Làng mộc Chàng Sơn

Gặp đây xin hãi kẻ chơi, có về kẻ nùa với tôi thì về, ở đây có lịch có lề, có văn có võ chăm nghề khéo tay. Đất kẻ nùa thuộc Sứ Đoài xưa là vùng đất phía nam huyện Thạch Thất Hà Nội ngày nay. Có lẽ khó tìm thấy ở Sứ Đoài một vùng dân cư có truyền thống nghề thủ công, nghệ thuật dân gian đặc sắc như đất kẻ nùa. Trong đó, nghề mộc ở Làng Tràng Sơn là một phần không thể thiếu tạo nên giá trị văn hóa của vùng đất cổ này. Đây được coi là một trong những làng nghề có lịch sử lâu đời nhất cả nước. Làng Tràng Sơn xưa có tên gọi là Nụa Tràng. Với bao thế hệ người dân nơi đây, nhắc đến tên làng là nhắc đến nghề mộc. Bởi tràng chính là một dụng cụ đặc trưng khi làm nghề. Nghề mộc ở Tràng Sơn hình thành chính xác từ khi nào không ai nắm rõ. Nhưng những giai thoại về các nghệ nhân làng Tràng trong lịch sử vẫn được kể lại qua rất nhiều đời. Làng Tràng hình thành nâu rồi. Vì đã có những người thợ, tức là ông cụ Phó Sơn nên trựa lại, đền đài cho thánh tản viên. Cái làng này giàu lên, phát triển lên cũng là do nghề mộc. Thế bây giờ thì đa phần là người ta làm mộc. Các nơi mà khách người ta muốn sắm một cái đồ coi như tinh xảo thì người ta phải tìm đến làng Tràng. Sự tài hoa khéo léo của những người thợ Tràng Sơn đã để lại dấu ấn trên rất nhiều công trình kiến trúc, điêu khắc gỗ nổi tiếng. Trong đó có chùa Tây Phương, cách làng Tràng không xa. Hơn 70 pho tượng trong chùa chính là những kiệt tác của lịch sử mỹ thuật Việt Nam do bàn tay người thợ làng Tràng làm nên. Đặc sắc nhất là 18 pho tượng La Hàn. Tượng nào cũng được tạc vô cùng công phu, tinh xảo và sống động. Nhìn vào đó người ta không chỉ thấy tinh hoa sáng tạo của cha ông mà còn thấy sự kết hợp hài hòa trong vật liệu, kết cấu, hình khối tạo nên đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc tượng đương thời. Tượng La Hàn ở chùa Tây Phương thì nó có giá trị của cái này là gì? Thì đây là do lúc bây giờ là dân Việt Nam rất khổ. Nên là người nghệ nhân Việt Nam đã truyền cảm của cái linh hồn của người Việt Nam vào đấy. Và nó cũng ứng đúng với cái thời kỳ của đất nước quản quả. Thời chính nguyện phân tranh, thời tây sơn khởi nghĩa. Cho nên là các ông được đụng những pho tượng này thổi hồn kẻ thời đại vào trong 18 pho tượng. Ngày nay, những người thợ Tràng Sơn vẫn tiếp nối nghệ truyền thống của cha ông mình. Đàn ông làng Tràng trưởng thành hầu như đều theo nghệ mẫu. Khắp làng Tràng Sơn, đi đến đâu cũng nhộn nhịp tiếng sẻ ngỗ, tiếng đục, tiếng bão. Những nghệ nhân Tràng Sơn nổi tiếng khắp xa gần với các sản phẩm tinh xào từ đồ nội thất, đồ thờ đến dựng nhà cổ. Nghệ nhân đỗ phi thường được nhiều người biết đến bởi đôi bàn tay khéo léo làm nên những tác phẩm mang tính nghệ thuật cao đặc biệt là những pho tượng Phật hay các nhân vật lịch sử. Ông là đời thứ 9 trong một gia đình có truyền thống làm mộc ở làng. Loại gỗ để đục tượng hay làm đồ thờ thường là gỗ mít, có đặc tính dẻo, mềm. Do vậy tránh được những sơ xuất trong khi đục, lại có độ mềm cao. Công đoạn tạo hình cho tác phẩm luôn là công đoạn khó nhất. Nghệ nhân Tràng Sơn đặc biệt trú trọng đặc tả phần mặt tượng bởi khuôn mặt thể hiện rõ nét nhất thần thái, cái hồn của nhân vật được tạo. Sau hơn một tuần tiến hành các công đoạn tạo hình gọt rũa và đục chi tiết, bức tượng Phật Di Lạc đã gần hoàn thành. Nghệ nhân Đỗ Phi Thường tiếp tục đánh nhãn tác phẩm bằng giấy giáp. Nếu như ở nhiều nơi, việc làm tượng gỗ đã được áp dụng máy móc trong một số công đoạn. Thì ông Thường vẫn làm toàn bộ quy trình bằng tay. Ngay cả việc làm nhãn cũng vậy. Tuy làm thủ công sẽ mất nhiều thời gian hơn làm bằng máy, nhưng các chi tiết của tác phẩm sẽ sắc nét hơn, hoa văn chảo khác có độ sâu hơn. Mỗi pho tượng đục xong sẽ được sơn lót khoảng 3-4 lớp cho nhãn bề mặt rồi mới phủ sơn bóng. Với mỗi pho tượng như thế này, ông Thường dành khoảng 10 ngày để hoàn thiện. Tác phẩm được tạo ra vừa đảm bảo sự vững chắc, cân đối về kết cấu, vừa có sự tinh xảo, trao chuốt trong từng đường nét. Đối với ông, sản phẩm của nghề mộc làm ra không có bảo hành, nhưng chứa được trong đó cả tâm hồn và danh dự người thợ. Bên cạnh các pho tượng và đồ thợ cúng, gia đình ông Thường còn làm tranh gỗ đục nổi, lấy đề tài lịch sử hay phong cảnh. Ông đang cùng người cháu của mình đục từng đường nét của bức tranh Phùng Hưng Đánh Hổ. Để hoàn thành bức tranh này phải mất đến gần nửa năm. Từ việc đục phá một khối gỗ để tạo thành tác phẩm nghệ thuật, đó là cả một quá trình sáng tạo đầy công phu và tân huyết. Niềm mong mỏi của những nghệ nhân như ông Thường là truyền lòng say mê nhiệt huyết ấy cho những thế hệ tiếp đối mình để nghề truyền thống của dòng họ quê hương không bị mai một. Mình theo nghề từ khi còn nhỏ ấy, thì tầm khoảng lớp 6-7 đã theo nghề của ông tre rồi. Nói chung nên lúc đầu hơi khó khăn, bởi vì công việc này đòi hỏi sự tí mỉ ấy. Thì theo thời gian thì nó cứ ngấm vào máu thôi. Trong khoảng thời gian làm ấy cũng say mê, em mê nghề. Mặc sự xoay vần của thời cuộc, những nghệ nhân là Tràng Sơn vẫn miệt mài thổi hồn vào gỗ, để lại dấu ấn đậm nét trên từng tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Những bức tranh cầu kỳ sống động, những pho tượng lộn lẫy vàng son vừa gần gũi lại vừa thiêng liêng với bất cứ ai chiêm ngưỡng. Những tác phẩm ấy không chỉ thể hiện trí tuệ, tài hoa của những nghệ nhân là Tràng, mà còn gửi vào đó niềm tôn kính, ước vọng, tạo nên những giá trị văn hóa cho thế hệ mai sau.