Làng chiếu Định Yên

Định Yên có vụa chiếu to, lấy chồng xứ Định khỏi lo chiếu nằm. Hai câu thờ mộc mạc ấy đã thấm nhuần trong lòng đất bao thế hệ người làng chiếu Định Yên và cư dân quanh vùng. Tại xã Định Yên, huyện Lớp Vò, có một ngôi làng tươi đẹp nằm nhét mình bên bờ sông Hậu Hiền Hòa đã nuôi dưỡng nghề dệt chiếu, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trải qua hơn một thế kỷ bầy sóng gió thăng trầm, niềm tự hào về vụa chiếu nước kiếng gần xa vẫn đầy ấp trong lòng những người con Định Yên. Bước chân tới đầu làng đã thấy lan tỏa mùi lát thơm nồng hương nắng, nguyên điệu chính dệt lên những chiếc chiếu Định Yên. Thú vị nhất là quan cảnh hai bên đường sọc sở với những bó lát nuộm đủ màu đang được tươi khô, làm hoa mắt những vị ách lần đầu tiên đặt chân đến làng chiếu cổ của vùng đất Nam Bộ xa xưa này. Làng chiếu Định Yên có tới 70% vụ dân theo nghề dệt chiếu. Vì vậy, nơi đây luôn tràn đầy màu sắc. Từ trong nhà ra ngoài ngõ, hai bên đường làng rực rỡ với sắc màu xanh, đỏ, tím vàng. Ở nơi đây, thân quen nhất là hình ảnh các cô, các mẹ cần mẫn bên khung dệt, bàn tay thoăn thoát sỏ từng sợi lát. Vì họ luôn hiểu rõ công việc thân thuộc mỗi ngày giờ, không chỉ đơn thuần là miếng cơm manh áo mà đã được xếp hạng di sản quốc gia. Họ đang góp sức gìn giữ văn hóa dân tộc. Họ đang dệt nên nét đẹp quê hương. Nguyên liệu chính làm chiếu là lát và chân, rất rồi rào từ những miệt vườn Vĩnh Long, Trà Vinh mang tới. Những sợi lát trắng, đẹp, đều nhau, nhỏ và nhuyễn, đặc biệt phải đủ dài để ban được hai lớp mà không phải chắp nối sẽ được lựa chọn. Sau đó, chúng được đưa vào máy vút sợi cho sạch sẽ, loại bỏ những sợi ngắn không đủ tiêu chuẩn. Thì hồi xưa thì cũng dệt như vậy. Thì mình đi ra ngoài cồn hay là đi lên trên cồn ăn quà, đến đó mình mua lát. Mua lát rồi mình mới chạy ghe lên kỉnh mình cắt, mình đem về. Về rồi mình chẽ. Chẽ rồi mình đem ra đồng mình phơi. Rồi chiều mình ra ngoài mình vũ, luộn lát cho nó suôn, xẻ rồi đem vô. Chất vô bồ nó để mình dệt hoài. Còn bây giờ thì nó khỏe rồi. Với dũng liên nó đem lát lên nó khô, rồi mình mua về mình dệt chứ không có mất công như một lần nữa. Để cho ra đều những chiếc chiếu định yên rực rỡ sắc màu, lát phải đem ngượm màu trước khi dệt. Khẩu pha và ngượm màu luôn đòi hỏi người thợ phải có chút thật thâm niên lâu năm mới được giao đảm nhận. Bởi độ đậm nhạt của sợi lát quyết định đến việc cối màu của một chiếc chiếu. Những bể nước ngượm lớn được buôn sôi bằng lò chấu, nhiệt độ phải canh thật đều để độ sôi được đảm bảo. Khi nước sôi, phần màu được hòa vào với tỷ lệ chính xác từ lúc nhúng lát tới lúc mang ra, bó đầu tới bó cuối cùng. Một tiêu chuẩn nhiệt độ như nhau. Từng chùm lát nhỏ vào, tùy theo độ đậm nhạt mà có thể nhúng 2-3 lần trở lên. Những sắc màu ngượm vô biến đều rất sạc sỡ. Đỏ vàng, tím, sông lá. Có vậy, màu sắc mới rất bền, không phai. Người Việt chiếu cũng như những nghệ sĩ sáng tạo. Hối hợp màu sắc hài hòa tạo nên những chiếc chiếu mẫu mã phong phú