VÌ SAO CỔNG CUNG ĐIỆN TRUNG QUỐC LUÔN ĐẶT 1 ĐÔI SƯ TỬ ĐÁ

Xem phim thì hay thấy cảnh này, trước cổng của Tử Cấm Thành, các cung điện, chùa chiến, lăng mộ, phủ quan hay thậm chí trước những ngân hàng, khách sạn, trung tâm thương mại hiện đại ở Trung Quốc, có 2 con sư tử đá đứng rất uy nghi. Điều kỳ lạ là Trung Quốc lại không phải quê hương của loài sư tử. Ở Việt Nam thì cái con sư tử của Trung Quốc hay bằng con gì bạn có biết hay không? Ngày nay nếu đi khắp Trung Quốc ngoài tự nhiên, bạn sẽ hiếm khi bắt gặp 1 con sư tử hoang dã nào. Ngay đây hàng nghìn năm cũng vậy, những khu rừng ở Trung Hoa từng có hổ, báo, sói, gấu, hươu, nai, nhưng gần như sư tử thì không sinh sống. Vậy tại sao 1 con vật không thuộc về đất nước này lại trở thành biểu tượng nổi tiếng bật nhất của văn hóa Trung Hoa? Thậm chí người Trung Quốc còn tôn kính sư tử hơn cả hổ, dù hổ mới là loài săn nồi mạnh nhất bản địa. Câu chuyện bắt đầu từ hơn 2.000 năm trước, khi 1 con đường thay đổi cả lịch sử Á-Âu được mở ra, đó chính là con đường tờ lụa. Sư tử vốn là loài vật sinh sống chủ yếu ở Châu Phi, chỉ còn một số rất ít sống tại Ấn Độ ngày nay. Trong quá khứ, chúng từng xuất hiện ở Tây Á và vùng Ba Tư Cổ, nhưng chưa bao giờ là động vật bản địa của Trung Quốc. Người Trung Hoa thời cổ gần như chỉ biết đến sư tử thông qua lời kể, mãi đến thời nhà Hán, mọi chuyện mới thay đổi. Khoảng thế kỷ thứ 2 trước công nguyên, Hoàng đế Hán Vũ Đế cử Trương Khiên đi xứ sang Tây Vực. Chuyến đi ấy mở ra con đường tờ lụa nổi tiếng, giao thương nối Trung Quốc với Trung Á, Ba Tư, Ấn Độ và xa hơn nữa là địa Trung Hải. Con đường này không chỉ vận chuyển lụa, ngọc vàng bạc hay gia vị, nó còn mang theo tất cả những loài động vật kỳ lạ, lạc đà, đa điểu, công, voi và các sư tử. Theo sử sách, khoảng cối thế kỷ thứ nhất sau công nguyên, nước An Tức, tức là đế quốc Patia của Ba Tư Cổ Đại, từng cử sứ thần mang sư tử sống đến triều đình Nhãn Đông Hán như một món quà ngoại giao. Đối với người Trung Quốc lúc ấy, đây gần như là sinh vật đến từ một thế giới khác, họ chưa từng nhìn thấy một con thú nào lớn như vậy. Một con vật nặng hơn 200kg, bờm phủng kín cổ, tiếng gầm vang hàng cây số và có thể hạ gục cả đàn trâu rừng chỉ trong vài phút. Chỉ cần đứng trước con vật ấy thôi cũng đủ khiến nhiều người run sợ, người xưa gọi đây là Bách Thú Chi Vương, vua của môn thú. Điều thú vị là danh hiệu ấy vốn trước đây thuộc về hổ, nhưng rồi một yếu tố khác đã xuất hiện khiến địa vị của sư tử còn cao hơn nữa, đó là Phật Giáo. Nếu chỉ là một loài thú dữ, có lẽ sư tử sẽ chỉ được xem là động vật quỹ hiếm. Nhưng khi Phật Giáo truyền từ Ấn Độ sang Trung Quốc, ý nghĩa của sư tử thay đổi hoàn toàn. Trong văn hóa Ấn Độ cổ đại, sư tử tượng trưng cho quyền lực, trí tuệ và sự giác ngộ. Người ta vĩ tiếng nói con Đức Phật giống như tiếng gầm của sư tử. Không biết là câu chuyện này có thật hay không, hay lạ phải không nào. Thật ra điều này không có nghĩa là Đức Phật nói to, ý nghĩa nằm ở chỗ khác. Ngày xưa người ta tin rằng khi sư tử cất tiếng gầm, mọi loài thú trong rừng đều im lặng và không có con nào dám chống lại. Cũng giống như khi Đức Phật giảng chân lý, mọi ta thuyết đều bị bác bỏ. Vì thế mới xuất hiện cụm từ nổi tiếng, sư tử hống để nói về tiếng gầm của sư tử. Đây là hình ảnh biểu trưng cho sức mạnh và trí tuệ. Chỉ cần chân lý cũng đủ khiến mọi sai trái phải lùi bước. Chính vì vậy, trong nghệ thuật Phật Giáo, sư tử thường xuất hiện bên cạnh Đức Phật và các vị Bồ Tát. Nhiều bệ tượng Phật cũng được chạm khắc hình sư tử nâng nỡ phía