Tạo hình tò he truyền thống

Ngạn Tòa He là một nét văn hóa dân gian ở các vùng quê Việt Nam, đặc biệt là khu vực Bắc Bộ. Theo thời gian, những con tòa he Việt vẫn mang những âm hưởng và giá trị truyền thống, nhưng đã được cải tiến rất nhiều từ tạo hình, mẫu mã cho đến chất liệu để có chỗ đứng trong xã hội hiện đại ngày nay. Và Việt Nam Thức Giấc sáng nay thì mời quý vị cùng với phóng viên Hoài Lương cùng gặp gỡ người đã thổi sức sống mới cho con tòa he Việt. Một người được phong danh hiệu nghệ nhân từ khi mới 29 tuổi và trở thành nghệ nhân tòa he trẻ tuổi nhất Việt Nam. Cụ thể thì đó là ai vậy chị Hoài Lương? Cảm ơn, chào buổi sáng quý vị. Xin được giới thiệu với quý vị, người nghệ nhân tòa he trẻ tuổi nhất Việt Nam, anh Đặng Văn Hậu là người con của làng tòa he Sơn La, Phú Xuyên, Hà Nội. Chào buổi sáng anh Hậu. Chào buổi sáng em. Anh Hậu này từ một cậu bé ngày xưa đi mót bột dư ở làng và bây giờ thành nghệ nhân rồi thì cái hành trình đấy như thế nào anh? Ở quê thì các cụ đều làm ở nhà và thường thường thì mình ngồi cạnh ông, cạnh các chú các bác, ngồi ria và lặn ké. Nhưng mà người chỉ trực tiếp dạy nghề cho mình là ông ngoại. Ông ngoại ạ? Ừ, ông ngoại của mình. Thế là chỉ dẫn cho mình và dịu dẫn mình những cái mươi đầu tiên. Rồi sau đó thì lớn lên ít thì theo nghề, thế là cứ thế mà theo nghề thôi. Từ những cái khu lơi mà vùng sâu, vùng xa như thế đến cái lơi mà có điều kiện kinh tế phát triển mà trẻ em đều thích tòa he. Thì nó đã thôi thúc mình giữ lại cái nghề này. Nó rất là quý và trẻ con đều thích như thế thì không có lý do gì mà nó may mụn được. Thế về bản thân anh thì cái con tòa he đầu tiên mà anh nặn là con tòa he như thế nào? Ngày đấy thì là vào những năm 90, khoảng 90 mấy gì đó, thì một bộ phim rất là hot ở thế đấy là Bao Công Thành Thiên. Bao Công Thành Thiên, đúng rồi. Mình cứ mày mò, mình quyết tâm mình lấy bột để mình nặn một con đó để tự mình chơi. Nó cứ để tâm huyết vào đấy thì sản phẩm nó sẽ đẹp thôi. Tứ Linh, Tam Sư hay Lục Súc, nghĩa là sáu con da súc quen thuộc đối với nông thôn của Việt Nam. Đây đều là những con giống bột cổ truyền nhưng đã bị thất truyền hàng chục năm. Và năm năm trở lại đây thì đã được chính nghệ nhân Đặng Văn Hậu hồi phục trở lại, mang lại rất nhiều cảm xúc và ký ức cho rất nhiều thế hệ người Việt. Và năm nay năm nhân dần thì nghệ nhân tòa he trẻ tuổi nhất Việt Nam cũng cho ra mắt một bộ siêu tập tòa he hình tượng hổ. Và đó sẽ là phần sau của Việt Nam thực ra. Vâng, tòa he hay còn gọi là con giống bột. Mỗi con giống bột thì lại mang một câu chuyện và một ý nghĩa khác nhau, nhưng đều hướng tới tính giáo dục và trân trọng những giá trị lịch sử. Và những con tòa he ngày Tết thì cũng có những câu chuyện riêng biệt khác nữa và chúng ta sẽ tiếp tục tìm hiểu trong phần sau của chương trình. Mời quý vị tiếp tục ngày mới với câu chuyện thú vị về tòa he Việt và đặc biệt là những con tòa