Táo Quân - Gian bếp và điều thiêng liêng ở rất gần #chammotchut #podcastviet

Những ngày sắp Tết, thời gian thường trôi rất nhanh, nhanh đến mức nhiều người vừa kịp nhận ra thì năm đã sắp qua. Việc nối việc, danh sách cần làm dài thêm, đầu áp lúc nào cũng ở phía trước. Ít ai có cảm giác năm cũ đi chậm lại, mà thường là ngược lại, càng về cuối mọi thứ càng dồn dập. Nhưng lạ là giữa nhịp nhanh ấy, người xưa để lại một bốc thời gian rất riêng, ngày hai ba tháng chạp. Không phải ngày nghỉ, không phải ngày hội, cũng không phải lúc người ta được phép dừng hẳn. Chỉ là một ngày rất bình thường, nhưng năm nào cũng khiến nhiều gia đình tự nhiên thấy cần thu xếp lại bếp đúc, lau dọn gian nhà, và nói với nhau chậm hơn một chút. Không phải vì mê tín, cũng không hẳn vì nghi lễ, mà dường như đến thời khắc ấy, con người ta có một nhu cầu rất tự nhiên, cần một khoảng lặng trước khi bước qua năm mới, và trong khoảng lặng đó, người ta lại nhớ đến Táo Quân. Người xưa kể sự tích Táo Quân bằng một câu chuyện, nghe thì buồn, nhưng rất gần với phận người. Một gia đình nghèo, vợ chồng thương nhau, nhưng không vượt qua được những thiếu thốn thường ngày. Vì đói nghèo, vì mỏi mệt, vì những lời nặng nhẹ tích tụ theo năm tháng, họ lạc mất nhau lúc nào không hay. Người vợ bỏ đi, lưu lạc phương xa, người chồng ở lại, sống trong ân hận và chống trải. Thời gian trôi, mỗi người đều cố gắng sống tiếp, mỗi người đều có một con đường riêng. Người vợ sau này tái giá, tưởng như đã khép lại một đoạn đời cũ. Cho đến một ngày, trong một hoàn cảnh chứa treo, ba con người ấy gặp lại nhau, không phải ở chốn đình đài, cũng không phải nơi công đường, mà trong chính gian bếp cũ, nơi từng nhóm lửa, từng nấu cơm, từng sống với nhau qua những ngày khó nhọc nhất. Điều đáng nói là trong khoảnh khắc ấy, không có oán trách, không có phân bua, cũng không có đúng sai rạch ròi. Chỉ có sự lặng đi của những người đã đi qua quá nhiều để không còn nỡ làm đau nhau thêm. Và chính trong sự lặng đi ấy, họ chọn cách chịu phần thiệt về mình, để người khác được yên. Người xưa kể câu chuyện này không phải để ca ngợi cái chết, càng không phải để đẩy con người vào bi kịch, mà để gửi gắm một điều rất sâu kín. Ở nơi bếp lửa, điều giữ con người lại với nhau không phải là lý lẽ, mà là tình nghĩa. Không phải ai đúng hơn ai, mà là ai nỡ làm đau ai đến đâu. Nếu nhìn kỹ, ta sẽ thấy sự tích táo quân không giống phần lớn những câu chuyện về thần linh. Ở đó không có phép màu, không có trừng phạt, cũng không có sự phân xử rạch ròi giữa đúng và sai. Người xưa không kể câu chuyện này để dạy con người sợ, mà để dạy con người biết giữ. Giữ điều gì? Giữ lòng mình trước tiên. Trong văn hóa Á Đông, thần không đứng tách rời con người. Thần không ở một thế giới hoàn toàn khác. Thần hiện diện trong đời sống chứng dám các con người sống với nhau mỗi ngày. Bởi vậy, táo quân không được đặt ở đình làng, không ở miếu lớn, mà ở bếp, ở nơi thấp nhất của ngôi nhà, nhưng lại là nơi ấm nhất. Giàn bếp là nơi không ai diễn lâu được. Ở đó con người bộc lộ rõ nhất Những lời nói trong bếp thường không trao chuốt, nhưng lại là những lời thật nhất. Và chính vì thế, bếp cũng là nơi dễ xin lỗi nhất. Lỗi không phải lúc nào cũng thành tội, nhưng đủ để làm nhau