Vì sao nhiều nước cấm tôm hùm đất?

Mình nhớ một thời thì Hà Nội có bán cái món này gọi là món tôm hùm đất. Thêm cái chữ tôm hùm vào nghe nó sang hẳn, nhưng mà cấm rồi các bạn nha, và nhiều nước cũng cấm. Nhìn bình thường thì nó chẳng khác gì một con tôm càng nhỏ màu đỏ. Nhiều người còn thấy nó khá hấp dẫn khi được luộc lên, phủ đầy gia vị cay kiểu Trung Quốc. Ở nhiều thành phố Trung Quốc, những quán bán tôm hùm đất luôn đông nghịt khách vào mùa hè. Hàng triệu người xem đây là một món ăn khoái khẩu. Thế nhưng ở chiều ngược lại, nhiều quốc gia lại xem nó như một cơn ác bộng sinh học. Có những nơi cấm nhập khẩu, có những nơi cấm nuôi, có những nơi cấm vận chuyển, có những nơi phát hiện vài con ngoài tự nhiên là cơ quan chức năng lập tức tìm cách tiêu diệt. Thực tế cho thấy khi loài này thoát ra khỏi môi trường tự nhiên, hậu quả có thể kéo dài hàng chục năm, thậm chí là không thể đảo ngược được. Điều đáng sợ nằm ở chỗ tôm hùm đất không phải là một cái con gì đó to lớn như kiểu là cá sấu hay là hổ báo. Nó nhỏ, sinh sản nhanh, ăn tạp, sống khỏe và thích nghi cực giỏi. Mỗi con không đáng kể nhưng khi hàng triệu con xuất hiện cùng lúc, thì sức phá hoại có thể khiến cả một hệ sinh thái thay đổi hoàn toàn. Vậy vì sao nhiều quốc gia sợ tôm hùm đất đến như vậy và cấm đến mức độ nào? Tôm hùm đất thực chất là con gì? Loài khiến nhiều nước đau đầu nhất hiện nay đó là tôm hùm đất đỏ, tên khoa học là Procambarus glaci, nguồn gốc của nó ở miền Nam nước Mỹ và một phần lãnh thổ miền Bắc của Mexico. Bắt đầu đây chỉ là một loài động vật sống trong các vùng đầm lầy, tuy nhiên con người nhanh chóng phát hiện nó có thể ăn được. Từ đầu thế kỷ 20, con này bắt đầu được đưa đi khắp thế giới để nuôi làm thức ăn. Lúc đầu ai cũng nghĩ đây là một thương vụ tuyệt vời, lớn nhanh, dễ nuôi, ăn đủ loại thức ăn, ít bệnh và chi phí thấp. Nghe chẳng khác nào những con gà công nghiệp nhưng lại sống ở dưới nước. Nhưng rồi vấn đề xuất hiện. Ở rất nhiều nơi, tôm hùm đất thoát ra khỏi môi trường tự nhiên và từ đó mọi chuyện bắt đầu vượt khỏi tầm kiểm soát của con người. Ngày nay nó đã xuất hiện hàng chục quốc gia trên thế giới, từ châu Âu đến châu Á, từ châu Phi đến Nam Mỹ. Các nhà sinh thái học xem đây là một trong những loài ngoại lai xâm nhập thành công nhất trên hành tinh. Một trong những lý do đầu tiên khiến tôm hùm đất nguy hiểm đó là khả năng sinh sản. Con người thường đánh giá thấp những con vật nhỏ bé. Nhưng trong thế giới tự nhiên, cái thứ tháng sợ nhất không phải là kích thước, mà là tốc độ nhân số lượng. Một con cái trưởng thành có thể đẻ hàng trăm trứng mỗi lần. Trong điều kiện thuận lợi, quần thể của chúng tăng theo cấp số nhân. Thử hình dung bây giờ mật hả một con số một khu vực, vài năm sau lên đến hàng chục nghìn con, thậm chí là hàng trăm nghìn con. Đó là lý do các nhà quản lý môi trường cực kỳ sợ những sinh vật sinh sản nhanh. Một khi chúng vượt qua ngưỡng kiểm soát, việc tiêu diệt gần như là bất khả thi. Có những quốc gia đã tốn hàng triệu đô la Mỹ để xử lý loài này, nhưng vẫn không thành công, bởi đơn giản là chúng đẻ quá nhanh. Nhưng nếu chỉ đẻ nhanh thôi thì chưa đủ đáng sợ. Điều khiến tôm hùm đất trở thành siêu sâm lượng còn nằm ở khả năng thích nghi. Nó có thể sống trong ao, sống trong hồ, sống trong đầm lầy, sống trong kênh mương, sống trong ruộng lúa, sống trong những vùng nước đục, sống trong vùng thiếu oxy, thậm chí có thể chịu được môi trường khá là ô nhiễm. Chính vì