Ghế mây Ngọc Động

Ai đã từng đến Ngọc Đồng sẽ được cảm nhận không khí thân thuộc của một làng quê còn nguyên vẹn với những hình ảnh gần cứu thân thương. Từ đường làng mó xóm đến góc chợ vẫn giữ được những nét đẹp của vùng quê Bắc Bộ. Ngay giữa trung tâm của làng là đỉnh làng còn vẹn nguyên dáng vẻ cổ kính chầm mặc. Làng Ngọc Đồng, phường Hoàng Đông, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam, từ lâu đã nổi tiếng với nghề làm ghế sông mây. Nhưng ít ai biết rằng những chiếc ghế này du nhập vào Việt Nam thế nào? Theo chân họa sĩ Vũ Hy Tiểu, một người đã qua nhiều năm nghiên cứu và tư vấn về các sản phẩm làng nghề cụ công mới biết câu chuyện về chiếc ghế ở làng Ngọc Đồng. Ghế mây chính thức mà du nhập vào Việt Nam từ đầu thế kỷ 20. Đầu tiên là mẫu ghế của ông Tô Nê, người Pháp, được đưa vào Việt Nam. Và khi sang tới Việt Nam thì người Pháp họ thấy cái cây sông của Việt Nam vô cùng thuận tiện cho cái chuyện mà sản xuất cái mẫu ghế của Tô Nê. Và từ đó thì người Pháp đã chủ động phát triển một số làng nghề ở đồng bằng Bắc Bộ chuyên làm các cái ghế mây như thế này. Trên cơ sở một cái ghế Tô Nê ban đầu thì sau này các nhà thiết kế cùng với các nghệ nhân ở các làng nghề người ta đã phát triển ra đến hàng mấy chục mẫu khác nhau. Và cái ghế mây thì được người Việt Nam cũng như là thị trường các nước người ta rất là ưa thích bởi vì ngồi nó thoáng, nó lại rất là nhẹ. Chiếc ghế Tô Nê đã tồn tại và phát triển ở Việt Nam từ đó đến nay. Và trở thành một sản phẩm truyền thống của làng nghề Ngọc Đồng. Cũng giống như bao sản phẩm cũ không, các công đoạn được các nghệ nhân thực hành. Qua thời gian họ đúc giúp đến kinh nghiệm cho riêng mình. Nhưng bao giờ khâu chọn và sơ chế nguyên liệu cũng rất quan trọng. Ở cái phần sơ chế thì cái nguyên liệu tươi, khi tươi thì người ta sẽ đưa vào trong bẻ, bẻ dầu rồi luộc. Khi luộc xong rồi đưa ra phơi, phơi sấy lưu hình xong rồi để khô. Khi đã là có cái nguyên liệu tinh đấy rồi nhé, thì mình đưa vào các cái khuôn định hình để mình uốn ra form. Đã uốn ra rồi xong mình mới dùng bằng các cái gối kia để uốn và sửa lại, để cho nó phù hợp với cái kích thước của cái sản phẩm, thì lúc đó mới đưa vào để nắp ghép được. Mỗi công đoạn đều được làm bằng tay, mỗi người một việc rất tỉ mỉ. Công đoạn tạo hình khung ghế được xem là không quan trọng, bởi nó quyết định kết cấu chiều lực của chiếc ghế. Từng chi tiết được uốn tạo hình chính xác để có độ cong tròn hoặc gấp khúc đúng với tạo hình của từng loại ghế. Đây cũng là một kỹ thuật cơ bản để tạo hình ghế song mây. Các chi tiết uốn xong được gắn, kết nối với nhau, tạo thành khung ghế hoàn chỉnh. Ông Nguyễn Văn Ngựa là người có kinh nghiệm nhiều năm làm công việc này. Việc gắn các kết cấu với nhau không những tạo hình cho chiếc ghế theo đúng mấu, mà còn phải đảm bảo độ bền chắc của sản phẩm trong thời gian sử dụng. Cái này thì tất nhiên là đòi hỏi là phải có kinh nghiệm rồi. Một kỹ thuật cũng phải là cơ bản, chắc chắn. Cái thứ nhất là mình nắm bắt được kích trước của từng loại ghế và những loại nguyên liệu nào để đưa vào lắp giáp cho nó phù hợp. Thì tất cả các hình dạng, bất kể là ghế nào, nó cũng đều có một khuôn mẫu cố định của nó. Trước đây thì chúng tôi hoàn toàn phải đóng đinh bằng búa, đóng tay. Thế nhưng bây giờ thì nó có điện, rồi có các thương tiện máy móc để dùng súng bắn. Thì nó đỡ đi rất nhiều, mà nó cũng nhanh đi nhiều. Ghế mây ngọc độc được khách hàng biết đến