Vũng Tàu : Thành phố duy nhất ở Việt Nam đang sống trong hai thế giới

Có một thành phố mà hàng triệu người Việt Nam chỉ biết đến như một điểm cuối tuần, nơi người ta chở nhau xuống tắm biển, ăn hải sản, rồi lại lên đường về thành phố vào tối chủ nhật. Người ta gọi nó là phổi xanh của Sài Gòn. Người ta gọi nó là thiên đường giải trí. Nhưng điều kỳ lạ là, cái thành phố bình yên với sóng biển và ghế tắm nắng đó lại từng là mục tiêu mà hết đế chế này đến đế chế khác tranh giành suốt gần 500 năm. Người Bù Đáng Nha đặt tên nó, người Pháp xây pháo đài ở đó, người Mỹ đổ quân vào đó, và Liên Xô sau khi cuộc chiến kết thúc cũng không bỏ qua nó. Câu hỏi là tại sao? Tại sao một cái bán đảo nhỏ với hai quả núi không cao lắm lại khiến cả thế giới phải đế mắt tới? Hôm nay chúng ta sẽ không đi du lịch Vũng Tàu, chúng ta sẽ đọc bản đồ của nó. Và khi đọc xong, bạn sẽ không bao giờ nhìn nơi này theo cách cũ nữa. Hãy bắt đầu từ thứ duy nhất không thể thay đổi được. Thứ đã quyết định tất cả địa lý. Nếu bạn nhìn vào bản đồ Việt Nam và đặt ngón tay vào điểm mà đường bờ biển miền Đông Nam Bộ bỗng nhiên nhô ra xa nhất về phía biển, đó chính là Vũng Tàu. Không phải ngẫu nhiên mà hình dạng của nó trông như một cái mũi thuyền khổng lồ đang lao về phía biển Đông. Đây là một bán đảo, một phần đất còn xót lại nhô ra ngoài đại dương như thể thiên nhiên cố tình xây sẵn một tiền đồn tự nhiên. Về phía Tây là Vịnh Gành Giái, nơi các con sông lớn của vùng Đông Nam Bộ đổ ra, kéo theo tất cả hàng hóa và con người từ sâu trong nội địa ra ngoài biển. Về phía Đông là Biển Đông, con đường huyết mạch của thương mại châu Á từ hàng nghìn năm nay. Và ở giữa hai thứ đó là Vũng Tàu, ngồi chắn ngang như một người gác cổng không thể bỏ qua. Trong lịch sử, bất kỳ đội tàu nào muốn tiến vào Sài Gòn và cửa ngõ huyết mạch thương mại của cả vùng Nam Bộ đều buộc phải đi qua vùng biển này. Và điều đó có nghĩa là ai nắm Vũng Tàu, người đó nắm Sài Gòn. Đây không phải lý thuyết địa chính trị trưu tượng. Đây là thực tế mà lịch sử đã chứng minh đi chứng minh lại, mỗi lần lại bằng những cái tên khác nhau và những khẩu pháo to hơn. Nhưng đó chưa phải điều đặc biệt nhất, để hiểu tại sao Vũng Tàu không chỉ là một vị trí chiến lược, mà còn là một cái bẫy địa lý mà những kẻ cai trị nó đều bị cuốn vào. Chúng ta cần quay ngược thời gian về những thế kỷ đầu tiên mà người ngoài đặt chân đến nơi này. Người Bồ Đào Nha là những người phương Tây đầu tiên có tên trên bản đồ vùng đất này. Họ ghé vào đây trong những chuyến hải trình dọc bờ biển châu Á vào thế kỷ 16 và họ gọi nó là Sinko Chagas, tạm dịch là năm vết thương của Đức Chúa. Cái tên nghe có vẻ tôn giáo, nhưng thực ra đó là cách người đi biển đặt tên cho những nơi mà họ cần ghi nhớ để quay lại. Và người Bồ Đào Nha rõ ràng muốn quay lại. Cái bản đảo nhỏ này có thứ mà mọi đội tàu đường dài đều thèm muốn