dưới. Nhiều ngôi chùa cũng đạt tượng sư tử trước cổng. Dần dần người dân bắt đầu tin rằng đây không chỉ là con vật mạnh mẽ. Nó còn là linh thú, là con vật có thể xua đuổi tà ma, mang lại bình an, bảo vệ con người. Từ đây, sư tử bước ra khỏi chùa triền và tiến vào đời sống hàng ngày. Đến thời nhà đường rồi thời tống, trước cổng rất nhiều phủ đệ, nhà môn, cung điện và lăng tầm bắt đầu xuất hiện những đôi sư tử đá. Bắt đầu chỉ có vua chúa và quan lớn mới được phép sử dụng. Sau này khi kinh tế phát triển, tầng lợm giàu có cũng bắt đầu đặt sư tử đá trước cửa để thể hiện địa vị và cầu mong may mắn. Thế là chỉ trong vài thế kỷ, sư tử tùy một con vật ngoại lai đã trở thành một biểu tượng mà nhắc đến Trung Quốc, người ta sẽ nghĩ ngay tới. Nhưng nếu để ý kỹ, bạn sẽ thấy trước mọi cổng lớn luôn có hai con, không bao giờ là một con cả. Vì sao lại như vậy? Đó là điều chúng ta sẽ khám phá ở phần kế tiếp. Câu trả lời nằm ở một tư tưởng đã ảnh hưởng đến người Trung Quốc suốt hàng nghìn năm. Đó là học thuyết âm và dương. Người xưa tin rằng mọi thứ trong vũ trụ đều tồn tại theo từng cặp. Có ngày thì có đêm, có trời thì có đất, có nóng thì có lạnh, có nam thì có nữ. Hai mặt đối lập ấy không chống lại nhau mà bổ rung cho nhau để tạo ra sự cân bằng. Vì vậy một con sư tử sẽ không bao giờ là hoàn chỉnh. Muốn phát huy ý nghĩa tốt đẹp thì phải có cả một cặp. Đôi sư tử đứng trước cổng không đơn giản chỉ để làm đẹp. Chúng tượng trưng cho sự cân bằng giữa sức mạnh và sự sinh sôi, giữa bảo vệ và nuôi dưỡng, giữa uy nhiên và cuộc sống. Đó là lý do gần như mọi cổng lớn ở Trung Quốc đều có hai con đứng đối xứng nhau. Có hai con thế nào để phân biệt con nào là con đực và con nào là con cái? Hoàn nhìn hai con sư tử đã gần như giống hệt nhau. Nhưng nếu quan sát kỹ bạn sẽ thấy chúng có những chi tiết rất khác. Con sư tử đực thường đặt ở phía bên trái nếu đứng trong công trình nhìn ra cổng. Còn nếu bạn đứng ngoài cổng nhìn vào thì nó sẽ nằm bên phải của bạn. Điều dễ nhận biết nhất là chân trước của sư tử đực luôn đặt trên một quả cầu đá. Thực ra quả cầu này có ý nghĩa rất lớn. Người xưa gọi đó là tú cầu hay là bảo cầu. Nó tự trưng cho thiên hạ, cho quyền lực và cho việc kiểm soát mọi phương. Hiểu đơn giản thì con sư tử đực giống như một vị tướng đang giữ cả giang sơn giữa chân mình. Nó đại diện cho sức mạnh, cho quyền uy, cho khả năng bảo vệ cả gia tộc. Trong khi đó sư tử cái lại hoàn toàn khác. Dưới chân nó thường có một chú sư tử con đang nằm hoặc đang nô đùa. Chi tiết này cũng không phải để cho đáng yêu. Nó tự trưng cho gia đình, cho sự sinh sôi, cho con cháu đồng đúc. Cho dòng họ mãi mãi thịnh vượng. Người xưa quan niệm rằng một gia đình không chỉ cần được bảo vệ khỏi kẻ xấu mà còn phải có con cháu nối rõi. Vì vậy hai con sư tử chia hai nhiệm vụ riêng biệt. Một con giữ bên ngoài, một con chăm lo bên trong. Một con tự trưng cho quyền lực, một con tự trưng cho sự sống. Nhưng vì sao luôn đặt trước cổng? Bạn sẽ gần như không bao giờ thấy đôi sư tử đá được đặt giữa hay sau nhà. Chúng luôn được đặt ngay trước cổng. Lý do vì trong quan niệm truyền thống của người Trung Quốc, cổng chính được xem là nơi mọi luồng khí đi vào trong ngôi nhà. Đôi sư tử đá vì thế đóng vai trò như hai người lính khác. Chúng đứng đó ngày này qua ngày khác để canh giữ. Trong niềm tin của người xưa, tà ma khi nhìn thấy sự uy nhi của sư tử sẽ không dám ngước vào. Còn những điều tốt đẹp sẽ được chào đón. Dù ngày nay rất nhiều người không còn tin tuyệt đối về những quan niệm ấy, nhưng hình ảnh đôi sư tử