Sư Đoàn 308 - Quân Tiên Phong Và Kế Hoạch Tác Chiến Đặc Biệt Năm 1975

Mang danh hiệu Sư đoàn quân tuyên phong, 308 luôn là lực lượng chủ lực đột phá của quân đội nhân dân Việt Nam trong những chiến dịch lớn. Từ Điện Biên Phủ năm 1954, các trí trường ác liệt trong khải trì chống Mỹ, cho đến Quảng Trị năm 1972. Vị trí nào khó khăn nhất, trận nào quyết định nhất, hướng tấn công nào then chốt nhất, quả đấm thép 308 đều có mặt và hoàn thành mọi nhiệm vụ mà Bộ Tổng Tư lệnh giao phó. Thế nhưng, trong thời khắc quyết định của chiến dịch Hồ Chí Minh năm 1975, họ lại không xuất hiện trên chiến trường miền Nam. Câu hỏi là, vì sao một đơn vị giữ vai trò mũi nhỏ như vậy lại được giữ lại ở miền Bắc? Và đầu là tinh toán chiến lược phía sau quyết định này. Trước khi đi vào lý giải tại sao Sư đoàn 308 vắng mặt trong chiến dịch Hồ Chí Minh, chúng ta cần tìm hiểu về cách tổ chức lực lượng trong tác chiến quy mô lớn. Cụ thể có một nguyên tắc là không bao giờ tung toàn bộ quân số ra chiến trường cùng một lúc. Lý do là bởi ngoài mặt trận, rất nhiều tình huống bất ngờ có thể xảy ra. Chẳng hạn như địch bất ngờ tấn công từ một hướng không lường trước, chiến dịch kéo dài hơn dự kiến, hay mũi chủ công bị thiệt hại nặng và cần được cứu viện khẩn cấp. Nhưng lúc như vậy, người chủ huy phải có một lực lượng dự bị sẵn sàng sung trận để tăng cường cho các hướng tiến công. Họ ứng phó với những biến động lớn mà không ai có thể dự đoán trước, tránh để bản thân rơi vào thế bị động. Ví dụ, trong trận phòng khung cớp năm 1943, quân đức đã dồn các đơn vị thiết giáp tinh nhuệ nhất nhằm xuyên thủng phòng tuyến của liên xô. Tuy nhiên, Hồng quân đã chuẩn bị phương diện quân Thảo Nguyên làm được lực lượng dự bị mạnh mẽ ở tuyến sau, liên tục tăng viện ra tiến tuyến. Đến khi đá tiến công của quân đức bị tràn lại, đơn vị này được tung ra trận, tham gia cuộc phản công lớn đánh bại kẻ thù. Quay lại với chiến dịch Hồ Chí Minh, chưa bao giờ quân đội nhân dân Việt Nam có quy mô tập trung binh lực lớn đến như vậy. 4 quân đoàn của một đơn vị tương đương cấp quân đoàn được triển khai trên 5 hướng tiến công vào Sài Gòn. Tổng cộng là hơn 15 sư đoàn với 240.000 quân, 400 xe tăng, xe thiết giáp, 420 khẩu pháo. Như vậy, ta đã tập trung hầu hết lực lượng chủ lực thân tốc, thân tốc hơn nữa, táo bảo, táo bảo hơn nữa, trành thủ từng giờ từng phút, sốc tới mặt trận, giải phóng miền Nam. Với mức độ dồn quân như vậy, yêu cầu chiến lược về việc bộ tổng tư lệnh phải có trong tay một lực lượng dự bị lại càng trở nên quan trọng. Trước tình hình đó, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã đưa ra một quyết định chiến lược. Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của 308 khi ở lại là bảo vệ thủ đô Hà Nội, cái gốc của hậu phương lớn do lức toàn lực đang dồn cho tiền tuyến. Đây là nơi đạt bộ chính trị, quân ủy trung ương, bộ tổng tư lệnh, vậy thống chí huy chiến lược đang trực tiếp điều hành các cánh quân tiến vào Sài Gòn. Việc để sư đoàn 308 ở lại miền Bắc có ý nghĩa đặc biệt. Bởi vì này không chỉ là anh cả của các đại đoàn chủ lực mà còn sở hữu bê dây truyền thống gắn liền với Hà Nội. Chính sư đoàn quân tiên phong là lực lượng tiến vào giải phóng thủ đô ngày 10 tháng 10 năm 1954, sau khi hiệp định Geneva được ký kết. Việc hiểu rõ địa bàn giúp 308 có lợi thế vượt trội trong việc triển khai thế trận phòng thủ. Ngoài ra, ý nghĩa của quyết định giữ lại sư đoàn quân tiên phong không chỉ nằm ở việc bảo vệ riêng Hà Nội. Thủ đô chính là đầu mối của hệ thống thông tin chỉ huy hậu cần từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam, giữ vững sự ổn định và an toàn của khu vực này. Đồng nghĩa với việc bảo đảm các quyết định chiến lược, nguồn tiếp tế và hoạt động điều hành chiến dịch không bị gián đoạn trong thời khắc quyết định. Bên cạnh đó, sư đoàn 308 còn có nhiệm vụ bảo vệ trung ương trước các kịch bản can thiệp quân sự từ bên ngoài. Ngày nay, một trong những hiệu lập phổ biến nhất là vào mùa xuân năm 1975, chiến thắng của chúng ta là điều tận yếu. Tuy nhiên, sự thật là rất khác. Khi chuẩn bị cho chiến dịch Hồ Chí Minh, Bộ Tổng Tư lệnh vẫn tính đến trường hợp sâu nhất, đó là khả năng Mỹ can thiệp quân sự trở lại. Đây không phải là một nỗi lo thiếu cơ sở. Mặc dù Mỹ đã rút khỏi miền Nam theo huyện định Paris, nhưng họ vẫn đang duy trì ưu thế rất lớn về không quân và hải quân tại khu vực Thái Bình Dương. Thật nữa, những trận ném bom B-52 xuống miền Bắc cuối năm 1972 vẫn còn là ký ức rất gần. Vì vậy, trong giai đoạn quyết định của chiến dịch, khi mọi diễn biến đều có thể dẫn đến những phản ứng khó lường, Bộ Tổng Tư lệnh không thể loại trừ hoàn toàn khả năng, Washington lựa chọn quay lại. Một yếu tố khác cũng cần được nhìn nhận một cách thân trọng là bối cảnh quan hệ Việt-Nam-Trung Quốc. Cần hiểu rằng không nên suy diễn ngược từ chiến tranh biên giới năm 1979 để chắc rằng Bộ Tổng Tư lệnh đã chuẩn bị trước cho cuộc xung đột này. Quan hệ Việt-Trung thực tế đã bắt đầu lạnh đi từ khi Bắc Kinh đón tiếp Tổng thống Nixon năm 1972. Đến năm 1975, Việt Nam từ chối tham gia Liên minh chống Liên Xô của Trung Quốc. Cùng năm đó, hàng viện trợ từ Bắc Kinh bắt đầu giảm sút. Dù quan hệ trong khuôn khí đó chưa chuyển thành đối đầu, nhưng những biến động trong khu vực bộ Bộ Tổng Tư lệnh phải duy trì một lực lượng dự bị để phòng ngừa bất chắc. Như vậy, có thể hiểu việc Sư đoàn 308 mở lại miền Bắc không phải là đứng ngoài trận quyết chiến cuối cùng. Ngược lại, họ góp công và chiến dịch Hồ Chí Minh theo cách riêng của mình. Đó là trở thành một phần trong chiến lược tổng thể. Bảo đảm rằng Bộ Tổng Tư lệnh luôn giữ được quyền chủ động cho mạng kịch bản, ngay cả khi chiến thắng đã ở rất gần. Bên cạnh yếu tố tác chiến, quyết định lựa chọn Sư đoàn 308 làm dự bị còn đến từ tình đoán linh hoạt và thực tế về mặt hậu cần. Như đã nói, chiến dịch Hồ Chí Minh là lần đầu tiên của đội nhân dân Việt