Tại Sao Sống Tử Tế Ở Việt Nam Lại Đắt Đỏ Đến Thế？

Bạn hãy thử nhớ lại, lần gần nhất bạn quyết định bỏ qua khi bị một người bán hàng online giao nhầm món đồ hỏng Hoặc lần bạn quyết định không đòi một khoản tiền vài triệu đồng mà người bạn cũ đã hứa trả từ năm ngoái Phản xạ đầu tiên trong đầu bạn lúc đó là gì? Hầu như ai trong chúng ta cũng sẽ thở dài và tự nhủ một câu quen thuộc Thôi, coi như của đi thay người, làm lớn chuyện chỉ tổ mệt thân nhưng có bao giờ bạn tự hỏi Chính xác thì điều gì đang âm thầm diễn ra đằng sau cái tặc lỡ ấy Mỗi buổi sáng bước ra khỏi nhà, bạn có thể dễ dàng bắt gặp những khuôn mặt căng thẳng ở các ngã tư ngột ngạt. Người ta sẵn sàng luồn lách từng cm vỉa hè, bấm cỏ in ngỏi khi đèn đỏ còn 3 giây, và nhìn người đi cạnh mình bằng ánh mắt cảnh giác cao độ. Nhưng cũng chính những con người ấy, khi nghe tin đồng bào miền Trung gặp bão lũ, lại sẵn sàng thức trắng đem gói bánh trưng, quyên góp từng thùng mì tôm, chuyển khoản những đồng tiền mồ hôi nước mắt mà không cần một lời cảm ơn. nghịch lý này làm dấy lên một câu hỏi nhức nhối. Phải chăng người mình xấu tính đi? Hay lòng tốt ở xứ mình đã bị biến thành một món hàng xa xỉ? Câu trả lời chắc chắn không nằm ở tính cách dân tộc hay dòng máu. Bạn không hề xấu, và những người xung quanh bạn cũng vậy. Chúng ta đang sống trong một trật tự mà ở đó. Sự tử tế đang phải gánh chịu một mức thuế rủi ro quá đắt đỏ. Trong khi sự gian dối lại được thị trường miễn phí, hầu hết các loại chi phí trừng phạt để hiểu được nguồn cơn của vấn đề. Hãy bắt đầu bằng một câu chuyện rất đời thường của một nhân viên văn phòng tên Tuấn tại Hà Nội Anh Tuấn 28 tuổi, làm công việc thiết kế đồ họa với mức thu nhập khoảng 11 triệu đồng một tháng Sau nhiều tháng tiết kiệm, Tuấn đặt mua một chiếc máy tính bảng cũ qua mạng với giá 2 triệu 500 nghìn đồng để phục vụ công việc làm thêm Thế nhưng, khi nhận hàng và mở hộp, chiếc máy chỉ là một khối linh kiện nát vụn không thể khởi động Khi Tuấn gọi điện khiếu nại, đầu dây bên kia lập tức chặn số, xóa trang bán hàng Tuấn đứng trước hai lựa chọn rõ ràng. Lựa chọn thứ nhất là làm một công dân gương mẫu đến cùng, làm đơn tố giác, nộp đơn khởi kiện ra Tòa án Nhân dân quận để đòi lại công lý và 2 triệu 500 nghìn đồng. Lựa chọn thứ hai là chấp nhận mất tráng số tiền bằng một phần tư tháng lương của mình và quay lại làm việc tiếp. Tuấn đã thử tìm hiểu con đường thứ nhất. Để nộp đơn kiện, anh phải suy nghĩ ít nhất từ 4 đến 5 ngày làm việc để đến các cơ quan chức năng nộp hồ sơ, hòa giải và tham gia các phiền lấy lời khai với mức lương 10, 1 triệu đồng cho 20, 2 ngày công. Mỗi ngày nghỉ làm, Tuấn mất đứt 500.000 đồng thu nhập, 4 ngày nghỉ đồng nghĩa với việc anh mất thêm 2 triệu đồng tiền lương trực tiếp. Đó là chưa kể chi phí sang nghe, đi lại nhiều lần giữa các quận, chi phí, sao y công chứng tài liệu và áp lực tâm lý triển miên đẻ nặng lên từng giấc ngủ. Quan trọng hơn cả, thời gian giải quyết một vụ án dân sự thông thường kéo dài từ 4 đến 6 tháng. Thậm chí ngay cả khi tòa tuyên bố Tuấn thắng kiện Hành