc để khán giả xem thi đấu. Sức chứa có thể lên đến 10.000 người. Những bức tường của hội trường được xây bằng gạch, nhưng sàn được xây bằng đá hoặc gạch. Điểm nhấn của nơi này là 36 đại trụ được làm bằng đá cao chót vót. Kết cấu của trụ bao gồm phần bệ đỡ khá cao, xung quanh được trang trí bằng lá cỏ. Thân trụ cao khoảng 17m, trên thân có những khe rảnh lấy cảm hứng từ những kiến trúc Hy Lạp. Phần đỉnh được trang trí bởi những thiết kế xoắn ốc lập đi lập lại. Trên phần cao nhất của phần đỉnh là hình của những động vật và nó chỉ có phần đầu cùng lắm hơn nữa là hai chân trước. Loại trang trí này gọi là protum, nghĩa là dùng phần đầu và phần trên của người hoặc động vật để trang trí. Như hình này là hai con bò quay lưng vào nhau. Bề mặt thì được đánh bóng và son màu. Những trụ tương tự như vậy được tìm thấy trong cung điện của Darius I. Tuy trong thiết kế, những đại trụ này có phần vây mượn từ Hy Lạp và Ây Cập và ngay cả nền văn minh Lưỡng Hà. Nhưng thiết kế của phần đỉnh trụ là thiết kế độc nhất. Phần đỉnh trụ có loại trang trí protum, thường cao khoảng 2,5 mét tính luôn cả phần thân trụ thì tổng chiều cao được nâng từ 17 mét lên đến 19,5 mét và có tổng cộng là 36 đại trụ. Những con vật được điêu khác bao gồm điểu sư, bò tót, sư tử tính luôn cả quái vật đầu bò thân người. Các kiến trúc sư nói rằng vua của Ba Tư đã bắt những động vật đáng sợ nhất ông treo đầu chúng lên đỉnh của những cung điện. Còn việc tại sao có hai đầu quay lưng với nhau, các nhà khảo cổ giải thích rằng nó là tượng trưng cho trạng thái cân bằng của vô trụ. Giữa hai chiếc đầu có một khoảng trống hình chữ U. Người ta đặt một thanh dầm bằng gỗ tuyết tùng và nó dùng để đỡ một cái mái gỗ được niêm phong hoặc bùn. Các bức phù điêu được chạm khác trên những bức tượng. Chúng xuất hiện dọc theo những bậc thang dẫn đến kinh đô hội nghị của Persepolis. Và các bức phù điêu còn được đặt ở những tầng bậc. Tầng bậc tức là chỗ của những khán giả ngồi xem trong sông vận động. Phía dưới của nó có những chỗ để người ta điêu khác. Câu chuyện được tường thuật trên những bức phù điêu. Có nội dung như sau. Những hộ vẹn hoàng gia đang rước các quý tộc bà tư, người quyền quý và sứ giả của 23 quốc gia dưới quyền bao gồm Mies, Elamite, Babylonians, Egyptians, Nubians, dân cống phẩm đến hoàng đế. Mỗi sứ thần mặc một trang phục đặc trưng và mang một món quà đặc sản đến cống nạp. Kỹ thuật chạm khác của những bức phù điêu trong hội trường hoàng gia ở Persepolis là rất tuyệt vời. Các chi tiết được đục rất sắc xảo. Những bức phù điêu từng có màu sắc rực rỡ do những dấu tích từ sơn sót lại. Có thể nói, những bức phù điêu của người bà tư lấy cảm hứng từ Assyrian, nhưng cũng có điểm khác. Đó là hình dáng tròn hơn. Họ cũng làm phần nền nhô ra nhiều hơn. Các nếp gấp thì được lấy từ kiểu điêu khác của Hy Lạp. Nếp gấp có hình dạng tiếng vang là cách mà các nhà thiết kế Hy Lạp cổ đại ưa dùng. Như vậy, có thể xem là phong cách của người Hy Lạp ảnh hưởng rất sâu sắc đến vị vua Archimedes. Nghệ thuật ba tư là giao điểm của những dòng chạy ý tưởng thẩm mỹ giữa các nền văn hóa của ba tư, Lưỡng Hà và địa Trung Hải vào thời điểm đó. Trong cung điện Susur, Darius I đã để lại một dòng chữ. Ông rất tự hào về nguồn gốc đa diện của những nhà điêu khác thợ mộc và thợ đá đã trang trí cho khu phức học này. Nhờ sự đa diện của các nghệ sĩ đã tạo ra một phong cách rất mới