vịn kín gió để neo đậu an toàn, xuống nước ngọt trên núi để bổ sung nước uống, và vị trí ngay trên tuyến thương mại quan trọng nhất của Đông Nam Á. Người Việt Nam cũng biết điều đó từ sớm hơn rất nhiều. Trong bộ phủ biên tạp lục của học giả Lê Quý Đôn, viết năm 1776, có ghi lại rằng bản đảo Vũng Tàu là nơi hải đảo có dân cư, một Vũng lớn mà ngày để che chở cho tàu thuyền đũ nghỉ, nơi có suối nước ngọt, có người dân trài, nơi được gọi là cửa quan sung yếu. Người xưa không nói nhiều, nhưng khi họ dùng từ sung yếu, họ biết mình đang nói gì. Vào thời nhà Nguyễn, triều đình nhận ra tầm quan trọng quân sự của mảnh đất này. Năm 1839, vua Minh Mạng sai quân dân Biên Hòa xây đắp pháo đài Phước Thắng ngay trên đỉnh núi, nhìn ra vịnh gành rái, theo hình vọng nguyệt tường đá kiên cố. Hàng trăm quân thường trực đóng ở đó. Nhiệm vụ là gì? Bảo vệ cửa ngõ vào Sài Gòn. Đó là năm 1839. 14 năm sau, người Pháp xuất hiện, và họ xuất hiện bằng tàu chiến. Năm 1859, hạm đội Pháp vào Vũng Tàu, không phải để tham quan. Họ vào để đo sâu vịnh, vẽ bản đồ, chuẩn bị cho cuộc tấn công vào Sài Gòn. Và họ biết, họ cần phải kiểm soát cái bản đảo này, nếu muốn giữ an toàn cho tuyến tiếp tế của mình. Người Pháp đặt lại tên cho Vũng Tàu là Cap Sanjak, tức là Mũi Sanjak. Cái tên nghe rất thanh lịch, rất Pháp. Nhưng phía sau cái tên thanh lịch, đó là một chiến lược hoàn toàn thực dụng. Điều mà người Pháp làm ở Vũng Tàu sau đó là thứ mà ít người để ý. Họ không chỉ xây pháo đài và trại lính, họ xây cả resort. Nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng đây chính là nghịch lý đầu tiên của Vũng Tàu và nó bắt nguồn hoàn toàn từ địa lý. Vị trí của bản đảo này nhô ra biển, đón gió biển từ ba phía. Cách Sài Gòn vừa đủ xa để thoát khỏi cái nóng và cái ẩm của thành phố lớn, khiến nó trở thành nơi lý tưởng để nghỉ dưỡng. Những viên chức thực dân làm việc ở Sài Gòn trong cái nóng nhiệt đới ngột ngạt, cần một nơi để phục hồi sức khỏe. Và Vũng Tàu, với gió biển, với bãi biển dài, với hai quả núi tre trắng, là nơi hoàn hảo. Người Pháp xây viện điều dưỡng Anduza từ năm 1870, khách sạn Grand Khai Trương năm 1897. Và năm 1896, họ xây Bạch Dinh, biệt thự trắng trên đỉnh núi nhìn ra biển, nơi mà toàn quyền Đông Dương có thể vừa nhìn xuống vịnh vừa hưởng gió mát. Đến năm 1934, Vũng Tàu đã có gần 50 biệt thự tư nhân, hàng chục khách sạn, cùng với các đồn pháo, nhà kho và cảng quân sự. Một thành phố có hai khuôn mặt ngày, thì resort, đêm thì pháo đài, cửa ngõ Sài Gòn vừa mở cửa đón khách du lịch, vừa chỉa pháo ra biển. Cái logic đó sẽ lặp lại nhiều lần trong lịch sử Vũng Tàu. Nhưng hãy chú ý vào thứ không thay đổi trong suốt tất cả những sự kiện đó, bất kể ai đến. Dù là người Bồ Đào Nha, người Nguyễn, người Pháp hay người Mỹ sau này, họ đều làm cùng một việc nhìn vào vị trí địa lý của Vũng Tàu và lập tức nhận ra giá trị chiến lược