trình theo đuổi thi hành án dân sự Để buộc một kẻ lừa đảo Không có tài sản rõ ràng Hoàn trả 2 triệu 500 nghìn đồng Lại là một hành trình gian năn khác Tuấn là một phép tính thuần túy về mặt kinh tế học Nếu đòi công lý Anh tốn 2 triệu đồng tiền cơ hội Mất nửa năm chờ đợi mệt mỏi Để có cơ hội mong manh thu về 2 triệu 500 nghìn đồng Nếu bỏ qua Anh mất đúng 2 triệu 500 nghìn đồng Nhưng giữ lại được thời gian làm việc và sự thanh thản đầu óc Tuấn quyết định y, am lặng và bỏ cuộc Và đây chính là điểm mấu chốt của toàn bộ hệ thống Khi một người như anh Tuấn chọn bỏ cuộc vì ngại phiền thì kẻ lừa đảo đã thực hiện thành công một thương vụ hoàn hảo Kẻ lừa đảo không hề sợ hãi quyền lực của luật pháp bởi vì chúng hiểu rõ rằng chính chi phí tiếp cận pháp luật quá cao đang hoạt động như một tấm lá chắn bảo vệ cho hành vi lừa gạt của chúng Trong kinh tế học tội phạm một hành vi sai trái sẽ phát triển mạnh mẽ Khi lợi nhuận dự tính vượt xa chi phí, bị phát hiện và trừng phạt ở Việt Nam Đối với các vụ lừa đảo hay quyệt nợ có giá trị từ vài trăm nghìn đến vài chục triệu đồng Chi phí bị trừng phạt của kẻ gian gần như bằng không Ngược lại, chi phí đòi lại công lý của người ngay thẳng lại cao gần bằng Thậm chí vượt qua giá trị tài sản bị tổn thất Khi ăn gian gần như không có hậu quả kinh tế Thì người tử tế không phải là người có đạo đức thấp hơn hay cao hơn mà họ thực sự là những người chịu tổn thất tài chính đơn phương trong trật tự thị trường. Sự việc này lặp lại chỉ cần 2-3 lần là đủ để một người lương thiện nhất cũng phải thay đổi chiến lược sinh tồn của mình. Để hiểu tại sao anh Tuấn lại phải bất lực như vậy, chúng ta cần nhìn sâu hơn vào cấu trúc tư pháp chính thức đang vận hành. Trên văn bản pháp luật, nhà nước ta không hề thiếu các quy định để bảo vệ người dân. Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 đã quy định rất rõ về thủ tục rút gọn từ điều 316 đến điều 324 Với mục tiêu rút ngắn thời gian xét xử xuống chỉ còn khoảng một tháng Gần đây hơn, Luận Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 tại Điều 70 Cũng quy định rằng các tranh chấp có giá trị dưới 100 triệu đồng Được áp dụng thủ tục rút gọn mà không cần đáp ứng những điều kiện quá phức tạp Thế nhưng khoảng cách giữa câu chữ trong văn bản luật và thực tế đời sống hàng ngày Lại là một hố sâu ngăn cách Theo quy định tại Điều 317 Bộ Luật Tố Tụng Dân sự Một trong những điều kiện tiên quyết để được xử rút gọn là các đương sự phải có địa chỉ cư trú rõ ràng và phải thừa nhận nghĩa vụ. Quy định này vô tình trao quyền định đoạt cho chính kẻ gian lận. Kẻ quyết nợ chỉ cần đổi chỗ ở trọ, tắt máy điện thoại hoặc khi ra tòa chỉ cần phát biểu một câu là tôi không thừa nhận số nợ này thì ngay lập tức vụ án bị hủy thủ tục rút gọn và chuyển sang thủ tục tố tụng thường kéo dài hàng tháng trời. Các báo cáo thường niên về chỉ số hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh hay còn gọi là chỉ số PAPI, đã nhiều lần chỉ ra một thực tế đáng suy ngẫm. Tỷ lệ người dân lựa chọn tòa án địa phương để giải quyết các tranh chấp kinh tế