đá vẫn được giữ lại như một nét văn hóa truyền thống. Đó cũng là lý do bạn vẫn có thể nhìn thấy chúng đứng trước khách sạn, ngân hàng, bảo tàng hay nhiều tòa nhà hiện đại của Trung Quốc. Nhưng vẫn còn một điều thú vị nữa. Nếu bạn từng nhìn tượng sư tử đá ở Trung Quốc, rồi nhìn sư tử thật ở Châu Phi, bạn sẽ thấy chúng chẳng giống nhau mấy. Vì sao lại có chuyện kỳ lạ như vậy? Nhiều tượng trông giống như con chó hơn là sư tử. Có con đầu rất to, mắt lồi, mũi ngắn, miệng cười loe, lông xoăn thành từng cục lớn, thậm chí nhìn rất mập mạp và đáng yêu. Trong khi đó, sư tử thật lại có thân hình thon dài, cơ báp, khuôn mặt dữ dằn và bơm rất tự nhiên. Tại sao các nghệ nhân ngày xưa lại tác tượng, khắc xa con vật thật đến vậy? Lý do rất đơn giản. Họ chưa từng nhìn thấy sư tử. Ngày nay chỉ cần mở điện thoại là có hàng triệu bức ảnh và video. Nhưng cách đây hàng nghìn năm thì khác. Ngay cả khi sư tử được mang đến Trung Quốc, số lượng cũng cực kỳ ít. Chúng chỉ xuất hiện trong hoàng cung hoặc được nuôi để dâng lên hoàng đế. Một người thợ điêu khắc bình thường không bao giờ có cơ hội tận mắt nhìn thấy sư tử. Họ chỉ nghe người khác kể lại hoặc nhìn vài bức tranh vẽ rồi tưởng tượng. Thế là mỗi người lại tạo ra một kiểu sư tử khác nhau. Có người lấy khuôn mặt của chó, có người mượn bơm của ngựa, có người thêm vảy giống rồng, có người làm thân giống hổ. Kết quả tượng sư tử trở thành một sự pha trộn của nhiều loài vật. Nó không còn là sư tử thật, mà trở thành một linh thú bằng tính biểu tượng. Và sư tử của mỗi triều đại cũng khác. Các nhà khảo cổ chỉ cần nhìn thấy hình dáng tượng, nhiều khi đã đoán được nó thuộc vào thời nào. Những con sư tử thời Hán và Đường nhìn rất khỏe. Đây là những giai đoạn Trung Quốc giao lưu nhiều với Tây Vực, nên hình tượng sư tử vẫn còn khá giống với nguyên bẫu. Đến thời nhà Tống, sư tử bắt đầu mềm mại hơn, các đường nét tinh tế hơn, không còn quá dữ tợn. Sau thời nhà Nguyên, dưới thời người Mông Cổ cai trị, tượng sư tử lại cao hơn, gầy hơn, mang vẻ mạnh mẽ. Đến thời nhà Minh, khuôn mặt sư tử thì hiền hơn, thân hình tròn hơn, các các chi tiết trang trí bắt đầu xuất hiện nhiều. Thời nhà Thanh thì đưa nghệ thuật này lên đỉnh cao. Đây cũng là kiểu sư tử mà ngày nay du khách thường thấy nhất khi đến Bắc Kinh. Ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa và Phật giáo lan rộng khắp Đông Á, vì thế nhiều quốc gia cũng bắt đầu xuất hiện tượng sư tử trước cầu. Ở Nhật Bản, người ta gọi linh vật này đó là Komainu. Chúng thường xuất hiện trước đền thần đạo, một con há miệng và một con nhậm miệng, theo quan điểm của người Nhật. Một con phát âm A, một con phát âm Un, tượng trưng cho sự khởi đầu và kết thúc của vạn vật. Tại Hàn Quốc, nhiều cung điện lại sử dụng linh thú Hayate, nhìn khá giống sư tử nhưng có thêm sừng. Người ta tin rằng nó có khả năng phân biệt đúng sai Việt Nam thời Lý và Trần cũng từng có nhiều tượng sư tử chịu ảnh hưởng của Phật giáo. Tuy nhiên, càng về sau, người Việt lại sáng tạo ra một linh vật riêng, đó là con Nghê. Nghê có thân hình nhỏ hơn, khuôn mặt hiền hơn, trông gần với chó hơn là sư tử, không quá dữ dằn, không mang vẻ đe dọa, mà giống như một người canh gác trung thành. Chính vì vậy, nếu đến nhiều đình, đền, chùa, cổ ở Việt Nam, bạn sẽ thấy trước cổng là tượng Nghê, chứ không phải là sư tử đá của Trung Quốc. Còn nếu đạt như vậy, thì nhiều khả năng là sai. Đó là một nét rất riêng của văn hóa Việt Nam. Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này. Hãy đăng ký kênh để không bỏ lỡ những video kế tiếp.