BẠCH VÂN GIA HUẤN - Nguyễn Bỉnh Khiêm - P1/2

Bài mở đầu Lương Đức Thánh sống như biển cà Truyền dạy cho thiên hạ điều hay Làm điều thiện, hưởng phúc dày Bất nhân thất đức, có ngày tiêu phong Mềm dẻo tốt hơn cường cứng Lưỡi mềm còn mãi, xăng thường gãy đi Chớ cậy ta dài mà chê người ngắn Đừng dối lòng, đừng oán đất trời Lặng im mà ngẫm sự đời Tình người thoang thoảng, vơi vơi thì bền Đừng quên bạn nghèo hèn xưa cũ Vợ cháu sau, xin chớ phụ tình Vật ngon, ăn quá bệnh sinh Vui chơi quá mức, át thành tai ương Giàu sang lắm, nhiều đường bỏng lập Cây tái trồng, hành gốc bị thương Buổi sáng còn quốc ruộng lương Biết đâu chịu đã công đường có khi Làm tướng đâu phải vì giọng giỏi Thân Nam Nhi chỉ phải tự cường Hiếu hạnh Đức hiếu hạnh là chương thứ nhất Hãy suy xem sự thật ra sao Chăm hay lấy hiếu làm đầu Vạn điều ác cũng khơi màu tự dâm Dành sách cho con cháu là quý Nhưng dễ đâu họ đã đọc cho Dành vàng cho họ đầy kho Chắc đâu họ đã giữ cho lâu bền Chỉ bằng tích đức liền liền Mới là cái kế lâu bền về sau Họa hay phức biết đâu là cửa Do con người định cả đấy thôi Ngẫm xem quy luật đất trời Trồng đậu được đầu dưa thời được dưa Lưới trời rộng thưa mà không lọt Không bao giờ bỏ rót chính tà Biết xấu thời tránh cho xa Biết lỗi sửa lỗi ấy là điều hay Trước khoan nhượng sau dày quả phúc Trước mở mang sau được phúc lành Chớ chơi với kẻ bất minh Của phi nghĩa chớ chiếm thành của ta Lòng chớ nghĩ san tà hiểm độc Chân đi không bước bầy sẫm càn Nghe lời nói thẳng sót sàng Thấy nơi trình nghĩa đường hoàng thì theo Người siêng năng thêm nhiều tuổi thọ Kẻ chơi bời đa số chết non Sự đời chậm chắc thì hơn Tình người thoang thoảng thì hơn quá nồng Sự sang sầu nếu không đáng hưởng Cố hưởng rồi cũng chẳng xa sao Chưa già đã hưởng lọc cao Hẳn rằng sau cũng mau mau hết đời Kẻ mu mô hại người người hại Nuôi hận thù thì mãi không thôi Người quân tử chẳng hoài hơi Chẳng cần lý sự tránh lời hơn thua Có bệnh biết phòng ngừa bệnh tật Thì con người chắc hẳn sống lâu Có việc biết bảo ban nhau Cửa nhà yên ấm bền lâu tình người Lấy phở đâu kén đẹp người Được người hiền đức thì đời mới vui Mối quan hệ với người thân quyến Dù xa gần mang đến thăm nhau Quan chức chẳng cứ thấp cao Thanh liêm cần mẫn dân nào chẳng yêu Tình bạn bè giúp nhau mới đẹp Chớ có vị nhộn nhẹt thân chơi Ngọc là vật quý ở đời Cháu con hiếu thảo sáng người lạ phong Phận làm con Phận làm con phải thân đạo hiếu Phận làm dân phải hiểu chữ chung Cha làm việc tốt con cùng làm theo Cuộc cải nhiều dùng lâu cũng hết Chữ hiếu chung hưởng mãi vô cùng Bạn mu tư lợi thì đừng Bạn điều chân chính nên cùng tham gia Làm tốt chở ba hoa kể lề Hoa sớm nở thì hoa sớm tàn Cẩn thận đăng phá ngàn vàng Phải suy nghĩ kỹ hãy làm mới hay Người tốt hay dắn tay làm phúc Giúp ai không lợi dụng người ta Người biết lỗi sửa thì tha Chị người có tội chớ mà quá nghiêm Dạy điều thiện đừng nên tham quá Để người học có khả năng theo Khoan hòa sẽ được tin yêu Riêng năng cần mẫn át nhiều thành công Nói thận trọng thì không sợ lỗi Làm thận trọng đỡ húi về sau Thế lực dù mạnh đến đâu Nếu đem dùng hết át sau hại mình Hoặc cậy thế tạo thành phúc lập Hẳn rằng sau cũng chẳng xa gì Cứ đường chính đạo mà đi Hiếu chung nhân nghĩa nghĩ suy mà làm Bàn về sự giàu sang Giàu với sang ai chả ước mong Nhưng giàu sang chẳng chính công Là phi