và dân sự thường nhật luôn ở mức rất thấp. Phần lớn người dân khi gặp rắc rối đều chọn tự thương lượng nhờ người thân can thiệp hoặc cam chịu chấp nhận mất mát. Không phải vì người dân không tôn trọng pháp luật, mà vì quy trình pháp lý hiện tại chưa được thiết kế để phục vụ những nhu cầu bình dân nhất. Ở nhiều quốc gia phát triển, họ có hệ thống tòa án khiếu nại nhỏ, nơi một người chỉ cần điền một biểu mẫu trực tuyến, nộp khoản phí tượng trưng và một thẩm phán duy nhất sẽ ra phán quyết trong vòng hai tuần mà không cần luật sư. Khi chúng ta chưa có một cơ chế nhanh gọn như vậy, công lý chính quy trở thành một món hàng đắt đỏ. Và khi công lý đắt đỏ, sự công bằng trở thành thứ sa sỉ. Kẻ bất tín có thể ung dung nhâm nhi, cà phê tiêu xài số tiền lừa được. Còn người tử tế thì vừa mất tiền, vừa tức tưởi gặm nhấm cảm giác bất công Nhưng giao cản pháp lý chỉ là một nửa của bức tranh Nửa còn lại nằm sâu trong cấu trúc văn hóa xã hội học của chúng ta Khi chuyển dịch từ làng quê ra thành phố Bạn hãy quan sát một hiện tượng xã hội rất phổ biến Một người đàn ông tên Hùng ở quê có thể sẵn sàng rút sạch tiền tiết kiệm cả năm Chắc chiêu từng đồng lương công nhân 9 triệu đồng mỗi tháng Để mừng cưới đứa cháu họ hoặc phụ giúp xây lại căn nhà thờ tổ Trong họ hàng, anh Hùng nổi tiếng là người sống biết điều, trọng nghĩa tình, ai nhờ việc gì cũng nhiệt tình sắn tay áo giúp đỡ. Thế nhưng, cũng chính anh Hùng ấy, khi chạy xe máy trên đường phố Hà Nội hay Sài Gòn, lại có thể sẵn sàng vượt đèn vàng, bấm cỏ in ỏi vào mặt người già, tạt đầu xe người khác để chen lên trước nửa thân xe và vô tư vứt túi rác sinh hoạt sang phần vỉa hè trước cửa nhà hàng xóm. Liệu có phải anh Hùng là kẻ đạo đức giả với hai bộ mặt khác nhau hay không? Các nhà xã hội học khẳng định rằng, hoàn toàn không phải anh hùng, không hề mâu thuẫn nội tâm, mà anh đang hành xử hoàn toàn logic, dựa trên hai thế giới quy chuẩn khác biệt. Trong lý thuyết xã hội học hiện đại của các học giả như Robert Putnam hay Francis Fukuyama, vốn xã hội được chia thành hai nhánh rất rõ rệt, vốn xã hội gắn kết và vốn xã hội bắt cầu. Vốn xã hội gắn kết là mạng lưới niềm tin khép kín giữa những người cùng huyết thống, họ hàng, làng xóm thân thuộc. Còn vốn xã hội bắt cầu là lòng tin trừ tượng dành cho người lạ Đối tác mới và các quy tắc công cộng vô danh Ở Việt Nam, chúng ta có một nền tảng vốn xã hội gắn kết vô cùng vững chắc và vĩ đại Các số liệu từ khảo sát giá trị thế giới cho thấy Hơn 90% người Việt đặt gia đình ở vị trí thiêng liêng nhất Thường xuyên gặp gỡ hỗ trợ họ hàng thân tộc mỗi tuần Lòng tốt ở làng quê vận hành Trơn Chu Hàng ngàn năm qua Nhờ một công cụ vô hình mà chúng ta gọi là cuốn sổ nợ cộng đồng Trong lũy tre làng, mọi người sống cạnh nhau đời này qua đời khác. Mọi tương tác đều là tương tác lặp lại vô hạn lần. Khi anh giúp đỡ một người hàng xóm, lợp lại mái nhà, anh không cần đòi tiền công ngay. Vì hành động đó lập tức được ghi vào ký ức tập thể của dân làng. Nếu người kia sau này bội tín hoặc không giúp lại khi nhà anh có đám tang hay đám cưới, người đó sẽ bị cả làng khinh bỉ, mất hết danh dự, thậm chí con cái lớn lên, khó lấy vợ lấy chồng. Chi phí của sự cháo trở ở làng quê là cực kỳ đắt. Thế nhưng, khi làn sóng đô thị hóa cuốn hàng triệu người đổ về các thành phố lớn trong vài thập kỷ qua, cuốn sổ nợ làng quê đã bị xé bỏ hoàn toàn. Giữa một ngã tư 5.000 con người xa lạ kẹt xe lúc tan tầm, không ai biết bạn là ai, không ai biết bố mẹ bạn ở đâu, và khả năng bạn gặp lại người vừa bị bạn tạt đầu xe vào ngày mai là gần như bằng không. Giữa những người lạ vô danh, cơ chế kiểm soát của sự xấu hổ và danh dự họ tộc không còn hoạt động, một bên có cuốn sổ nợ cộng đồng ghi chép từng cử chỉ, một bên hoàn toàn không có ai ghi sổ. Vì nền văn hóa của chúng ta chưa kịp tích lũy thói quen tử tế với người dưng ngoài đường Nên không gian công cộng đô thị nhanh chóng trở thành một vùng chân không đạo đức Và chính vì chưa từng quen với việc người lạ tử tế vô tư với mình Tâm lý xã hội tự nhiên hình thành một phản xạ phòng vệ bản năng Đi tìm động cơ xấu, khi bạn đang đứng bối dối bên chiếc xe chết máy giữa trưa nắng Mà có một người lạ chạy đến đề nghị giúp đỡ Điều đầu tiên lué lên trong đầu, bạn không phải là lòng biết ơn Bạn sẽ lập tức tự hỏi Người này muốn gì ở mình đây Anh ta định gian cảnh cướp xe Hay con bé này định tiếp thị một loại sản phẩm lừa đào nào đó Sự cảnh giác ấy hoàn toàn không có lỗi Đó là một cơ chế tự vệ sinh học tự nhiên Của những con người sống trong một môi trường Mà chi phí bị lừa thì quá đắt Còn sự bảo vệ pháp lý Thì lại quá xa vời Từ sự đứt gãy giữa làng và phố này Một hiện tượng tâm lý xã hội nguy hiểm hơn đã xuất hiện Người tử tế bị coi là người dạy Để giải thích hiện tượng này một cách khoa học, chúng ta phải dùng đến lý thuyết trò chơi của nhà khoa học chính trị Robert Axelrod, cụ thể là bài toán thế lưỡng nan của người tù. Hãy tưởng tượng bạn đang điều khiển xe máy đi làm trên một con phố đông đúc ở quận Tân Bình hay quận Cầu Giấy. Có một chiếc xe khác từ trong ngõ nhỏ đang muốn nhập vào làn đường. Nếu bạn chủ động đi chậm lại 2 giây để nhường đường cho họ, đó là hành vi hợp tác văn minh. Nhưng điều gì sẽ xảy ra trong thực tế? Ngay khi bạn vừa giảm tốc độ để nhường Chiếc xe máy đi sau lưng Bạn lập tức bấm còi rục rã Rồi lách lên chèn ngang đầu xe bạn Chiếc xe từ trong ngõ thấy bạn nhường liền kéo theo 3 chiếc xe khác túa ra Chặn đứng hoàn toàn làn đường của bạn Bạn bị kẹt lại thêm 5 phút Trễ giờ chấm công ở công ty Bị trừ 100.000 đồng chuyên cần Trong khi đó, những người lớn làn điền vào chỗ trống Và luồn lách qua mặt bạn Lại đến chỗ làm đúng giờ Bài học kinh nghiệm được bộ não của bạn ghi nhận sau buổi sáng hôm đó là gì, nhường nhịn là dại rột. Tương tự như vậy, trong các lĩnh vực khác của cuộc sống thường nhật, người xếp hàng ngay ngắn đúng luật thì bị những kẻ chen ngang cướp mất lượt phục vụ. Doanh nghiệp làm ăn chuẩn chỉ, minh bạch sổ sách, đóng đủ thuế thì lợi nhuận mỏng như tờ giấy, trong khi đơn vị biết đi cửa sau, dùng phong bỉ bôi, trơn lại trúng thầu liên tiếp và giàu lên nhanh chóng. Trong