Khám Phá Làng Nghề Làm Nhang Truyền Thống Ở Xã Lê Minh Xuân

Trải qua bao thăng trầm của thời gian, gần một thế kỷ vừa qua, làng nghề làm nhang tại xã Lê Minh Xuân, huyện Bình Chánh, thành phố Hồ Chí Minh vẫn lưu giữ được nét đẹp văn hóa của một làng nghề truyền thống. Hãy cùng với Bước chân khám phá đến với làng nghề làm nhang tại xã Lê Minh Xuân để chúng ta cùng nhau tìm hiểu về câu chuyện trăm năm cũng như điểm đến vô cùng thú vị này. Được công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2012, trong năm 2023 và 2024, làng nghề làm nhang ở xã Lê Minh Xuân, huyện Bình Chánh, được Sở Du lịch thành phố Hồ Chí Minh công bố là một trong 100 điểm check-in thú vị nhất thành phố. Làng nghề làm nhang Lê Minh Xuân được xem là làng nghề lâu đời nhất thành phố Hồ Chí Minh và còn là một trong những cơ sở sản xuất nhang lớn nhất khu vực Nam Bộ. Tại đây, người dân sản xuất quanh năm tập trung sản xuất vụ chính vào các dịp lễ lớn như Tết Nguyên Đáng, Rằm Tháng Giêng, Rằm Tháng Bảy Âm Lịch. Giao Yên đang có mặt tại sưởng làm nhang tại xã Lê Minh Xuân, huyện Bình Chánh, thành phố Hồ Chí Minh và được người dân trong khu vực này chỉ đây là một trong những sưởng làm nhang lớn nhất. Và bây giờ xin mời quý vị cùng theo chân Giao Yên để chúng ta tìm hiểu xem quy trình để làm ra một thanh nhang thì sẽ như thế nào nha. Quý vị hãy cùng theo chân Giao Yên nha. Em được quý dân ở đây chỉ là đây là sưởng nhang lớn nhất tại xã Lê Minh Xuân, huyện Bình Chánh. Chị cho em hỏi là chị có biết ở đây ai còn hướng dẫn mình làm xe nhang tay không chị? Nhang tay bây giờ hết làm rồi em. Tại hồi xưa làm nhang tay còn bây giờ là người ta qua nhang máy hết rồi. Thị trường bây giờ người ta đang thiên hữu nhang máy chứ không còn nhang tay nữa. Tất cả mọi người đều chuyển sang nhang máy là mình chuyển đổi lâu chưa chị? Hồi xưa là ở đây xe nhang tay em nhưng mà sau này là qua nhang máy. Tại vì thị trường bây giờ người ta nắm bắt là nhang tâm tròn. Tâm tròn nó vừa đẹp mà lại có năng sức cao mà lại cái nhang nó đẹp. Còn cái nhang máy, nhang xe tay mình trước là tâm duong nên thành ra là mình xe nó không có được đẹp. Nhưng bây giờ nó hiện đại rồi. Máy móc rồi nên thành ra thị trường bây giờ mình phải chạy theo công nghệ cao rồi. Bây giờ mình làm nhang phải làm tâm tròn. Còn tâm duong thì thị trường bây giờ người ta không còn xài nữa. Dâu Yên đang cầm ở trên tay đây là 1 cây tâm nhang tròn. Nhưng với vị khác với ngày xưa là mình tâm vuông. Chị ơi cho em hỏi là chị chuyển sang mà mình làm máy móc thì nó sẽ khác như thế nào so với làm vũ công ngày xưa chị hả? Vũ công hồi xưa là mình bột lên mình chỉ xe nhang. Khi cây nhang nó cây bự, cây nhỏ nó không có điều nhau. Tại vì mình làm bằng vũ công mà. Nó đâu có điều là 1. Cái thứ 2 nữa là mình đem nhang mình phơi ngoài trời là theo thời tiết. Nếu mà mình phơi cây nhang thời tiết nắng nó trái cây nhang ở trên màu đây nè. Ở dưới đêm thì nó vàng cho nên nó hơi trắng trắng. Rồi ra thị trường người ta chê. Nên thành ra là mình phải làm lò xáy, mình làm nhang máy. Máy là nó điều ni. Cây nhang là nó điều nhau là màu nó vẫn đẹp. Rồi xáy nó cũng đẹp nữa. Nên bây giờ ngoài thị trường người ta chuộng nhang máy nhiều hơn. Nhang chê tay bây giờ không còn xài được. Nhang có thể là 3 tắt, 4 tắt, 5 tắt, 2 tắt rưỡi