vậy, khi xuất hiện ở nơi mới, nó nhanh chóng thích nghi và mở rộng địa bàn hoạt động. Các chuyên gia sinh thái thường nói rằng, nếu có một cuộc thi sinh tồn trong môi trường nước ngọt, thì tôm hùm đất thuộc vào nhóm ứng viện vô địch. Vậy là chúng ta đã có cái thứ nhất là nhiều, thứ hai là sống lâu. Nhưng mà nếu hai cái này thì hình như cũng chưa đáng sợ lắm. Thì đây mới là điểm khiến nhiều quốc gia đặc biệt lo lắng, đó là nó thích đào hang. Chúng đào những đường hầm sâu, một con có thể đào hang dài hàng chục phân, thậm chí sâu hơn một mét trong điều kiện phù hợp. Nhưng nếu chỉ một vài con thì không sao, khi hàng vạn con cùng đào trong một khu vực, thì hậu quả là khôn lường. Hãy tưởng tượng một con đê là một bức tường giữ nước, bình thường nó rất là chắc chắn. Nhưng nếu bên trong xuất hiện vô số lỗ rỗng, thì con đê này sẽ bị yếu đi. Đó chính là điều xảy ra với nhiều hệ thống thủy lợi. Tại một số khu vực ở Trung Quốc, Tây Ban Nha và Italia, người ta từng ghi nhận tình trạng bờ kênh, bờ hồ và những cái bờ đê rất cao bị hư hại do hoạt động đào hang của tôm hùm đất. Nhìn ra chắc chẳng thấy gì đâu, nhưng bên trong là cả một cái mạng lưới đường hầm như là những cái tổ kiến khổng lồ. Đó là lý do nhiều nước có hệ thống thủy lợi rất cảnh giác với tôm hùm đất. Thêm nữa, tôm hùm đất là ăn mộng của những người trồng lúa. Con này thì ăn rất là tạp. Ăn đủ thứ, ăn thực vật, ăn động vật, ăn sát chết, ăn côn trùng, ăn trứng cá, ăn ếch ngái, ăn cây non, gặp gì là ăn đấy. Trong các ruộng lúa mới cấy, những cây mạ non rất mềm. Đây lại chính là món khoái khẩu của tôm hùm đất. Chúng có thể cắt đứt cây lúa non hoặc phá hỏng bỗ rễ. Kết quả là người nông dân sẽ phải trồng lại. Mất thời gian, mất công sức, mất tiền bạc. Đối với những nước sản xuất lúa gạo lớn như Việt Nam, chỉ cần một loài sinh vật có khả năng ảnh hưởng đến hàng triệu hectare ruộng cũng đủ để cơ quan quản lý phải cảnh giác cao độ. Rồi nó còn ăn cả cả săn mồi của hệ sinh thái tự nhiên. Bởi vì trong tự nhiên thì mọi sinh vật đều có vị trí riêng của mình. Vấn đề là khi xuất hiện một loài ngoại lai thì tôm hùm đất nó không chỉ ăn cây trồng, nó có ăn nhiều động vật bản địa. Ví dụ trứng cá bị ăn, nòng nọc bị ăn, ếch nhỏ bị ăn, động vật thân mềm bị ăn, côn trùng thủy sinh bị ăn. Điều này tạo ra một hiệu ứng dây chuyển. Ví dụ một loài ếch giảm số lượng, loài côn trùng mà ếch từng ăn sẽ tăng lên. Một loài cá biến mất thì loài thực vật mà cá kiểm soát sẽ phát triển mất cân bằng. Toàn bộ hệ sinh thái bắt đầu thay đổi. Những loài bản địa đã sống cùng nhau hàng nghìn năm. Bỗng xuất hiện một con quái vật mới quá khỏe thì mọi thứ lập tức bị mất cân bằng. Thêm một mối nguy khác ít được chú ý hơn đó là dịch bệnh. Những nghiên cứu cho thấy tôm hùm đất có thể mang theo các loại ký sinh trùng và mầm bệnh nguy hiểm. Điều đáng nói là bản thân cái con tôm hùm đất này đôi khi cũng không bị ảnh hưởng nhiều. Nhưng những loài bản địa thì lại không may mắn như vậy. Giống như một người mang virus nhưng vẫn khỏe mạnh trong khi những người xung quanh lại bị bệnh rất nặng. Tại châu Âu, bệnh dịch tôm hùm từng gây thiệt hại rất lớn cho các loài tôm càng bản địa. Khi một cái mầm bệnh mới xuất hiện, hệ sinh thái vốn không có khả năng kháng cự thường sẽ chịu tổn thất rất nặng nề. Đó là lý do cơ quan kiểm dịch ở nhiều nước luôn kiểm soát cực kỳ chặt chẽ việc nhập khẩu động vật ngoại lai. Nhưng có một điều kỳ lạ như thế này. Trên thế giới lại có một nước