he ngày Tết với những ý nghĩa và những giá trị rất riêng. Qua đôi bàn tay tài hoa thì nghệ nhân tòa he trẻ tuổi nhất Việt Nam, anh Đăng Văn Hậu đã cho ra mắt một bộ siêu tập giống bột với những hình tượng linh vật hổ cho Tết Nhâm Dần. Và chúng ta sẽ gặp lại chị Hoài Lương để xem là bộ siêu tập này có điều gì đặc biệt. Chị Hoài Lương Vâng thưa quý vị, đây là một tác phẩm trong bộ siêu tập hình tượng linh vật hổ Tết Nhâm Dần của nghệ nhân Đăng Văn Hậu vừa sáng tác. Anh Hậu này, vì sao mình lại nói là con hổ khó nặng nhất trong 12 con giáp ạ? Bởi vì làm sao nó có sự uy mãnh, và nó cũng không quá là dữ dằn để cho mọi người chiêm ngưỡng, có thể hài hòa và trưng bày Tết cho nó vừa phải. Thì năm nay thì mình lấy từ cái ý tưởng bộ ngũ hổ trong đạo mẫu hổ Việt Nam, lắp màu trong ngũ hổ thì nó theo từng can tri, ví dụ như là kim ngọc thủy hòa thổ, mỗi một vị ngũ hổ là trấn đến một phương khác nhau. Dạ, tức là bây giờ là anh đang làm tiện con hổ cuối cùng đúng không ạ? Đây là mình làm con hổ màu vàng. Con màu vàng là hành thổ. Hành thổ ạ? Ngày xưa em nhớ đi công viên thì con tòa hè nó không được bền lắm và nó dễ bị gãy. Còn con này bền như thế thì chất liệu nó có gì khác không anh? Đúng rồi, chất bột này thì mình đã được lưng cấp lên để làm sao mà nó phù hợp trong cái việc mà có thể làm quả tặng hay là những cái sản phẩm để lưu dựng được lâu hơn. Tết năm nay thì mình có làm những cái bộ như ví dụ là bộ mông ngũ quả ngày Tết này, Cô và Tố nữ này, hoặc là Thúy Kiều này. 2-3 tháng chặt thì có những bộ như ông Công Táo ở kia. Ông Công Táo cưới cá chết. Còn đây là gì ạ? Đấy là ngọc hoàng. Ngọc hoàng là tả lên trời cá chết. 5 hổ thì mình đặt 4 hổ. Vâng thưa quý vị, chúng ta cũng thấy đấy ạ. Chính cái sự mộc mạc gần gũi thân thuộc và ẩn trừ trong đó rất là nhiều giá trị truyền thống của Việt Nam thì đã làm nên sự khác biệt cho những con tòa hè Việt. Và đấy cũng chính là điểm mà không có trò chơi công nghệ này nào trong xã hội hiện đại có thể thay thế được. Vâng, đúng là hiện nay thì không thiếu gì những món đồ chơi hiện đại và hấp dẫn. Nhưng nhiều người vẫn thích và đam mê về tòa hè. Cầm tòa hè trên tay thì nhiều người cảm thấy hấp dẫn không chỉ bởi vẻ ngoài bắt mắt, nhiều màu sắc mà còn cảm nhận được những nét đẹp dân gian và cái hồn của làng quê Việt Nam nữa. Và còn điều gì thú vị ẩn sau những con tòa hè Việt? Hãy cùng trở lại trong phần cuối của Việt Nam Thức Giấc. Tiếp tục ngày mới với nghệ nhân tòa hè trẻ tuổi nhất Việt Nam và những con tòa hè Việt. Không giống như những con giống bột xưa làm bằng gạo tẻ. Chất liệu tòa hè giờ đã được nghệ nhân Đặng Văn Hậu cải tiến để có thể lưu giữ được cả chục năm trời mà vẫn bền đẹp. Vậy ngoài những tác phẩm đậm chất dân gian này thì còn có những tác phẩm gì khác nữa không chị Hoài Lương? Dạ vâng, thưa quý vị. Toàn bộ những tác phẩm trong gian hàng này thì đều là sản phẩm của nghệ nhân tòa hè