mẻ và mạch lạc. Khi chiều đẩy khách, các vị vua của Archimedes phục vụ thức ăn và đồ uống trong những bộ chén dĩa được làm bằng vật liệu đắt tiền. Người ba tư vốn nổi tiếng với những cái ly và dĩa được làm bằng vàng và bạc. Nhà sử học Herodotus kể lại chi tiết rằng sau khi người Hy Lạp đánh bại người ba tư trong trận Platir năm 479 trước công nguyên. Trong những chiếc lều ở quân Doanh, họ tìm thấy những cái bát và cốc được làm bằng vàng. Những toa xe ngập tràn vàng bạc của cãi và đó chỉ là những thứ mà vua của ba tư thời đó là Zeus mang theo trong một chiến dịch. Khi mà Alexander đại đế đánh bại Persepolis, ông đã phát hiện ra sự giàu có không thể tưởng tượng được của người ba tư. Trong đó có chiếc bình rốt rượu của Archimedes, có hình dạng con sư tử có cánh, được làm bằng vàng, có miệng bình hình nón và có kiểu trang trí của Protum. Khác với những đại trụ là Protum có phần đầu và phần chân. Bình rột này là phần trang trí có đầu và cánh. Không khó để đoán kiểu thiết kế này được lấy cảm hứng từ nền văn minh lưỡng Hà. Những vật phẩm sao hoa này nâng tầm nổi thoát trong cung điện hoàng gia ba tư. Trên miệng bình có dải họa tiết hoa sen và lá cọ sen kẽ lẫn nhau giống như những họa tiết của những chiếc bình cổ Hy Lạp và những trang trí kiểu kiến trúc Hy Lạp. Chiếc bình này là một ví dụ về sự đai diện trong nghệ thuật của người ba tư. Alexander đại đế đã chinh phục Rồi sau đó là người La Mã ở vùng lưỡng Hà và ba tư. Hãy bắt đầu với vị cựu tướng của Alexander là Seleucus. Ông là người đã sáng lập vương trìu Seleucid. Tuy nhiên, vào năm 300 sau công nguyên, một cường quốc khác đã nổi dậy tại ba tư. Sau đó buộc họ phải rời khỏi châu Á. Đó là những người cai trị Sazarians. Họ là hậu duệ của một nhân vật huyền thoại có tên là Sazan. Ông trực thuộc dòng giỏi của các vị vua Achaemenid. Vị vua đầu tiên của Sazanian là vua Ardashir I. Ông đã thành lập tân đế quốc ba tư. Con trai và là người kế vị của Ardashir là Shapur I. Ông là một vị tướng lừng lẫy có công mở rộng lãnh thổ của đế quốc Sazanian. Vào năm 260, ông thậm chí còn bắt được hoàng đế của La Mã là Virilian. Đó được xem là một trong những kỳ công. Nó được ghi lại trên một tấm phù điêu tại Peshawar ở Iran. 300 năm sau, Khosrau I, một vị vua khác của Sazanian đã cho xây dựng Peshawar. Đó là một cung điện vĩ đại tại Baghdad, Iraq. Điểm nhấn là một mái vòm với điểm cao nhất có thể lên đến 30 mét so với mặt đất. Phía mặt trước của công trình là những bức tượng có những giải vòm đối tiếp nhau. Những giải này dùng được trang trí, chứ không phải là những cánh cửa để mở ra. Tân đế quốc ba tư kéo dài hơn 400 năm. Sau này, người Ả Rập đánh đuổi người Sazanian ra khỏi vùng lưỡng hè. Đó là năm 636 trước công nguyên, đúng 4 năm sau cái chết của Muhammad. Mặt trời mọc rồi lặn, cũng như các quốc gia được thành lập rồi lụi tàn. Nhưng những di tích của những nền văn minh đã từng tồn tại, thì tuổi đời của nó có thể kéo dài đến hơn nghìn năm, thậm chí còn hơn thế nữa. Những tác phẩm và kiến trúc dưới thời của Sazanian tỏa sáng lâu hơn lời đế chế của nó. 800 năm sau, các kiến trúc sư Hồi giáo ở Cairo vẫn xem kỹ thuật của Ewing là tiêu chuẩn để đánh giá các công trình của họ. Nếu đem so sánh với vạn vật, tuổi thọ của con người thậm chí còn rất ngắn. Nhưng chúng ta có thể tạo ra những thứ có thể tác động đến nghìn vạn năm sau. Có thể là tốt, cũng lắm khi là xấu.