cũng có nữa. Còn hồi xưa mình chê tay thì chỉ có 4 tắt, 5 tắt. Nó không có nhiều như bây giờ. Mình cũng nghe vừa máy móc và cũng vừa là lao động. Chân tay mình 2 cái mình phối hợp lại mình mới làm được. Chẳng hạn như phơi tâm này là mình phải dùng tay mình lao động. Mình đem cho phơi. Mình phơi trời nắng, mình đem phơi. Mưa thì mình đem vô. Còn máy thì chỉ nhờ bột mình đem lên mình chạy, mình điều chỉnh ra cây nhang thôi. Chị Thúy ơi, vậy là chúng ta đã cùng lắng nghe và chia sẻ đến từ chị Thúy thì mình có thể thấy rằng là đã có một sự chuyển đổi dần từ việc là xe nhang tay sang có thêm rất là nhiều sự hỗ trợ đến từ máy móc. Chị Thúy ơi, chắc là bây giờ em xin phép chị cho phép em được một buổi đi, em học nghề xe thử cây nhang này nha chị nha. Rồi, vậy cùng chị đi vô làm nha. Tất cả các công đoạn làm nhang ngày nay đều được hỗ trợ từ máy móc từ khâu trộn bột áo với keo, đến xe nhang và sấy nhang. Người thợ chỉ làm thủ công ở công đoạn nhuộm chân nhang, trộn bột áo và kiểm tra chất lượng nhang thành phẩm. Một công thợ ngày nay với sự hỗ trợ từ máy móc thì năng suất bằng 10 người thợ thủ công ngày trước. Nãy giờ em cũng tham gia trộn bột với mọi người ở bên trong, thì em thấy là mấy anh, mấy chị ở bên trong cho vào nào là keo, rồi bột, rồi màu, rất nhiều cái và thêm nước nữa để trộn. Thì không biết là chị Thúy có thể chia sẻ với em tỷ lệ mà người trộn như thế nào để ra một phần bột hoàn hảo để mình làm nhang ạ? Cái bột hồi nãy trộn là bột áo, bột áo với keo với màu. Mình làm 10 kg bột áo, 1 kg xáo keo, 100 gram màu, mình trộn đều lại, xong rồi cân 10 kg bột, mình đổ vô cối, mình làm 7 kg lưu nước. Cho máy nó đánh đều lên, bắt đầu mình đem vô mình chạy ra thành nhang. Vậy là mình đã có công thức mặc định sẵn rồi. Chỉ việc mình làm theo công thức đó, mình trộn bột thôi. Thì em thấy là ngày hôm nay em cũng đã được trải nghiệm qua những công đoạn rất là đặc thù của sản phẩm nhang này. Đó là chúng ta sẽ phơi tăm nhang trao khô, xong rồi bây giờ mình cũng đã có tăm nhang mình thu hoạch thành công rồi, mình cũng trộn bột thành công rồi. Bước tiếp theo mình sẽ làm gì chị ha? Bây giờ mình đem vô mình chạy máy. Vậy là mình chạy là nó sẽ ra một cái nhang thành công, xong rồi mình đem đi xáy, rồi sau đó ra mình đóng gói thành phẩm là xong đúng không chị? Thúy cho em hỏi là ở đây mình có bao nhiêu máy xe nhang vậy chị? Ở đây chị được 30 máy. Nhưng vậy thì không biết việc xe nhang bằng tay. Bây giờ thì mình có sự hỗ trợ của công nghệ hóa những dây chuyền này thì nó sẽ khác như thế nào? Và các bước làm của xe nhang bằng máy nó sẽ khác như thế nào hả chị? Hồi đó mình xe nhang tay thì mình nhòi bột chỉ bằng cưa với keo, mình nhòi bột ướt ra xong rồi mình xe bằng cái bàn với cái bai bột áo. Còn bây giờ công nghệ cao mình làm nhang máy rồi, thì bây giờ là bột mình pha keo màu xong rồi mình đổ vô cái máy sẽ đánh điều lên, rồi xong mình đem vô mình đổ vô máy mình chạy. Các chị cho em xem thử cấu tạo thành phần của một cái máy xe nhang, thì nó sẽ trông như thế nào em chưa bao giờ được thấy hết. Cái máy đó mình nhòi bột nè, mình nhòi bột xong rồi mình đem vô đây, rồi mình đổ vô trong đây, trong đây nó có cái hệ thống nó ra cây nhang ở đường này nè. Nó có cái hệ thống nó ép ra cây nhang, mỗi khi cái bích tông này nó chạy vô là