của nó, không cần ai phải giải thích. Bản đồ tự nó nói lên tất cả. Đó là sức mạnh của địa lý, nó không thay đổi theo chiều đại hay ý thức hệ. Nó cứ ở đó, trung thành với những ai biết đọc nó. Ý đài biết rằng trong chiến tranh Việt Nam, Vũng Tàu lại đóng một vai trò khác biệt hoàn toàn so với những chiến trường đẫm máu ở phía Bắc hay rừng sâu Tây Nguyên. Trong khi Khe Xanh hay Huế đang chìm trong lửa đạn, Vũng Tàu lại trở thành trung tâm nghỉ dưỡng cho lính Mỹ và Úc. Đây là nơi những người lính được gửi đến sau nhiều tuần hoặc nhiều tháng chiến đấu, để nghỉ ngơi, để không nghĩ về chiến tranh trong vài ngày. Người Úc đóng quân ở đây, lâu đến mức họ xây cả câu lạc bộ, có quán bar, có bãi biển riêng. Người dân địa phương gọi thời kỳ đó là thời của lính đi cấp, bởi cái tên cũ của Vũng Tàu là ô cấp. Một chiến trường mà một mặt là tiếng súng, một mặt là tiếng sóng. Nghịch lý đó không phải ngẫu nhiên. Địa lý của Vũng Tàu buộc nó phải tồn tại ở cả hai thế giới cùng lúc. Rồi tháng 4 năm 1975 đến, và đây là thời điểm mà câu chuyện của Vũng Tàu bước sang một chương hoàn toàn khác, một chương mà ít người biết đến, nhưng lại quyết định đến tương lai không chỉ của thành phố này, mà của cả quốc gia. Một năm trước khi Sài Gòn thất thủ, tháng 2 năm 1975, Tổng thống Việt Nam Cộng Hòa Nguyễn Văn Thiệu đã leo lên một trực thăng và bay ra ngoài khơi Vũng Tàu. Ông đang đến thăm một cái gì đó rất đặc biệt, một dàn khoan dầu. Không ai biết khi đó rằng chuyến thăm đó sẽ không bao giờ có ý nghĩa gì với ông ấy nữa, bởi vì hai tháng sau, tất cả sẽ sụp đổ. Nhưng cái mà ông Thiệu đi xem đó lại chính là thứ sẽ định hình Vũng Tàu trong 50 năm tiếp theo. Và nó không phải đến từ trên bờ, nó đến từ dưới lòng biển. Bên dưới đáy biển, ngoài khơi Vũng Tàu, ở độ sâu hàng nghìn mét trong lòng trái đất, hàng triệu năm địa chất đã âm thầm tạo ra thứ mà thế kỷ 20 thèm muốn hơn bất cứ thứ gì khác dầu mỏ. Công ty Mobile Oil của Mỹ là những người đầu tiên khoan xuống và tìm thấy nó. Và đầu năm 1975, họ đặt tên mỏ là Bạch Hổ, Hổ Trắng. Nhưng chỉ hai tháng sau khi Mobile công bố phát hiện đó, chiến tranh kết thúc. Các công ty dầu mỏ phương Tây rút đi, những cái dàn khoan dở răng bỏ lại, và mỏ Bạch Hổ nằm y am dưới đáy biển, chờ đợi. Chờ đợi tới năm 1981. Đó là năm Việt Nam và Liên Xô ký kết liên doanh dầu khí Viesco Petro. Và đó là khi mọi thứ bắt đầu thay đổi. Đây không phải một quyết định bình thường. Đất nước khi đó đang trong giai đoạn nghèo khổ cùng cực sau chiến tranh, bị phương Tây cấm vận, bị cô lập với hầu hết thế giới. Và giữa bối cảnh đó, người ta đặt cực tất cả vào một mỏ dầu chưa biết chắc có đủ chữ lượng hay không, ở độ sâu hàng nghìn mét dưới lòng biển, cách bờ 145 km. Nhiều chuyên gia khi đó đã nghi ngờ. Nhiều người cho rằng đây là sự lãng phí nguồn lực. Thậm chí, có giai đoạn giàn khoan MSP một gần như ngừng hoạt