đạo đức hẳn không lâu bền Ai sống kẻ nghèo hèn cũng chán Nhưng bất lương đuổi hẳn chẳng đi No cơm hầm thiết gì thịt cá Vui cảnh nghèo quên cả giàu sang Người quyền quý lắm bạc vàng Lấy gương xử với họ hàng mà soi Ở phải đạo nhiều người giúp đỡ Sống bất lương ít chỗ thân tình Thà nghèo giữ được thơm xanh Hơn giàu lắm chuyện phẩm bình cười che Bọ ngựa rình con ve định bắt Chim xẻ rình bọ sát phía sau Tiếng tâm lần lẫy càng nhiều Tránh xa kẻ xấu xinh biểu ghét ghen Nhiều tài cũng lắm phen khốn khổ Nhiều công là cây hố suy bì Nhớ rằng đừng cậy chẳng khoe Phải luôn thận trọng chớ hề vô chương Nói với bạn việc ngay ý thẳng Phải người tham họ chẳng nghe đâu Nói với quan chuyện thanh cao Phải người tham nhũng hẳn sâu nó trù Bài thứ tư nêu câu đại nghĩa Dạy cho ta biết để khuyên nhau Chung với nước đặt lên hàng đầu Đạo cha con được xếp vào đại luân Trai tài biết thương dân thủ tiết Gái kiên trinh phải biết xử mình Người tài nước được thơm xanh Vợ xòi như được ngọc lành trời cho Gái bất chính thì cho chẳng lấy Trai có tài mắc bẫy thì ngu Bất trung dễ mắc mưu thù Minh quân như mù mới lấy làm quan Con dân thường chăm ngoan học dòi Cũng có ngày tiến tới làm quan Con quan chẳng chịu học hành Suốt đời cũng chỉ làm anh dân thường Làm quan trước thấm ơn chế độ Có nuôi con mới nhớ được công cha Muốn lỏng ngay thẳng thật thà Dèn luyện ý chí phải là đầu tiên Mong tốt lành mọi chuyện công tư Rất vui là đọc thi thư Việc đời mệt nhất ấy là dạy con Cha nghiêm vụ săn con hiếu thảo Mẹ nhân từ dạy bảo gái ngoan Nhà lành hương tỏa chi lan Ở đâu chẳng thấy mùi thơm ngạc ngào Gần kẻ ác như vào chợ cá Buộc người ta quen cả mùi tanh Có nết tốt chẳng kiêu căng Đức dày thêm mãi tạo thành thói quen Giàu chớ kiêu chớ nên ích kỳ Sang cũng đừng xa xỉ hợm đời Việc làm muốn tốt tuyệt vời Ba lần cân nhắc hẳn hơi mới làm Suy tính kỹ bao hàm hai ý Việc trung riêng thấu lý đạt tình Từ xưa vẫn sợ vẫn kinh Lòng người nham hiểm nảy sinh khó lường Kẻ tiểu nhân mưu đồ xảo quyệt Thích mưu đồ tiêu diệt người ngay Cho dù hiểm độc quắt quay Không qua lẽ phải chẳng xoay đạo trời Kẻ bất nhân nhất thời nổi loạn Không người thì trời diệt chẳng tha Tự nhiên được của đầy nhà Một là lộc lớn hai là họa to Có lúc bại trời cho thắng cuộc Hoặc đang nghèo bống được xảo sang Thế gian yêu lắm ghét nhiều Khen nhiều chê lắm bao điều bất an Mừng nhiều lo lắm chẳng oan Vinh nhiều nhục lắm thế gian thường tình Đừng cậy thế mà sinh kiêu ngạo Chớ cậy quyền để tạo lợi riêng Làm một điều thiện cũng nên Trừ một việc ác quả nhiên rất cần Sinh sự thì bận tâm mệt sức Nên nhún nhường tạo đức thì hơn Việc chuẩn bị kỹ hãy làm Việc không chuẩn bị chớ tham làm bừa Bao kinh nghiệm từ xưa đã thấy Sai một ly đi mấy sặm đường Quả quyết được việc lễ thường Đắn đo hỏng việc ấy hương ở đời Sắc chẳng mê người chính người mê sắc Rượu chẳng say người chỉ tại người say Đừng nên vui quá nói chày Chớ vì xương quá vung tay làm liều Quý chim phượng bởi yêu lông cánh Trọng người hiền ở cách nói năng Gặp khi hoạn nạn khó khăn Hành vi tế nhị nói năng lựa lời Mười mắt rồng và mười tay trỏ Thật công minh sáng tỏ sâu xa Quả đào người quý tặng ta Ta lấy quả mận đem ra biếu người Cung nỏ lạ chớ cầm mà khốn Ngựa chẳng quen chớ cưỡi mà ngã Qua ruộng dưa chớ sửa giày Dưới gốc mận chớ sơ tay sửa đầu Coi chừng trốn cửa cao