nó được một cây nhang. Chắc em nhờ chị Thúy cho em xin trải nghiệm một cái máy xe nhang, để em có thể trải nghiệm cảm giác làm ra một cây nhang là như thế nào nha. Rồi, đi vô đây làm nhang ha. Đây là cái máy xe nhang mình nhòi bột rồi nè. Dạ, đây là bột hồi nãy mình nhòi. Giờ mình đem vô đây, bột đổ vô đây. Vậy giờ chắc là chị Thúy hướng dẫn em cách để mà sử dụng cái máy này. Cái máy này hoạt động nó có phức tạp lắm không chị? Không, nó cũng dễ thôi. Vậy bây giờ em xin phép là học trò sẽ ngồi quan sát, rồi sau đó em xin phép là sẽ trải nghiệm sau ạ. Đổ bột vô là như vậy. Mình sẽ múc bột này rồi bỏ vào cái sổ này. Mỗi lần chạy qua như vậy thì cái bột này nó sẽ tự phong thụt ra cái nhang này. Vậy chắc chị làm thử một số cái rồi. Ngày nay, bột làm nhang được gọi là bột áo kết hợp với keo. Thành phần bột áo có thể được làm từ vỏ của cây bời lời, từ bột gỗ của cây trầm, quế, khuynh dịp, hoặc là một số loại cây cỏ thuốc bắc, rễ của các loại thảo mộc. Nên các loại nhang, ngoài kích thước và màu sắc khác nhau, chúng còn được phân biệt qua đặc trân mùi hương từ các nguyên liệu làm nên bột áo. Chân nhang làm từ tre là phổ biến nhất và được nhụm màu hay để màu mộc tùy vào yêu cầu mà người nghệ nhân nhận từ khách hàng. Chị Thúy ơi, cái này có phải là hồi nãy mình xe nhang của ngày kia xong là sẽ thành cái này và bước tiếp theo sẽ là đưa vô lò xáy hả chị? Ờ, cái nhang này hồi nãy mình chạy ngoài máy ha. Máy xong ở đầu giờ nè, mình đưa vô đây mình xáy. Mình đưa vô đây, mình quạt cỡ 6 tiếng. 6 tiếng mình quạt cho khô cỡ 5-90%, xong bắt đầu mình mở 2 cục nóng này lên rồi mình đóng cửa lại cỡ 7 tiếng nữa rồi mình sẽ ra lò. Ồ, vậy là tổng thời gian đâu đó không? 12-14 tiếng? 13 tiếng. Dạ, 13 tiếng đó xong là nó thành phẩm luôn chưa chị? Thành phẩm bắt đầu mình đi ra, mình ra lò. À, mình ra lò. Vậy bước tiếp theo ra lò là mình sẽ cần phải làm những gì chị Hai? Mình đem ra lò xong bắt đầu mình cân. Mình cân, mình coi nhang nào hư thì mình bỏ ra. Rồi nếu mà không hư thì mình cân. Mình điếm 1 ngàn cây 1 cuối rưỡi bắt đầu mình cân cuối rưỡi. Dạ, vậy là bây giờ coi như là em đã trải qua hết đầy đủ tất cả các công đoạn rồi trừ cái công đoạn xáy là máy sẽ làm thôi. Rồi xáy xong bắt đầu bây giờ mình ra cân nhang nè. Dạ, vậy bây giờ chắc là cho em xin phép làm luôn không cuối cùng. Cân nhang, đóng cửa đó chị Ha. Và bây giờ thì xin mời quý vị khán giả sẽ cùng theo chân Gia Uyên và bước chân khám phá để chúng ta cùng hoàn thành khâu cuối cùng để có thể tạo ra thành phẩm thật là nổi tiếng của làng nhang tại Bình Chánh, TP.HCM. Thưa quý vị và đây là thành phẩm sau 1 buổi trải nghiệm. À không, nói đúng hơn thì đây là thành phẩm từ các nghệ nhân tại làng nhang Lê Minh Xuân đã làm ra. Chứ còn 1 buổi thì chắc chắn là Uyên sẽ không thể nào làm ra những chiếc nhang xinh như thế này. Và bây giờ thì chắc là Gia Uyên sẽ xin phép chị Thúy để mình được làm trợ lý phụ đếm nhang và cân nhang. Dạ, chị ơi bây giờ là em sẽ phụ chị đếm nhang. Dạ, chị ơi bây giờ mình đếm nhang là mình sẽ đếm như thế nào là đúng chuẩn chị ha? Mình đếm bây giờ 100 cây nè, mình để lên cân mình cân. 100 cây, dạ. Mình đếm lần 4 đi, vậy cho nó lẹ. 4 cây là mình đếm 1, mà mình đếm 25 lần là được 100 cây. À, vậy là mình sẽ đếm theo mỗi lần 100 cây. Vậy là bây giờ ở đây