động vì kết quả ban đầu không khả quan. Câu hỏi được đặt ra ở cấp cao nhất có nên tiếp tục không? Họ quyết định tiếp tục. Và ngày 26 tháng 6 năm 1986, tấn dầu thô thương mại đầu tiên được bơm lên từ Mỏ Bạch Hổ, chuyển lên tàu Grum của Liên Xô đang neo động ngoài khơi. Niềm vui đó không chỉ thuộc về những kỹ sư trên giàn khoan. Nó lan ra khắp cả nước. Bởi vì tấn dầu đầu tiên đó không chỉ là dầu. Nó là ngoại tệ. Nó là nguồn sống. Nó là thứ đã giúp Việt Nam bước vào đổi mới, không bị chết ngạt về tài chính giữa đường. Nhưng điều thực sự làm thế giới dầu khí ngạc nhiên đến nay vẫn còn được nhắc đến trong các giáo trình địa chất dầu mỏ, lại xảy ra năm 1988. Các kỹ sư của viết Sop Petro đang khoan sâu hơn vào lộng đất khi họ đột ngột gặp phải một thứ mà không ai mong đợi dầu, không nằm trong lớp chẩm tích. Dầu nằm trong đá móng granite nứt nẻ ở độ sâu hơn 3.000 mét. Lúc đó, toàn bộ lý thuyết địa chất dầu mỏ truyền thống không dự đoán điều này là có thể. Người ta biết dầu nằm trong đá chẩm tích sốt. Dầu trong đá granite vỡ là thứ chưa từng thấy ở quy mô thương mại. Riêng đó phun ra dòng dầu với lưu lượng khoảng 2.000 tấn mỗi ngày. Những người đứng trên giàn khoan không tin vào mắt mình. Cả ba lãnh đạo Viro Petro khi nghe báo cáo đã ngỡ rằng có người nói nhầm số. Và từ đó, mỏ bạch hổ được viết vào văn liệu dầu khí thế giới như một trường hợp chưa từng có tiền lệ khai thác dầu thương mại quy mô lớn từ tầng đá móng nứt nẻ. Tổng chữ lượng của mỏ bạch hổ ước tính khoảng 300 triệu tấn dầu. Từ dàn MSP một đơn độc ban đầu, mỏ này phát triển thành một thành phố thép trên biển với hàng chục dàn khoan. Vào thời kỳ cao điểm, bạch hổ cung cấp hơn 80% sản lượng dầu của cả Việt Nam. Và từ mỏ này, một đường ống khổng lồ chạy vào bờ, cung cấp khí đốt cho các nhà máy điện ở Bà Rịa và Phú Mỹ. Cái bán đảo nhỏ nho ra biển đó không chỉ là cổng vào Sài Gòn nữa, nó đã trở thành thủ đô dầu khí của Việt Nam. Và đây là lúc chúng ta cần dừng lại một chút và nhìn lại toàn bộ câu chuyện từ góc độ địa lý. Tại sao lại là Vũng Tàu? Tại sao không phải nơi nào khác? Câu trả lời nằm ở cái bán đảo đó, ở cái vị trí nho ra biển mà người Bồ Đào Nha đã chú ý từ thế kỷ 16. Vũng Tàu nho ra biển bởi vì bên dưới nó là một cấu trúc địa chất đặc biệt bồn trũng cửu lòng, nơi trầm tích từ các con sông lớn của vùng Đông Nam Bộ đã tích tụ hàng triệu năm, tạo điều kiện hình thành dầu mỏ. Cái địa hình nổi lên mặt đất tạo nên bán đảo Vũng Tàu cũng chính là cái cấu trúc địa chất bên dưới tạo nên mỏ bạch hổ ở dưới đáy biển. Địa lý trên mặt và địa chất bên dưới là hai biểu hiện của cùng một thực tại. Người Bồ Đào Nha thấy cái vịnh kín gió, thấy vị trí chiến lược, họ không biết rằng ngay bên dưới cái nơi họ neo đậu tàu là hàng trăm triệu tấn dầu. Nhưng địa lý biết, địa lý luôn biết trước. Vậy thì Vũng Tàu của ngày hôm nay là gì? Đây là thành phố kỳ lạ nhất Việt Nam, theo một nghĩa rất cụ thể. Không phải vì nó đẹp, dù nó đẹp, không phải vì nó có bãi biển, dù bãi biển ở đó tốt, mà vì nó là thành phố duy nhất tại Việt Nam, đang sống đồng thời trong hai thế giới hoàn toàn khác nhau và hai thế giới đó không liên quan gì đến nhau cho đến khi bạn nhìn xuống bản đồ địa lý. Thế giới thứ nhất bạn nhìn thấy khi bước ra đường, đó là thành phố biển. Bãi sau bãi trước, du khách từ Sài Gòn xuống ào ào vào mỗi cuối tuần. Bức tượng Chúa Kito Vua trên đỉnh núi nhỏ nhìn ra biển, bàn tay rang rộng như muốn ôm trọn cả đại dương. Những quán hải sản dọc bờ biển với khói bốc lên nhìn ngút. Những chiếc xe máy chở người từ cầu thang xuống bãi tắm. Vũng Tàu của thế giới này là thành phố của sóng biển, của bia lạnh, của mực nướng. Hơn 530.000 người sống ở đó. Và vào các dịp lễ, con số khách tham quan có thể còn cao hơn dân số thường trú. Thế giới thứ hai bạn chỉ thấy nếu bạn nhìn ra phía chân trời vào ban đêm. Ở đó, cách bờ hàng chục km, những ánh đèn nhấp nháy trên mặt biển là các giàn khoan và tàu dịch vụ của ngành dầu khí. Những con tàu cung ứng đi lại giữa bờ và mỏ mỗi ngày. Cả một hệ thống hậu cần khổng lồ hoạt động 24 giờ, 7 ngày một tuần. Vũng Tàu là căn cứ hậu cần cho toàn bộ ngành khai thác dầu khí ngoài khơi của Việt Nam. Nó là nơi mà những kỹ sư, thợ khoan, chuyên gia từ Nga, từ Mỹ, từ Na Uy, từ Malaysia đến làm việc. Nó là nơi mà các công ty dầu khí quốc tế đặt văn phòng đại diện. Và chính nhờ thế giới này thu nhập bình quân đầu người của Vũng Tàu thuộc hàng cao nhất Việt Nam. Hai thế giới đó cùng tồn tại trên cùng một mảnh đất. Người đi tắm biển và kỹ sư dầu khí cùng uống cà phê ở cùng một quán vỉa hè. Khách du lịch selfie với bức tượng Chúa. Trong khi cách đó không xa, những đường ống dẫn khí ngầm chạy vào bờ từ tận ngoài khơi. Đó là nghịch lý mà không có thành phố nào ở Việt Nam có được theo cách này. Và nó, một lần nữa, bắt nguồn từ địa lý. Nhưng có một tầng câu chuyện nữa mà ít người nghĩ đến. Vũng Tàu đang thay đổi với tốc độ mà ngay cả người dân sống ở đó cũng khó theo kịp. Tổng sản phẩm kinh tế của thành phố tính đến 2023 đạt gần 109.000 tỷ đồng. Các dự án hạ tầng lớn đang xây dựng liên tục. Những khu đô thị mới mọc lên dọc bờ biển. Người ta đến định cư ngày càng nhiều. Và câu hỏi đạt ra là cái thành phố biển bình yên mà người Sài Gòn vẫn xuống cuối tuần, đó sẽ còn là chính nó được bao lâu nữa. Và đây mới là điều thực sự đáng suy nghĩ. Trong lịch sử Vũng Tàu, mỗi khi có một thế lực mới đến, họ đều nghĩ rằng họ đến để khai thác tiềm năng của nơi này. Người Pháp nghĩ họ đến để xây một thành phố văn minh. Người Mỹ nghĩ họ đến để giúp đỡ đồng minh. Công ty dầu mỏ nghĩ họ đến để khai thác tài nguyên. Và bây giờ, các nhà đầu tư bất động sản đang đến với cùng một suy nghĩ. Nhưng địa lý không quan tâm đến ai đang đến và ai đang đi. Địa lý cứ ở