tổn thương. Người xưa hiểu điều đó, nên táo quân, vị thần trong gian bếp nhắc nhờ con người khi nói một lời, làm một việc, còn có một ảnh nhìn đang lặng lẽ chứng giám. Có những điều nếu đem ra ngoài xã hội có thể không sai, nhưng trong gian bếp lại thành nặng nề. Một câu nói gắt lúc mệt, một cái quay lưng khi người khác cần, một sự im lặng kéo dài không đúng lúc, tất cả đều không đi đến pháp luật, nhưng không vì thế mà trôi qua vô dấu tích. Sự tích táo quân được kể trong mạch ấy không cần giảng về thần, chỉ kể một câu chuyện đất người để ai nghe cũng tự hiểu rằng có những điều không ai phán xử, nhưng không phải là không ai biết. Có những việc không bị phán xét trước mắt, nhưng vẫn được ghi nhận trong trật tự vô hình của trời đất. Điều này rất khác với tư duy hiện đại, nơi con người quen tin rằng chỉ những gì đo đếm được mới là thật. Người xưa thì ngược lại, họ tin rằng phần không nhìn thấy mới là phần giữ cho đời sống không đổ vỡ. Bởi nếu con người chỉ sống theo điều nhìn thấy thì rất dễ trượt. Nhưng nếu con tin rằng trên đầu mình có trời, quanh mình có thần thì tự nhiên sẽ biết trừa lại cho nhau một khoảng. Táo quân vì thế không phải là vị thần để cầu xin, ngày là vị thần để con người tự nhìn lại mình, nhìn lại cách đã sống với người cùng bếp, cách đã giữ hay làm rơi mất hơi ấm của một mái nhà. Mỗi năm chỉ một lần tiễn táo quân về trời nhưng thực ra là một lần con người tự gửi lên một bản tự kiểm rất lặng. Và chính trong sự lặng lẽ ấy văn hóa Á Đông nuôi dưỡng đạo sống. Không cần nhiều lời răn, không cần luật lệ trang trịt, chỉ cần con người còn tin rằng điều mình làm dù không ai thấy cũng không phải là vô nghĩa. Tin rằng trời có thiên đạo, tin rằng thần có thần lý, và con người nếu còn kính sợ điều cao hơn mình thì sẽ còn biết sống sao cho phải. Có lẽ vì vậy mà những câu chuyện như táo quân không bao giờ cũ, không phải vì nghi lễ mà vì nó chạm đúng vào nơi con người dễ lạc nhất đời sống thường ngày và cũng chính ở nơi ấy người ta cần một điểm tựa vô hình nhất. Bởi vậy cúng táo quân không hẳn để chơi nghe mà là để lòng người tự chậm lại. Trước ngưỡng cửa năm mới mỗi người có thể lắng xuống mà nhìn lại cách mình đã sống trong chính gian bếp của mình, đã đối đại với nhau ra sao khi mỏi mệt, đã giữ được bao nhiêu ấm áp giữa những lo toan không tên và đã vô tình làm đau nhau ở những lúc nào. Với nhiều người phụ nữ khoảnh khắc ấy lại càng lặng. Một năm trôi qua trong những việc không tên, những nhẫn nhịn không thành lời, những cố gắng ít khi được nhìn thấy đến lúc này có lẽ cũng không cần thêm điều gì lớn lao chỉ cần cho mình một ý nghĩ rất hiền. Năm tới mong mình được sống nhẹ hơn, nhẹ để thở, nhẹ để cười, nhẹ để tiếp tục giữ lừa mà không tự làm mình cạn kiệt. Trước khi rời podcast này, nếu có thể bạn hãy dừng lại một chút nhìn gian bếp của mình và tự hỏi rất khẽ xem năm qua mình đã đủ dịu dàng với những người cùng bếp hay chưa. Nếu rồi coi như năm cũ đã chọn, nếu chưa thì năm mới vẫn còn kịp. Người Á Đông tin rằng lòng ngay thì trời gần, không cần lời khấn xài chỉ cần sống cho phải nhất là ở nơi gần mình nhất. Cảm ơn bạn đã ở lại đến phút này, chúc bạn một mùa cuối năm đủ lặng để soi mình và đủ ấm để bước sang năm mới chậm một chút để kẻ và để ngậm.