mình còn đếm thủ công hả chị? Còn đếm mình đếm thủ công chứ là mình để lên cân mình cân. Dạ, vậy bây giờ em sẽ thử cho em đếm coi có ok không nha. Rồi, 5, 6. Chị, chị cho em hỏi là ví dụ như 1 ngày ở đây thì 1 người có thể làm ra được bao nhiêu thiên nhiên chị? À, 1 người á, anh chạy, nếu mà ngồi máy á, thì 1 người là 1 ngày là cỡ được 100 thiên, 1 ngàn cây như vầy nè, 100 bó như vầy nè, rồi có người 120, 130, có người thì 70, 80. Nãy giờ 1 buổi em trải nghiệm thì em thấy là dù có sự hỗ trợ của máy móc ở bên này, nhưng mà cái quá trình làm ra 1 cây nhanh nó cũng rất là bất vả, em thấy phải mất nếu như mà không chỉ là 1 buổi ngày để làm ra 1 cái cây hoàn chỉnh như thế này, em nghĩ chắc là phải 1 ngày, 1 đêm không chị hả? À, mình chạy mình xáy cho 1 ngày, 1 đêm rồi bắt đầu mình ra đây, ra đây bắt đầu mấy chị này mấy cân nhanh, cân nhanh xong là đóng như vầy gọi là thành phẩm thôi nè. Dạ, chị cho em xem thử 1 bó thành phẩm nè. Đây là 1 bó thành phẩm, 1 bó này, quý vị ơi và đây là bó thành phẩm mà quý vị có thể thấy là để có được bó nhanh như thế này, thì đây chính là đôi bàn tay của những nghệ nhân tại làng nhanh này. Dạ, chị cho em hỏi là ở đây em thấy là có những loại nhanh có những màu sắc rất là khác nhau, ví dụ như là quý vị có thể thấy ở đây thì có màu vàng đậm, ở đây thì có màu vàng nhạt nè, chị có thể giúp em phân biệt những loại nhanh này, nó khác nhau như thế nào ạ? Cái nhanh này là nhanh tùng, còn cái nhanh này là nhanh áo, nhanh áo thì màu vàng, thì khách ở trên thị trường bây giờ người ta chụp muốn nhanh nào hơn chị? Tùy theo khách người ta, có người thì người ta thích cái nhanh màu nâu, có người thì thích màu vàng, cái sở thích thì theo sở thích mỗi người, nhanh nào cũng rất là chạy. Vậy thì nó khác nhau, cái điểm lớn nhất mà nó khác nhau là như thế nào ạ? Khác nhau là cái mùi, cái nhanh áo là mùi khác, còn cái màu tùng là khác. Em sẽ phát triệm ngửi thử nha, đúng là nó có khác nhau nhưng mà em nghĩ chắc là sẽ khác biệt lớn nhất khi mà mình đốt lên. Không, cũng khác là khác biệt cái mùi thôi, còn cái nhanh thì 3 ly hoặc 3 ly 2, cũng là cái nhanh nó ra cái ly, ăn thua là cái khách hàng người ta đặt cái ly. Vậy thì khách hàng người ta nói gì về nhanh ở làng nhanh của mình chị? Người ta, khách hàng thì người ta đặt nhanh của làng nhanh mình, thì người ta thích là nhanh là riêng riêng, nhanh tự riêng, không có quá chất. Rồi người ta đặt nhanh, người ta tới như những bà con người ta gần đây người ta thắp hương á, thì người ta tới đây, người ta mua hương, người ta viên cây như vậy nè, chắc cứng, không có bị yếu, không bị gãy. Cây nào cũng như cây nấy ra, chắc lên, không có bị yếu, không bị gãy, người ta quan điểm người ta đốt nhanh chứ không bị tắt. Hồi nãy thì em thấy là trong quá trình đếm nhanh, thưa quý vị thì chị Thúy đây có một công đoạn là sẽ ngồi lại một lần nữa để lựa ra những cây nhanh lỗi, những cây nhanh hổng, thì chị có thể hướng dẫn giúp em làm thế nào để mình phân biệt những cây nhanh lỗi, nhanh hổng? Khi mà nhanh mà vô rồi, nhanh thành phẩm rồi đó, vô rồi thì mình đem trước khi mình cân, nằm cái nhanh mình xe ra như vậy nè, mình như cây nhanh này đã bị hư nè, mình sẽ lựa ra, mình lựa ra những cây nhanh nào mà khi người ta làm ra cây nhanh nó bị lỗi á, là mình sẽ lấy ra cây nhanh hư. Vậy ví dụ như cây này là cây lỗi đúng không? Rồi, cây nhanh nó hư. Vậy thì chúng ta sẽ bỏ cây nhanh lỗi này ra, và chỉ giữ lại những cây nhanh đẹp nhất, hoàn hảo nhất, để trao gửi đến tay của khách hàng thôi. Dạ, wow. Vậy thì giữa các hội dân làm nhanh với nhau, thì mọi người có học hỏi đứng nhau, hay là một cái từ cao hơn đó là chuyển giao công nghệ gì trong cái quá trình làm nhanh này không chị? Nói chung là làm nhanh thì những người nào mình không biết á, thì người ta lại, mình cũng chỉ người ta, chỉ người ta làm, làm khi mà người ta làm thành phẩm cái nhanh mà đạt rồi, thì mình cho người ta lãnh gì nhà người ta làm. Nếu mà nói làm nhanh á, chị làm này 30 mấy năm á, thì chị thấy là khó khăn nhất á, là cái thời điểm mà nhanh xe tay và qua nhanh mái á. Nhanh xe tay qua nhanh mái lúc đó thời điểm rất là khó, tại vì thị trường á, người ta đang chuộng cái nhanh tâm duong, nhưng mà mình khi qua tâm tròn á, thì cái hàng nó mắc gấp đôi, gấp ba lần. Nên á, một kiện tâm duong nó chỉ có trăm mấy ngàn à, mình qua tâm tròn kiện tới 5-600 ngàn lần, thì nó sẽ mắc gấp ba, gấp bốn lần. Nên thật ra là mình ra thị trường á là khó khăn nhất là trong vòng một năm. Trong một năm đó đó, chị xe nhanh tay mà chị qua nhanh mái á, là nhanh mái chị thấy trào hàng ra thị trường rất là chậm. Mà khi qua một năm đó là thị trường nắm mắt được cái tâm tròn rồi á, thì bắt đầu là nó ổn định lại. Ổn định lại mình làm. Đến giờ là nói chung là giá cả thị trường không có ổn định. Hàng quá thì mình giao thì giá thì có một giá thôi, nhưng mà nhanh mình giao cho người ta là một giá. Nhưng mà còn mình nhập hàng vô á, thì nó vô giá lắm. Đến bây giờ vẫn còn khó khăn là giá cả không có ổn định. Trước đây, người làm nhan ngoài đôi tay khéo léo còn phải biết việc phơi nhan theo điều kiện thời tiết nào là hợp lý để nhan có được hình dáng đẹp mắt, không bị cong hay vân lên sau khi khô. Ngày nay, để đảm bảo được năng suất và tránh phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên thì tất cả các nhan được xấy bằng máy nên thành phẩm có chất lượng đồng đều và màu nhan vì thế mà đẹp mắt hơn rất nhiều. Sau khi được xấy khô, quá trình bảo quản nhan trong phòng hủ ẩm cũng quan trọng không kém giúp nhan không bị ẩm mốc và đạt chất lượng để cung ứng cho thị trường trong và ngoài nước. Tất cả quý vị chúng ta đang mong muốn tìm kiếm một loại nhan an toàn cho sức khỏe và đặc biệt là thân thiện với môi trường. Thì hãy có thể tin dùng loại nhan này. Và sau một buổi trải nghiệm tại đây thì Gia Uyên cũng đã nhận ra được rất nhiều điều. Thoạt đâu đến đây mình nghĩ rằng mình có thể trải nghiệm được cảm giác là xe nhan bằng tay. Thế nhưng thì nhờ sự phát triển của công nghệ thì ngày nay những bà con tại khu vực làng nhan này họ đã chuyển giao dần và đặc biệt chính công nghệ đã giúp cho người dân vừa có thêm nguồn thu nhập và chính những nguồn thu nhập này cũng như là tiết kiệm thời gian đã giúp cho những người dân ở đây tạo thêm động lực để có thể tiếp tục gìn giữ và phát triển với nghề. Và quý vị thân mến, chúng tôi hy vọng trong những số phát sóng tiếp theo quý vị sẽ tiếp tục đồng hành cùng với chúng tôi để cùng nhau khám phá những điểm đến thú vị cùng với bước chân khám phá trên VTV9 vào lúc 19h35 thứ 5 hàng tuần. Và bây giờ thì xin chào và hẹn gặp lại.