nhà sông Đừng cạnh rằng tông tộc mình to Họ to lắm chuyện tò mò Cửa cao thường sở những trò kiêu căng Người tốt chơi nói năng chân thật Kẻ xấu chơi như mặt chết rồi Người tốt bền trí thức thời Khó khăn thuận lợi vẫn nuôi trí bền Kẻ xấu thường văn xin lúc khó Được việc rồi thì nó quên luôn Mới hay muôn sự vui buồn Những điều trí thiện phải luôn ghi lòng Bài thứ sáu hai dòng thiện ác Là hai điều thật khác nhau xa Trầm nằm trong cõi người ta Giờ hay bao ứng thật là công minh Bao ứng có khi nhanh khi chậm Nhà tối nghèo nào dám coi khinh Việc làm phúc nếu vô tình Như tuồng lánh nạn đáng khinh khỏi bàn Kẻ bạo ngược mưu toan việc xấu Địp được người sao giấu được trời Vầng dương mọc lạnh luôn hồi Tình người cũng tụ xong lại tán Buồn lại vui vui chán lại buồn Cỏ hoa sớm nở tối sàn Cây tùng cây bách muôn ngàn sức xuân Mỗi ngày xét bản thân ba lượt Đêm nhiều người sẽ biết cho ta Số trời vốn sẵn định xa Giàu sang có mệnh vinh hoa có ngày Hoa nở muộn do cây cằn cỗi Đời chưa vui bởi nỗi khổ nghèo Giàu sang khách đến thăm nhiều Nghèo hèn thân thích xa chiều cách ly Lúc dư giật phòng khi tung thiếu Khi vui sướng phải liệu khi buồn Một nhà nề nếp cương thường Tình anh em thuận lòng nhân ái Nghĩa bạn bè qua lại giúp nhau Người con phòng lúc ốm đau Chữa thóc phòng đói là câu trí tình Giúp người gặp cảnh tình nguy kết Hoặc cứu người trong lúc gian nguy Có mấy đường nơi cứu đi Tiếng nói một nẻo bụng suy một đằng Chờ có lành bắt phành xa méo Đừng làm cho bé xé xa to Một chút tả tất quanh co Người ta sẽ tỏ các trò quắt quay Lời không cánh mà bay khắp ngà Đạo đức cao thì gốc cả dễ sâu Ngọc vết mài chẳng khó đâu Nói sai biết sửa bao lâu mới lành Lời đã nói bay nhanh hơn xó Bốn ngựa phi cũng khó tuổi theo Khinh người là thói tự kêu Người ta khinh lại đời nào chịu thua Tự khen mình mà che người hẳn Thì người ta có trọng gì mình Hãy duy thiện ác nhục vinh Ở sao có nghĩa có tình thì hơn Việc ra thất muốn yên mọi sự Mỗi người nên biết sự phân minh Đừng mưu lấy của bất minh Chớ ghen ghét với người mình còn thua Vợ người ta chớ đùa cợt nhà Đừng dẻm pha quây phá hôn nhân Một năm có một mùa xuân Mỗi ngày chỉ một giờ dần đầu tiên Cháy nhà có nước liền dễ chữa Láng giềng cần giúp đỡ lẫn nhau Tình đời lắm chuyện thương đau Anh em để mất lòng nhau thật buồn Người xưa bào thói quen thường vẫn vậy Đàn bà thì khó dậy khó chịu Quân tử phép chẳng cần theo Tiểu nhân chẳng chấp những điều lễ nghi Thấy ai có vật gì quý giá Chớ lân la tán gạ này xin Công việc nào quá khó khăn Đừng buộc người khác phải lăn vào làm Muốn trách người phải xem mình trước Nếu tha mình tha được người ta Đứa bất chính kẻ gian tà Kết thân với chúng dễ mà tàn thân Không minh bạch miếng ăn lời nói Là nguyên nhân cái tội hại mình Lúc trẻ lao động nhiệt tình Khi giả cuộc sống gia đình thảnh thơi Trẻ mà lêu lồng chơi bời Về giải chắc hẳn cuộc đời gian chân Của cho con đâu cần vàng ngọc Mà cho con được học được hành Cho muôn khoảnh ruộng tốt sanh Chẳng bằng cho chúng nghề lành trong tay Mộng làm giàu thường hay thất đức Làm điều nhân khó được giàu sang Thuốc hay khó chữa bệnh quan Của nhạc đường khó mở mang giàu bền Bất chính mà trở nên phú quý Như mây bay bọt khí nổi trôi Phúc do trong sạch lòng người Đức từ kiên nhẫn sống đời yêu thương Tham lam lắm tất vương tai họa Sống bất nhân tội trả