Nam tập trung binh lực của quy mô lớn, vượt qua cấp độ tập đoàn quân. Áp lực của việc điều động hàng trăm ngàn chiến sĩ cùng hàng vạn tần vũ khí, khí tài, trang thiết bị từ Bắc vào Nam trong một khoảng thời gian cực ngắn cũng là rất lớn. Trong trường hợp của quân đoàn 1 vào ngày 2 tháng 4, các đơn vị đang đóng tại Quảng Trị, Ninh Bình, Thanh Hóa bắt đầu xuất phát. Chỉ 17 ngày sau, toàn bộ đội hình quân đoàn 1 tham gia chiến dịch Hồ Chí Minh đã tập kết đủ ở Đồng Xoài, Lộc Ninh. Trong đó, Sư đoàn 312 là đơn vị phải đi xa nhất với quãng đường lên tới gần 2.000 km. Tuy nhiên, với khí tài hành quân cháy bánh xe, lòng bánh pháo, họ đã có mặt tại điểm tập kết chỉ sau 10 ngày. Áp lực về tốc độ chuyển quân phục vụ chiến dịch như vậy đã đặt gánh nạn khổng lồ lên hệ thống giao thông vận tải. Do đó, bằng việc để Sư đoàn 308 mở lại, Bộ Tổng Tư lệnh giảm tài đáng kể cho tuyến đường Trường Sơn và quốc lộ 1A. Toàn bộ phương tiện vận chuyển, nhìn liệu và hậu cần có thể dồn trọn vẹn cho các đơn vị khác của quân đoàn 1 cùng quân đoàn 2, 3, 4 để bảo đảm tốc độ hành quân thần tốc tiến thẳng vào Sài Gòn. Bên cạnh đó, hành quân đường xa luôn đi kèm với rủi ro tỳ hỏa sức lực, hóng hóc khí tài và tổn thất do địch đánh phá trên đường đi. Việc giữ một Sư đoàn cơ giới mạnh mẽ như 308 mở lại miền Bắc giúp quân đội Tàu luôn duy trì một lực lượng dự bị hoàn toàn sung sức với nguyên vẹn quân số và trang bị. Trong kỳ bản chiến sự ở miền Nam gặp bề tắc hoặc kéo dài, Sư đoàn quân tiên phong chính là quả đầm thép dự phòng, sẵn sàng lên đường tri viện và tạo ra bước ngoặt mới cho chiến trường. Không chỉ sẵn sàng chơi đấu, 308 mở lại hậu phương còn tham gia trực tiếp bảo đảm an ninh các tuyến đường, kho tăng chiến lược, đồng thời hỗ trợ công tác hậu cần tri viện ra miền Nam. Từ đó có thể thấy rằng, tình toán về hậu cần và cơ động trong việc bố trí Sư đoàn 308 không đơn thuần là câu chuyện đi hay ở. Đây là nghệ thuật phân bồng của lực khoa học, giúp quân đội Tàu vừa tối đa hóa sức mạnh tiến công ở phía trước, vừa duy trì sự chủ động tuyệt đối về lực lượng và phương tiện ở phía sau. Khi bức tranh tổng thể về bài toán chiến lược và hậu cần đã trở nên rõ ràng, nốt thắt quyết định còn lại nằm ở chính bản thân lực lượng được giao sức mạnh. Câu hỏi cuối cùng cần phải giải đáp là, tại sao Sư đoàn 308 được chọn mà không phải đơn vị khác? Ở đây, đáp án không nằm ở một bảng so sánh về năng lực chiến đấu, mà ở sự khác biệt về bản chất nhiệm vụ được giao cho 308 so với các đơn vị khác. Như đã trình bày, trách nhiệm của Sư đoàn quân tiên phong là trở thành lực lượng giữ bị chiến lược để bảo vệ Trung ương. Về bản chất, đây là nhiệm vụ khác biệt rõ rệt so với hành quân thần tốc, đánh chiếm các mục tiêu mà những đơn vị khác đảm nhận. Bảo vệ cơ quan đầu não đòi hỏi một đơn vị không chỉ mạnh về hòa lực và sức chiến đấu, mà còn phải có lòng trung thành và kỳ luật mức cao nhất. Bởi lẽ, đây là lực lượng sẽ ở sát bộ máy