vừa yêu vừa sợ tôm hùm đất. Đó là Trung Quốc. Mỗi năm người Trung Quốc tiêu thụ hàng triệu tấn tôm hùm đất, đặc biệt tại tỉnh Hồ Bắc. Ngành công nghiệp này tạo ra giá trị kinh tế khổng lồ. Nhiều thành phố sống nhờ tôm hùm đất. Nhiều nhà hàng kiếm rất nhiều tiền từ món này. Nhiều người nông dân làm giàu nhờ nuôi tôm hùm đất. Nhưng ích lý nằm ở chỗ, Trung Quốc cũng là một trong những nước hiểu rất rõ mức độ nguy hiểm của nó. Chính vì vậy việc nuôi được quản lý tương đối là chặt chẽ. Người ta muốn giữ nó trong ao nuôi không muốn nó tràn ra tự nhiên. Giống như nuôi một con hổ ở trong trường. Con hổ có thể đem lại tiền. Nhưng không ai muốn con hổ chạy lang thang ở ngoài phố. Đối với Việt Nam thì nỗi lo còn lớn hơn nhiều quốc gia khác. Việt Nam có mạng lưới sông ngòi dày đặc. Có hàng triệu hectare đất nông nghiệp. Có hệ thống đê điều và thủy lợi rất lớn. Có hệ sinh thái nước ngọt đa dạng. Đó gần như là môi trường lý tưởng để tôm hùm đất phát triển. Nếu mà con này nó lan rộng ngoài tự nhiên thiệt hại tiềm tàng có thể xuất hiện ở nhiều khu vực cùng lúc. Ruộng bị ảnh hưởng. Đê bị ảnh hưởng. Sinh vật bản địa bị ảnh hưởng. Nuôi trồng thủy sản cũng bị ảnh hưởng. Đó là lý do Việt Nam áp dụng các biện pháp kiểm soát rất chặt đối với loài tôm hùm đất này. Đặc biệt là tôm hùm đất đỏ. Hiện nay nhiều quốc gia trên thế giới không cấm hoàn toàn việc ăn tôm hùm đất. Nhưng lại cấm hoặc kiểm soát cực kỳ chặt việc nhập khẩu, nuôi, vận chuyển và thả ra môi trường. Tại Úc nhiều bang xem tôm hùm đất đỏ là sinh vật ngoại lai nguy hiểm. Người dân có thể bị phán xất nặng nếu nuôi hoặc là phát tan trùng. Tại New Zealand các quy định an toàn sinh học thuộc vào hàng nghiêm ngắn nhất thế giới khiến việc nhập các loài tôm càng ngoại lai gần như không thể được thực hiện. Liên minh châu Âu cũng đưa tôm hùm đất đỏ vào danh sách sinh vật ngoại lai xâm hại đáng lo ngại. Nhiều nước thành viên như Tây Ban Nha, Italya hay là Pháp áp dụng các biện pháp hạn chế nuôi mới, hạn chế buôn bán hoặc kiểm soát việc phát tan ra tự nhiên. Tại Nhật từ năm 2023, người dân bị cấm thả tôm hùm đất đỏ ra môi trường và việc buôn bán số lượng lớn bị kiểm soát rất nghiêm ngặt. Tại Việt Nam, mức độ quản lý còn mạnh hơn. Tôm hùm đất đỏ được xếp vào nhóm sinh vật ngoại lai có nguy cơ xâm hại nên việc nhập khẩu, kinh doanh và phát tan đều bị kiểm soát chặt chẽ. Những năm 2019-2020 từng xuất hiện các vụ nhập lậu tôm hùm đất từ Trung Quốc và Việt Nam khiến cơ quan chức năng phải liên tục cảnh báo. Đây cũng là bài học mà nhiều nước từng trải qua. Lúc mới xuất hiện chỉ có vài chục con nhưng vài chục năm sau đã trở thành hàng triệu con và gây thiệt hại môi trường lên đến hàng triệu thậm chí hàng chục triệu USD mỗi năm. Lịch sử đã chứng minh rất nhiều thảm họa sinh thái bắt nguồn từ một quyết định tưởng như vô hại. Một vài con thỏ được đưa tới Úc, một vài con cá được thả vào hồ một số loài thực vật được nhập về làm cảnh. Ban đầu chẳng ai lo lắng nhưng vài chục năm sau, những loài này phát triển bùng nổ và gây thiệt hại hàng tỷ đô. Tôm hùm đất là một vĩnh sụ điển hình nó cho thấy trong thế giới tự nhiên không phải con gì cứ to mới nguy hiểm đôi khi thứ đáng sợ nhất lại là những con vật nhỏ nhưng lại sinh sản rất nhanh, an tạp và cực kỳ nguy hiểm. Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này Nếu cảm thấy thú vị bạn có thể nhấn nút đăng ký kênh bật chuông thông báo và chia sẻ Còn bây giờ thì xin được nói lời chào tạm biệt