một môi trường xã hội mà các hành vi vi phạm chuẩn mực không bị chế tài, Sự khôn lỏi lập tức trở thành chiến lược thống trị về mặt toán học Xã hội bắt đầu trải qua một cuộc biến dạng ngôn từ và nhận thức Sự chất phác, trung thực và biết tôn trọng trật tự chung Bị hạ thấp xuống thành biểu hiện của sự khù khờ, chậm chạp, không biết xoay sở Ngược lại, thói gian lận vặt, năng lực luồn lách luật pháp Văn hóa phong bì ngầm lại, được khoác lên chiếc áo mỹ miều Là sự tháo vát, khôn ngoan, nhạy bén và thức thời Dưới góc độ kinh tế học hành vi, hiện tượng này tạo ra sự chọn lọc nghịch về mặt đạo đức. Những người tử tế chân chính, sau nhiều lần bị chèn ép, bị cướp lượt, bị đối tác bội tín, sẽ rơi vào trạng thái kiệt quệ cảm xúc đạo đức. Họ cảm thấy lòng tự trọng và túi tiền của mình bị tổn thương. Để bảo vệ gia đình và nguồn sống của bản thân, họ buộc phải từ bỏ dần những nguyên tắc tử tế ngây thơ ban đầu. Họ bắt đầu học cách chen ngang, học cách đề phong bì, học cách thủ thế và đối xử cay nghiệt với người ngoài. Số lượng người tử tế trên thị trường cứ thế ít dần đi theo thời gian Và khi số người tử tế trong thực tế ngày càng hiếm hoi Thì sự nghi ngờ của xã hội đối với người lạ lại càng trở nên hợp lý và chính xác Cái bẫy tâm lý tự đóng sập lại, biến tất cả chúng ta thành tù nhân trong chính sự khôn lõi của mình Đến đây, nhiều người trong chúng ta có thể rơi vào tâm trạng bi quan và buông ra một lời than thở quen thuộc Có lẽ, cái tính lừa lọc, khôn lõi nó đã ăn sâu vào máu của người mình rồi Không sửa được đâu, nhưng khoa học lịch sử đã chứng minh điều hoàn toàn ngược lại Lòng tin xã hội không bao giờ nằm trong bộ mã gen hay chủng tộc của bất kỳ quốc gia nào. Lòng tin lên xuống, hoàn toàn theo chất lượng của luật lệ và sự nghiêm minh của bộ máy thực thi công lý. Hãy nhìn sang tấm gương của Hàn Quốc vào những năm 1970 và 1980. Ngày nay chúng ta ngưỡng mộ người Hàn Quốc vì sự kỷ luật, môi trường kinh doanh minh bạch và các tập đoàn toàn cầu. Nhưng ít ai biết rằng, cách đây 50 năm, khi Hàn Quốc đang trong giai đoạn đầu của thời kỳ công nghiệp hóa thần tốc, Xã hội của họ cũng từng trải qua một cuộc khủng hoảng niềm tin nghiêm trọng đến cùng cực Hàng triệu nông dân Hàn Quốc giai đoạn đó rời bỏ đồng ruộng đổ rồn về thủ đô Seoul để tìm kiếm việc làm Cuộc sống cạnh tranh khốc liệt giữa những con người xa lạ trong không gian đô thị chật chội đã làm bùng nổ thói gian lận thương mại, trốn thuế và sự lừa lọc ở khắp mọi ngõ ngách Xã hội Hàn Quốc thời kỳ đó bị các học giả quốc tế xếp vào nhóm xã hội có mức độ tin cậy thấp ngoài phạm vi gia đình Người ta chỉ tin người cùng dòng họ, người cùng làng quê hoặc bạn cùng học trung trường trung học. Một minh chứng lịch sử rõ ràng nhất chính là sự ra đời của hệ thống thuê nhà trọn gói Jeonse vào thập niên 1970 tại Hàn Quốc. Do hệ thống ngân hàng thời bấy giờ tập trung toàn bộ nguồn vốn tín dụng giá rẻ cho các tập đoàn công nghiệp nhà nước, người dân bình thường không thể vay tiền mua nhà để giải quyết bài toán chỗ ở. Người dân buộc phải tự thiết lập một cơ chế tài chính phi chính thức. Dựa trên lòng tin mong manh, người thuê giao một khoản tiền đặt cọc khổng lồ bằng 60% đến 80% giá trị căn nhà cho chủ nhà giữ trong 2 năm để đổi lấy việc không phải trả tiền thuê hàng tháng nhưng vì thiếu vắng sự bảo đảm và chế tài pháp lý chặt chẽ của nhà nước Hệ thống này về sau đã biến thành một cái bẫy lừa đảo, chấn động Hàng chục nghìn người dân lao động trẻ tuổi của Hàn Quốc đã mất trắng toàn bộ tiền tiết kiệm cả đời vì bị các chủ nhà vỡ nợ hoặc cố tình chiếm đoạt tài sản Hàn Quốc không thể thoát khỏi vòng xoáy hoài nghi đó bằng những lời kêu gọi đạo đức suông. Họ chỉ thực sự lột xác khi nhà nước quyết liệt cải cách thể chế tư pháp. Từ cuối thập niên 1990, họ thành lập Ủy ban chống bíp và quyền công dân. Ban hành những đạo luật hà khắc đến mức một quan chức hay một giáo sư nhận bữa ăn chiều đã quá mức quy định cũng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Khi bộ máy pháp luật được thiết kế để trừng phạt kẻ gian đến nơi đến chốn và bảo vệ người dân bình thường. Bằng một nút bấm, người dân Hàn Quốc tự khắc thay đổi hành vi và xây dựng nên một nền văn minh dựa trên lòng tin trừu tượng. Một bài học cay đắng khác đến từ nước Nga và không gian hậu Soviet. Trong thập niên 1990, khi Liên Xô tan rã, nước Nga bước vào cuộc chuyển đổi kinh tế theo liệu pháp sốc. Toàn bộ hệ thống an sinh và kiểm soát xã hội cũng sụp đổ trong chốc lát. Trong khi các thiết chế tư pháp của nền kinh tế thị trường mới chưa kịp hình thành, Xã hội Nga lập tức rơi vào trạng thái vô chuẩn mực, khi luật pháp không còn răng nanh để cắn những kẻ sai trái. Lòng tin xã hội sụp đổ tan tành. Hiện tượng các nhóm tội phạm cấu kết với tòa án thoái hóa để cướp trắng doanh nghiệp của người khác, được gọi là Raiders Vole, trở thành chuyện cơm bữa hàng ngày. Tỷ lệ tội phạm giết người và bạo lực đường phố tăng gấp 3 lần. Một thế hệ người Nga đã phải sống trong nỗi hoang mang tột độ, nơi người ngay thẳng bị trà đạp, Còn những kẻ bất lương lại trở thành những nhà tài phiệt, giàu có chỉ sau một đêm. Nhìn lại lịch sử để chúng ta thấy một chân lý bất biến. Đừng bao giờ đổ lỗi cho bản chất con người Việt Nam. Người Việt Nam ở trong một môi trường pháp quyền nghiêm minh và minh bạch, nhưng khi bước chân sang Nhật Bản hay Singapore, đều tự giác xếp hàng, nhặt được của rơi đem trả và tuân thủ luật lệ một cách mẫu mực. Con người ở đâu cũng vậy. Hành vi của họ phản ánh tấm gương thể chế mà họ đang soi vào mỗi ngày. Quay trở lại với đời sống thực tế tại Việt Nam, Sự suy giảm lòng tin không chỉ dừng lại ở những tổn thất vài triệu đồng của anh Tuấn Mà nó đang âm thầm đầu độc tương lai của con em chúng ta Nỗi đau đớn lớn nhất nằm ở chỗ Sự khôn lõi và nỗi sợ hãi đang được truyền thừa qua nhiều thế hệ Như một bí kíp sinh tồn bắt buộc Sau những lần bị lừa gạt, bị quỵt tiền, bị đối tác bội ước ngoài xã hội Các bậc làm cha, làm mẹ trở về nhà với một tâm thế đầy thương tổn Họ nhìn đứa con ngây thơ của mình và bắt đầu lo lắng Họ không muốn con mình lớn lên bị đời vùi dập Thế là trong suốt mười mấy năm