đã là nền tên tuổi chiếu địa tiên từ bấy lâu nay. Sau khi các vật liệu được chuẩn bị hoàn tất sẵn sàng để dệt lên một chiếc chiếu đẹp mới đến các công đoạn phức tạp nhất. Đầu tiên là móc chân. Từng sợi chân được căng lên khung dệt, mỗi sợi cách nhau khoảng 5cm. Tùy vào sản phẩm theo trùng loại, kích cỡ, mẫu mã như thế nào mà cách móc chân và nan sợi chiếu sẽ khác nhau, khá phong phú và cầu kỳ. Người thợ địa yên ai cũng thuần thuộc cách móc chân, dệt chiếu. Ngoài móc chân lóng mốt, họ còn móc lóng hai, một sợi chân đan sen với hai sợi lác liên tiếp. Để có được sợi chân bóng mịn, trước kia người thợ phải đi kiếm cây bố to, cắt về và tách thành từng cọng nhỏ. Cái này hồi xưa là cái công phu nó tỉ mỉ lắm. Nó làm từ người ta xả bố rồi người ta mới kéo về người ta bẻ cây kia người ta lọt lọt người ta mới cạo rồi người ta phơi. Người ta phơi công đoạn đó rồi sau khô người ta mới đem vô nhà người ta sắp. Sắp rồi sau người ta muốn chắp thành chân này người ta mới xuống dưới sông người ta ngâm cho nó mềm lại. Nó mềm lại người ta để vô đây người ta xé. Hình ảnh những cô gái bên bàn xe chân giờ không còn nữa. Những cuộn chân xe tay đã được thay thế bằng chỉ công nghiệp. Tuy dệt thủ công năng sức thất cần nhiều nhân công hơn, nhưng trong làng vẫn còn nhiều khung dệt thủ công. Khi dệt cần có hai người, một người chùi lát và một người dệt. Người chùi lát ngồi bên phải cầm cây chùi, quấn sợi lát nhẹ nhàng, đẩy qua giữa hai hàng chân, suốt chiều ngang chích chiếu. Người dệt ngồi giữa khung chiếu, điều chỉnh khung dệt úp, ngửa về sau rồi trước. Khi sợi lát qua hết, người chùi rút cây ra, đợi người dệt dập lát vào phía trong. Qua bản tay khéo léo sắp đặt, những hoa văn của chiếu dần hiện lên. Để hoàn thành một chiếc chiếu cũng mất tới 4-5 giờ đồng hồ. Thì hồi xưa thì cũng dệt như vầy, dệt chiếu con cờ. Con cờ thì cũng không khó, con cờ thì cái dệt người ta chích chân sẵn rồi. Mình dệt chùi vô, chùi vô, dập vô thì nó nổi con cờ. Chiếu định yên có rất nhiều chủng loại, như chiếu trắng, chiếu con cờ, chiếu vẩy ốc hay lãi chữ. Lãi chữ thì mình mắc nhận chân, người chùi, người dệt người ta nhận chân lại. Thì cái thứ lãi chữ thì nó khó đó. Như cái người dệt người ta nhận đây, nhận đây, nhận tới đâu mình chùi vô tới đó vậy đó. Hồi đó hồi con nhỏ thì có vợ, giờ già rồi mận này, mận kia mận nổi. Giờ có mấy đứa trẻ thì nó dệt rồi nó nhận. Người già chùi chứ già không có nhớ rồi. Mỗi chiếc chiếu đều sử dụng từ 2 đến 5 màu trong mỗi khung. Vậy mà không có chút nhầm lẫn, màu sắc rất hài hòa. Chiếu dệt thú công có một khâu đòi hỏi kỹ thuật của người thợ. Đó là bước bẻ bìa chiếu. Người cầm khổ dệt sẽ bẻ chiếu ngọn lát về hai mũi chân ngoài cùng, gọi là bẻ bờ. Gốc lát được bẻ chéo vào sẽ không sổ ra mà tạo thành đường viền thẳng rất đẹp ở bìa chiếu. Bước này sẽ giúp chiếu chắc đẹp, bền hơn. Kỹ thuật này chỉ có khi dệt chiếu thú công. Công đoạn cuối cùng là ghim bìa chiếu. Các sợi chân được kết gọn và ghim vào hai đầu của chiếu giúp