bởi sự nhẹ nhàng, thanh thoát trong tạo hình, sự bền chắc của vật liệu và đặc biệt là sự tỉ mỉ trong công đoạn đan. Hiện nay, các sưởng sản xuất thường tách công đoạn đan mặt ghế để những người có kinh nghiệm lâu năm trong nghề đạp nhiệm. Những người cao tuổi trong lãng thường được lựa chọn để làm công đoạn này bởi sự tỉ mỉ và cần nhiều thời gian. Ông Nguyễn Thế Bản là một trong những người có kinh nghiệm đan ghế trong lãng. Với ông, mỗi đường sợi đều cần đan đúng kỹ thuật và cẩn trọng để sản phẩm vừa bền chắc, vừa có tính tạo hình cao. Đầu tiên là phải làm cái khung này trước, thế thì mây là phải cho nó đều. Với cái mắt lỗ này, chứ là cái khoảng cách của giữa lỗ, lỗ, lỗ kia thì mình phải lượng sợi mây này to hay nhỏ. Nếu mà anh to quá là biết lỗ không đan được. Tính là cái khoảng cách của cái lỗ bao nhiêu thì mình làm sợi mây nó phải tương tự như thế để mà đan nó thành cái ô này. Cái đan này nó mới là cái khó này. Bao giờ là lần đầu tiên ta phải bẫy, ta phải lấy cái sợi, sợi trên trước. Thì đến lúc anh đan thì anh lại lấy sợi dưới sau thì nó mới ra cái ô này. Nó mới thành cái mắt nó như thế này này. Mắt nó không bị lộn. Sau công đoạn đan, mặt ghế được chuyển về cho những người có kinh nghiệm gia cố thêm các đường lan vừa để tăng độ bền cho sản phẩm vừa tạo hỏa tiết cho mặt ghế. Công đoạn này được gọi là rút chéo. Đây cũng là công đoạn tỉ mỉ không kém với việc đan sản phẩm nên thường được những người già đảm nhận. Với từng đường đan cẩn bấn và tỉ mỉ sản phẩm dần hình thành. Ngọc Động là một trong những làng làm ghế mây từ lâu rồi. Ngay từ những năm đầu tiên, khoảng những năm 20 của thế kỷ 20. Ghế sông mây Ngọc Động thường sử dụng nguyên bản chất liệu sông mây tự nhiên có nét đặc biệt riêng và được thị trường ưa thích. Điều quan trọng là bây giờ chúng ta phải tìm ra được những mẫu mã kiểu dáng phù hợp với cuộc sống hiện đại phù hợp với điều kiện nguyên vật liệu trong nước chúng ta và khả năng lao động của người thợ đặc biệt là về kiểu dáng làm sao nó phải đi được chung với các sản phẩm hiện đại mà trên thế giới người ta đang sử dụng. Những chiếc ghế ở làng Ngọc Động không chỉ phục vụ nhu cầu của khách hàng trong nước mà còn có nhiều đơn hàng được xuất ra nước ngoài. Ghế mây Ngọc Động ngày nay không chỉ làm theo mẫu ghế tô nê xưa mà đã phát triển đa dạng với các tạo hình khác nhau phù hợp với thị hiếu và nhu cầu của thị trường. Nhìn những sản phẩm vừa thanh thoát vừa chắc chắn mới thấy sự tài hoa của những nghệ nhân làng nghề Ngọc Động. Họ không chỉ giữ lại một nghề do cha ông để lại mà đang từng ngày phát triển để đưa làng nghề trở thành một thương hiệu được định vị trong lòng khách hàng. Mình cũng có một mong muốn để phát triển được cái nghề này có thể là mình thuê hoặc mình mua được mặt bằng để mình phát triển cho nó rộng ra thì mình sẽ đào tạo được một số thanh niên trẻ muốn quay về với cái nghề này làm những sản phẩm này thì nó sẽ phù hợp hơn. Như tuổi cao thì làm nó cũng vất vả như là những công đoạn uốn nắn cũng rất là lặng nhọc. Làng nghề ở Ngọc Động đã tồn tại qua bao thăng chấm. Lớp thợ hôm nay dám nghĩ, dám làm để những sản phẩm của mình tiếp tục nối tiếp truyền thống của những người đi trước. Mây che đan Ngọc Động ngày nay được nhiều người biết đến bởi sự đa dạng của sản phẩm và sự dày công tìm tỏi của những nghệ nhân trong làng. Đó là một niềm vui không những của riêng người dân Ngọc Động mà còn là niềm tự hào của tỉnh Hà Nam.