đó. Cái bán đảo nhô ra biển vẫn còn đó. Cái vịnh kín gió vẫn còn đó. Và bên dưới lòng biển, dù mỏ bạch hổ đang dần cạn kiệt sau hơn 40 năm khai thác, thì bên dưới cái địa chất tạo nên Vũng Tàu vẫn còn những thứ chưa được khám phá hết. Câu hỏi thực sự không phải là Vũng Tàu sẽ phát triển thành gì. Câu hỏi là qua mỗi lần thay đổi đó, người dân thực sự sống ở đây được gì và mất gì. Những người dân ở tháng 3, những làng trài đã tồn tại ở đây từ trước khi người Pháp đặt chân đến. Họ đang ở đâu trong bức tranh phát triển đó? Những bãi biển đang trở nên đông đúc hơn, ồn ào hơn, đắt đỏ hơn liệu. Có phải cái giá mà địa lý buộc phải trả? Và còn một câu hỏi nữa. Một câu hỏi mà không ai dám trả lời thẳng. Mỏ bạch hổ đã đứng vững qua hai chính thể. Qua cả cuộc chiến tranh lạnh, qua sự súp đổ của Liên Xô, qua những biến động địa chính trị làm thay đổi bản đồ thế giới. Nhưng giàu là tài nguyên hữu hạn. Sản lượng của bạch hổ đã giảm liên tục từ nhiều năm nay. Và khi nguồn thu từ dầu khí giảm đi, khi thế giới đang chuyển dần sang năng lượng tái tạo, Vũng Tàu sẽ phải tìm một cái bản sắc mới để tồn tại. Du lịch, cảng biển, logistics hay một thứ gì đó mà bên dưới lòng biển kia vẫn chưa ai tìm thấy, địa lý tạo ra vận mệnh. Nhưng điều địa lý không làm được là tự mình quyết định vận mệnh đó sẽ đến trong tay ai và phục vụ cho ai. Nhìn lại toàn bộ câu chuyện của Vũng Tàu, từ cái ngọn hải đăng người Pháp xây trên núi nhỏ năm 1862 đến những dàn khoan sáng đèn ngoài khơi vào ban đêm hôm nay. Người ta không thể không nhận ra một điều địa lý không bao giờ chỉ là một việc. Khi nó tạo ra một vị kín gió, nó vừa tạo ra nơi neo đậu cho tàu cá, vừa tạo ra vị trí lý tưởng cho pháo đài quân sự, vừa tạo ra điểm xuất phát cho những đội tàu khai thác dầu. Khi nó tạo ra một bán đảo nhô ra biển, nó vừa tạo ra cảnh quan đẹp cho người tắm nắng, vừa tạo ra lợi thế chiến lược cho người cầm quyền, vừa giữ bên dưới mình hàng trăm triệu tấn dầu. Địa lý không phân biệt. Nó cho tất cả. Và rồi để con người tự tranh nhau. Trong 500 năm qua, bán đảo Vũng Tàu đã trải qua nhiều cái tên, nhiều chủ nhân, nhiều mầu cờ. Nhưng nó vẫn cứ là nó một mũi đất nhô ra biển, ngồi chắn, ngang cửa ngõ của một trong những khu vực kinh tế trọng yếu nhất, Đông Nam Á. Và bên dưới lòng biển vẫn giữ những bí mật mà địa chất học vẫn chưa đọc hết được. Vậy rốt cuộc, Vũng Tàu là gì? Là một thành phố biển, là một thủ đô dầu khí, là một căn cứ quân sự ẩn mình dưới hình hài của khu nghỉ dưỡng? Hay đây là tất cả những thứ đó cùng một lúc? Bởi vì địa lý không cho phép nó chỉ là một thứ duy nhất. Liệu chúng ta đang nhìn Vũng Tàu như một điểm du lịch vì chúng ta thực sự hiểu nó? Hay chỉ vì chúng ta chưa bao giờ dừng lại đủ lâu để hỏi cái bán đảo này đang giữ bí mật gì mà nó chưa nói hết? Hay đây chỉ là khởi đầu của một câu chuyện mà chương tiếp theo vẫn chưa được viết?