đầu đời của một đứa trẻ Những lời khuyên gian được lặp đi lặp lại bên mâm cơm gia đình thường là Ra đường đừng có tin ai nghe con Xã hội bây giờ toàn người lừa đảo Khôn thì sống, mống thì chết Hiền quá chỉ có thiệt thân Một đứa trẻ nghe những lời giáo huấn ấy hàng nghìn lần Từ lúc chập chững biết đi cho đến khi trưởng thành Sẽ bước vào đời với một tâm thức như thế nào Bộ não của nó sẽ được lập trình sẵn một thiên kiến tâm lý Gọi là thiên kiến gán ghép động cơ xấu Đứa trẻ ấy khi lớn lên Sẽ nhìn cả thế giới bằng một cặp kính màu đen Một người mỉm cười Chào nó ở trạm xe buýt Nó nghĩ người này có mưu đồ bắt cóc Một người ngỏ ý giúp nó mang hành lý nặng Nó nghĩ người này muốn cướp đồ Một người đối tác kinh doanh đưa ra một đề xuất hợp tác chân thành Nó nghĩ người này đang chuẩn bị giăng bẫy thâu tóm Khi một xã hội bị bao phủ bởi sự ngờ vực thường trực Cái giá phải trả không chỉ là sự cô đơn về mặt tinh thần mà là những chi phí kinh tế khổng lồ đè nặng lên toàn bộ nền kinh tế quốc gia. Nhà kinh tế học Francis Fukuyama từng nhấn mạnh rằng lòng tin chính là chất bôi trơn giúp hạ thấp chi phí giao dịch xã hội. Ở một quốc gia có lòng tin cao, hai doanh nhân có thể ký kết một hợp đồng kinh tế hàng tỷ đồng chỉ sau một cái bắt tay và vài trang văn bản đơn giản. Họ tin rằng đối tác sẽ thực hiện đúng cam kết vì danh dự và vì sự nghiêm minh của tòa án. Còn ở một xã hội có lòng tin thấp như chúng ta hiện nay, Một giao dịch kinh doanh nhỏ cũng đòi hỏi những bản hợp đồng dài hàng chục Trang với hàng trăm điều khoản phạt vi phạm Các bên phải tốn hàng tháng trời thuê luật sư rà soát Phải đi lại công chứng 3 lần 7 lượt Phải đặt cọc phong tỏa tài khoản ngân hàng Phải cử người giám sát Lẫn nhau từng bước chân Tất cả những chi phí giấy tờ, chi phí xác minh, chi phí kiểm tra chéo Và thời gian chờ đợi ấy được gọi là chi phí ma sát của sự thiếu tin tưởng Nó bào mòn lợi nhuận của doanh nghiệp làm chậm tốc độ lưu chuyển của dòng vốn và khiến các doanh nghiệp Việt Nam rất khó liên kết lại với nhau để tạo thành những tập đoàn quy mô lớn đủ sức cạnh tranh sòng phẳng trên trường quốc tế. Sự khôn lỏi ở cấp độ vĩ mô đã trở thành một bàn tay vô hình bóp nghẹt, sự thịnh vượng ở cấp độ vĩ mô. Bên cạnh vấn đề thể chế, chúng ta cũng cần nhìn thẳng vào một khiếm khuyết văn hóa rất tinh vi, đang làm tổn thương các mối quan hệ xã hội tại Việt Nam. Đó là thói quen gửi kèm một cái hóa đơn đạo đức sau mỗi lần ban phát lòng tốt. Tại sao người Việt mình lại hay nghi ngờ lòng tốt của nhau đến thế? Câu trả lời, một phần nằm ở chỗ. Lòng tốt ở xứ mình trong quá khứ thường rất hiếm khi được cho đi một cách vô tư. Nó thường có một cái hóa đơn gửi đến sau. Bạn hãy nhớ lại những tình huống rất quen thuộc trong gia đình hoặc bạn bè. Một người anh họ giúp bạn xin việc làm hoặc cho bạn mượn 20 triệu đồng trong lúc hoạn nạn mà không lấy một đồng lãi. Nhưng sau đó, trong mọi bữa tiệc gia đình, người đó liên tục nhắc lại chuyện cũ trước mặt đông đủ mọi người. Người đó yêu cầu bạn phải biết ơn, phải phục tùng ý kiến của họ trong những