chiếu không bị bung lát và hai đầu chiếu luôn thẳng. Nghe dệt chiếu là vậy, từng khâu từng khâu đều yêu cầu phải tỉ mỉ trao chuốt. Bây giờ, chiếu định yên có rất nhiều chủng loại, mỗi loại chiếu đều có nét đặc sắc riêng. Sản phẩm có đại lý ở các tỉnh đồng bằng sông Kiều Long, thành phố Hồ Chí Minh và còn xuất sang các thị trường láng giềng như Campuchia, Thái Lan, Hàn Quốc. Những chiếc chiếu dệt tay luôn mỏng hơn chiếu dệt máy nhưng cũng mềm mại hơn. Vất vả và tốn thời gian hơn nhưng những người thợ lâu năm vẫn muốn giữ cách dệt truyền thống hơn là chuyển sang máy dệt. Trước đây, quanh vùng có những cánh đồng lát lớn nhưng theo thời gian đã mất dần, nhường chỗ cho hoa màu và cây lúa. Chính vì vậy, đã ra đời bến lát ngay bên bờ sông Định Yên, là một bến lớn để các thuyền vuôn lát từ Vĩnh Long, Trà Vinh tới cung cấp nguyên liệu. Ngày ngày bên sông Định Yên đều tấp nập ghe dùng của các thương lái đến buôn bán nguyên liệu và trợ thành phẩm tới muôn nơi. Chính sự giao thương sôi người này là minh chứng cho sức khúc của sản phẩm chiếu Định Yên vẫn luồn mạnh mẽ. Nhưng sự tấp nập đó không phải là truyền thống lâu đời của chợ chiếu Định Yên. Cho tới bây giờ, những người thợ chiếu lớn tuổi trong làng vẫn nhắc về phiên chợ đặc biệt, Có lẽ vì vậy mà người ta gọi đó là chợ ma hay chợ âm phủ. Lý giải cho việc họp chợ ban đêm, người già trong làng không còn nhớ rõ lý do vì sao. Có ý kiến cho rằng do ban ngày bận việc diệt chiếu nên chỉ có ban đêm mới rảnh để đem bán nên họp vào đêm muộn là vì thế chăng. Chúng tôi không còn cơ hội để tham gia vào phiên chợ đêm như năm xưa. Câu hỏi vẫn bỏ ngỏ, nhưng cũng muốn gác lại sự thắc mắc đó để đồng cảm với niềm tiếc nuối một sinh mặt truyền thống cùng với những người thợ lớn tuổi. Những người vẫn đang dành tâm sức để giữ gìn những giá trị còn lại của làng diệt chiếu chứa danh khắp lục tỉnh Nam Kỳ này. Giờ đây làng chiếu Định Yên, cảnh người ngồi đan chiếu không còn nhiều, thay vào đó là máy móc, công nghệ tuyên tiến. Số lượng chiếu làm ra ngày một nhiều, sản phẩm mẫu mã đẹp, chất lượng ổn định và đồng đồ hơn. Đặc biệt hơn cả, chiếc máy diệt này là thành quả sáng tạo của chính người dân Định Yên. Máy diệt của làng chiếu Định Yên có thể diệt chiếc chiếu dài đến 1m6-1m8. Giờ chỉ cần một người ngồi bút sợi và chiếc máy diệt có thể cho ra sản phẩm chỉ sau 30 phút. Cái lao động mà nghề truyền thống hồi xưa đó, thì cái thu nhập nó rất ít, thì nó có khoảng từ 30 ngàn tới 25 ngàn trong một ngày. Nhưng mà bây giờ nó chuyển qua về cái công nghệ máy đó, thì nó khoảng từ 100 ngàn tới 120 ngàn một ngày. Thì người dân người ta sống nó dễ hơn, nó hơn cái thời truyền thống hồi trước. Trải qua hàng thế kỷ, biết bao con người, bao thế hệ đã cùng diệt nên thương hiệu chiếu Định Yên nước tiếng gần xa. Những đôi bàn tay thoăn thoát, tiếng máy diệt đều đặn tiếp nối. Những đoàn tàu ghe xoay ngược, hương láp thơm nồng từng bước chân, tất cả cùng làm nên màu sắc, nhịp sống không thể thiếu của vùng đất này.