lãnh đạo tối cao trong giai đoạn nhạy cảm nhất của cuộc chiến. Chính đây Tướng Văn Nguyên Giáp đã gọi tên rất rõ bản chất của nhiệm vụ này. Khi chính quỷ Hoàng Kim báo cáo đề đạt nguyện vọng xin ra trận của cản bộ, chiến sĩ sư 308 vào ngày 26 tháng 3 năm 1975, Đại tướng giải thích rằng Sư đoàn đang làm một nhiệm vụ hết sức quan trọng. Hãy giải thích cho anh em hiểu thế nào là một sư đoàn cận vệ của cách mạng trong lúc này. Hãy chuẩn bị thật tốt để sẵn sàng hoàn thành bất cứ nhiệm vụ gì khi Tổ quốc cần đến. Sư đoàn 308 đang phụ trách một hướng trọng yếu của trận quyết chiến chiến lược đó. Việc Đại tướng dùng thức cận vệ ở đây đặc biệt đáng chú ý. Cách gọi này không chỉ mô tả một đơn vị dự bị thông thường, mà là vị trí gắn với sự tin cậy tuyệt đối cả về năng lực lẫn tư tưởng. Trong quân đội liên số trước đây và ngang ngày nay, ránh hiệu cận vệ được trao cho những lực lượng tinh nhuệ, lập công trạng xuất sắc, thể hiện tinh thần dũng cảm, kinh cường và hiệu quả chiến đấu vượt trội trên chiến trường. Thầy Napoleon được cận vệ Hoàng gia không chỉ là bảo vệ riêng của Hoàng đế, mà còn đóng vai trò của đầm thép và lực lượng dự bị chiến lược tối cao của Đại quân Pháp. Từ đây có thể thấy rằng, nhiệm vụ của 308 là kiểu không thể tùy tiện giao cho bất kỳ sư đoàn tinh nhuệ nào. Thay vào đó đòi hỏi một quá trình ngăn bó, được thử thách qua thời gian với vị trí gần trung tâm quyền lực. Bên cạnh đó danh tiếng của sư đoàn quân tiên phong tự thân đã mang giá trị chiến lược, ngay cả khi không trực tiếp ra trận. Trong chiến dịch Hồ Chí Minh, sư đoàn 320B thuộc quân đoàn 1 được giao nhiệm vụ cùng một số đơn vị khác đánh chiếm trụ sở bộ tổng tham mưu Nguyễn. Họ phát hiện tấm bản đồ tác chiến bị bỏ lại của tướng Cao Văn Viên, tổng tham mưu trưởng quân lực Việt Nam Cộng Hòa, khi ông ta tháo chạy vào ngày 8 tháng 4 năm 1975. Trên bản đồ có một dấu hỏi chấm tô đậm màu đỏ, thể hiện sự mất tích của sư đoàn 308. Điều này cho thấy Nguyễn Quân đang nỗ lực xác định vị trí của quân tiên phong, nhưng không thành. Việc đối phương đặc biệt quan tâm 308 đang ở đâu? Chứng tỏ thì riêng sự yên diện tiêm tang của sư đoàn này ở hậu phương miền Bắc đã tạo ra giá trị giàn đẻ nhất định, bất kể họ có thực sự tham chuyến hay không. Đây là một hữu ứng mà các đơn vị khác, dù dày dãn trận mạc đến đâu, cũng khó tạo ra ở cùng một mức độ do lịch sử biểu tượng chưa mang tầm vóc từng đường hành cả. Trong chiến tranh, đôi khi vinh quang không được đo bằng số trận đánh hay số kiếm điểm soát bằng, mà bởi sức nặng của sự tin cậy đặt lên vài người ở lại. Tháng 4 năm 1975, khi toàn quân, toàn dân dôn sức về phía Nam cho trận quyết chiến cuối cùng, những người lính quân tiên phong đứng lặng nhìn đồng đội mình lên đường. Nhiệm vụ của họ không có thứ súng vang dội, không có cờ cắm trên nóc rình lũy, nhưng đòi hỏi một thứ khó có được hơn cả lòng dũng cảm, sự kiên nhẫn nén lại khát vọng chính đáng vì đại nghiệp lớn lao hơn.