trẻ tuổi nhất Việt Nam anh Đặng Văn Hậu ạ. Từ phía bên trong này là những tác phẩm bằng âm hồng truyền thống cho đến những sản phẩm tòa hè hiện đại hóa. Màu sắc thì cũng bắt mắt hơn để tu hút sự chú ý của những em nhỏ như thế này. Vâng anh Hậu ơi, anh có thể hướng dẫn em làm một con tòa hè đơn giản nhất được không? Được không, chúng ta sẽ làm bông hoa vậy nhé. Vâng, bông hoa. Trông cũng phức tạp rồi đấy chứ. Nguyên tắc đầu tiên mà mình cần biết khi mà làm một con tòa hè là gì ạ? Làm người thì làm từ dưới lên trên còn làm hoa thì làm từ trên xuống dưới nhị hoa rồi cánh hoa xong rồi mới thân lái bên dưới. Dạ. Đầu tiên thì chúng ta sẽ lấy cái màu vàng này, bê tròn này, nó bằng một viên bi thôi. Đúng rồi, thấy cũng được. Bê thật tròn, bê thật mạnh tay để cho bột nó nhiễn. Ừ, mịn ghê á. Đúng rồi, cắm sâu xuống. Cắm sâu khoảng một nửa. Cắm sâu hẳn xuống luôn. Nhưng mà cái nhị này là cái quan trọng nhất nếu mà làm sai thì cả bông hoa sai theo. Bây giờ chúng ta sẽ bê cánh hoa, cũng bê tròn như vậy và làm dẹp ra. Ở bên ngoài thì sẽ mỏng hơn và dán từng lớp bột. À thế còn khi mà pha bột ý, nó còn theo thời tiết nữa đúng không anh? Pha bột thì nếu mà bột truyền thống ý, ví dụ như là mùa xuân thì phải làm cho nó cứng hơn. Bởi vì thời tiết ẩm đúng không? Thời tiết ẩm, còn mùa hè thì nuộc chín hơn để cho nó không bị lát bột. Bây giờ thì bột lương cấp này, thì mình sàng chế này thì mình thường là có máy để sản xuất rồi. Và mỗi một lần làm, thường thường làm 100 kg. 100 cân bột? 100 kg một ngày. Anh Hậu thì làm thế nào để mình phát triển được cái nghề này và giữ được, nuôi được cái lửa của cái nghề này trong cái giới trẻ ạ anh? Thì những năm gần đây ý, mình luôn mở một cái lớp đào tạo dạy nghề cho học sinh ở trong làng. Ví dụ như là thôi nhận những học sinh là từ lớp 6 đến 12 là mình có được chuyển nghề ra rồi. Bởi vì là các em nó học sớm quá thì nó không có kiên trì, mà học muộn quá thì nó khó học. Cảm ơn thưa quý vị. Với sự giúp đỡ rất là lớn của nghệ nhân Đảng Văn Hậu thì tôi cũng đã hoàn thiện xong tác phẩm tòa hè đầu tiên của mình. Nặng tòa hè thì cũng chính là một môn nghệ thuật. Và trong vòng 10 năm trở lại đây thì những nghệ nhân như là anh Đảng Văn Hậu đã nỗ lực không ngừng để bảo tồn, phát triển và đổi mới môn nghệ thuật này để làm thế nào cho con tòa hè của Việt Nam có được chỗ đứng trong xã hội hiện đại khi mà giờ đây đang ngày càng có nhiều người tìm về với những giá trị truyền thống. Vâng, tòa hè từ lâu đã không chỉ còn là một thứ đồ chơi dân gian, mang động hồn dân tộc mà còn được xem như những tác phẩm nghệ thuật. Vì thế mà tại làng nghề tòa hè Xuân La thì còn có câu lạc bộ nghệ nhân tòa hè ra đời hơn 10 năm nay rồi ạ. Với nhiều những hoạt động để có thể bảo tồn và phát triển làng nghề. Và đầu năm mới xin chúc cho nghề nạn con giống bột này sẽ tiếp tục phát triển đẩy mạnh về giá trị văn hóa dân gian và mỹ thuật hiện đại.