thoát đâu Tiểu nhân chẳng giúp ai đâu Bởi trong lòng họ như đầu mũi kim Chỉ gai góc sắt tìm mưu kế Cốt hại người để mong mình lợi Người quân tử có bất bình Liệu mà xa lánh kẻo sinh hận thù Tình người khác chi tờ dây trắng Như cuộc cờ vốn chẳng sống nhau Khéo mà ứng xử với nhau Đừng làm ai đó phải trâu đôi mày Chớ mạt sát dây tay mắm miệng Để người ta phải nghiến hàm răng Ngựa gầy nên kém chạy hăng Người không hồ hời phải trăng vì nghèo Sẵn tiền rượu thì nhiều bạn đầy Lúc lâm nguy nào thấy một ai Luật trời báo ứng chẳng sai Không trước mắt cũng lâu dài chứng minh Bài thứ bảy quyên luôn tích thiện Chứa điều lành như mặt trời lên Rất vô tư, rất tự nhiên Sáng soi muôn nèo chẳng phiền đến ai Chứa điều ác là tai họa đầy Lửa trên đầu nào thấy mà lo Chuyện ác dù chẳng nói to Trên trời rung động tự hồ sấm vang Việc mờ ám tưởng không ai biết Nhưng mắt thần như điện sáng soi Dầu sang đúng phận thì thôi Nghèo hèn xử xử đúng môi trường nghèo Duy tử ta xa nhiều người khác Khoe điều lành điều ác xấu đi Thấy ai làm ác điều gì Khéo can ngăn hoặc hoành đi chớ nhìn Chuyện người khác không đem đàm tiếu Mặt người ta mạnh yếu sợ hay Nói nhiều nghe cũng chán chày Khuyên nhiều sinh oán bấy ngày lẽ thường Khi yêu cũng nên lường lúc ghép Lúc ghép nên nhớ đến khi yêu Việc làm lời nói ít nhiều Phải nên hướng thiện Phải theo phận mình Giữ yên phận là bài thư tám Đừng để người đụng chạm đến ta Biết lo tính biết phòng xa Khoan rung ngay thẳng hẳn là sống lâu Nước chân chính lòng trời cũng thuận Quan thanh liêm dân hẳn yên lòng Vợ hiền là phúc nhà chồng Các con hiếu thảo thì lòng cha yên Dẫu có tài giỏi chớ nên khoe khoác Nhĩu sự sao bằng được an nhàn Bốn mùa ấm lạnh sành soàng Nói năng thật trọng rõ ràng được yên Của dễ được tất nhiên dễ mất Được vất vả thì mất khó khăn Làm thông thả việc chắc ăn Việc đời muôn sự khó khăn ban đầu Người xưa nói những câu triết lý Vào núi bắt hồ dễ như chơi Còn khi mở miệng dạy người Khó khăn nhiều lắm liệu lời đắn no Quân tử cần ăn no uống đủ Không cầu kỳ cốt giữ bình yên Trò tìm thầy học dễ tìm Thầy tìm trò tựa mò kim đáy hồ Việc chia chác chẳng lo ít ỏi Chỉ đáng lo cái tội không đều Không lo hoàn cảnh túng nghèo Chỉ lo xã hội nhiều điều bất công Quá ngam hiểm bởi lòng tham lắm Quá nhẫn tâm lòng hành quá tàn Giữ đại đạo là bài thư chính Lấy chữ chung chữ tím làm đầu Người quân tử đạo đức cao Không kêu thái giữ trước sau chan hòa Khi cần giúp người ta việc gớp Chẳng chọn ngày đừng bấm ngón tay Người được ta cũng mừng thay Người đau thông cảm đắng cay cho người Nói thao thao ngàn lời tươm tết Cũng không bằng việc thật đã làm Kiếm lời chê trách nhân gian Chính là chuốt lấy mối quan hại mình Ta giúp người chân tình độ lượng Là góp điều làm phước đáng tin Chăm nghe không bằng một nhìn Một việc thực tế hơn nghìn lời xuân Việc trời đất cũng thường thay đổi Sáng gió mưa chiều đã đẹp trời Giống như cuộc sống con người Sáng chiều may rùi đầy phơi chuyển vần Có việc đối với ta như thế Nhưng với người đâu dễ giống ta Khi lời nói trái phát ra Tất nhiên cái họa cũng xà vào theo Của phi nghĩa đưa vào cửa trước Nó cũng tìm đường bước lối sau Đừng làm những chuyện không đâu Chớ tham của lạ để sau bận lòng Việc đừng quá lao tâm cật lực Nên đánh đo vừa sức thì làm Không lười biếng chẳng tham lam Học diều đại đạo để làm thực tâm