việc khác. Và nếu bạn làm trái ý, bạn sẽ ngay lập tức bị gán cho cái mác là kẻ vô ơn bạc nghĩa. Lòng tốt khi đi kèm với sự kể công, đòi hỏi hàm ơn và ràng buộc nghĩa vụ ngầm thực chất không còn là lòng tốt nữa. Nó đã bị biến tướng thành một hình thức cho vay nợ đạo đức với mức lãi suất tình cảm cực kỳ nặng nề. Chính vì đã nếm trải quá nhiều những cái hóa đơn đạo đức đau đớn ấy trong cuộc đời Nên tâm lý chung của người dân trở nên cực kỳ e dè trước sự hào phóng bất ngờ Khi một người lạ bước tới mỉm cười và giúp đỡ bạn mà không đòi hỏi chi phí Bạn sẽ bất giác giật mình tự hỏi Sau sự giúp đỡ này, cái giá mình phải trả sẽ là gì đây? Sự nghi ngờ đó là một phản xạ hoàn toàn dễ hiểu Và chừng nào chúng ta còn chưa giải phóng lòng tốt ra khỏi những toan tính ràng buộc nợ nần Chừng đó xã hội vẫn sẽ nhìn sự tử tế bằng ánh mắt Của một con nợ nhìn chủ nợ Vậy thì chúng ta phải làm gì để thoát ra khỏi vũng lầy hoài nghi này Liệu có con đường nào Để một người bình thường Có thể sống tử tế Mà không phải chịu thiệt thòi hay không Câu trả lời đòi hỏi hai sự thay đổi Mang tính cách mạng diễn ra song song Một từ trên xuống thông qua cải cách thể chế Và một từ dưới lên thông qua hành vi của mỗi cá nhân Ở tầm vĩ mô của nhà nước Điều cấp bách nhất hiện nay Không phải là ban hành thêm những khẩu hiệu tuyên truyền đạo đức Mà là phải hạ thấp triệt Để chi phí tìm kiếm công lý cho người dân bình thường Chúng ta cần một cơ chế giải quyết Tranh chấp nhỏ thực chất và triệt để Một tranh chấp mua hàng online Trị giá 2 triệu đồng của anh Tuấn Hay một khoản vay 10 triệu đồng bị quỵt nợ Phải được đưa vào một quy trình tố tụng điện tử Hoàn toàn tự động Ở đó người dân chỉ cần tải bằng chứng tin nhắn Chuyển khoản lên hệ thống cơ sở dữ liệu định danh quốc gia Tòa án sẽ ban hành phán quyết trong vòng 15 ngày làm việc mà không phụ thuộc vào việc bên vi phạm có chịu xuất hiện hay không. Đồng thời, hệ thống tư pháp cần bổ sung chế tài, bồi thường mang tính trừng phạt. Nếu một người cố tình lừa đảo món hàng 2 triệu đồng, mức phạt tài chính không thể chỉ dừng lại ở việc trả lại 2 triệu đồng. Tòa án phải phạt người đó gấp 10 lần, tức là 20 triệu đồng, đồng thời tự động đánh tụt điểm tín nhiệm công dân trên hệ thống dữ liệu quốc gia. Một khi lịch sử gian lận bị gắn chặt vào mã số căn cước công dân, kẻ bất tín sẽ bị khóa tài khoản ngân hàng, không thể mua vé máy bay, không thể vay vốn làm ăn và bị xã hội đào thải khỏi các giao dịch kinh tế chính thức. Chỉ khi cái giá của sự gian lận trở nên đắt đỏ đến mức không ai dám trả, trật tự xã hội mới tự khắc đi vào quỹ đạo. Thế nhưng, việc xây dựng một hệ thống thể chế hoàn hảo như vậy là câu chuyện lớn của quốc gia, cần nhiều năm hoàn thiện trong khi chờ đợi luật pháp tiến bộ. Mỗi cá nhân chúng ta có thể làm gì ngay trong ngày hôm nay Giải pháp cá nhân nằm ở việc thực hành nguyên tắc Tử tế mà không đòi gửi kèm hóa đơn Lòng tốt đích thực trong một xã hội hiện đại Phải là lòng tốt vô điều kiện Bạn giúp một người đi đường bị ngã xe Bạn nhường một cụ già sang đường Bạn chỉ đường cho một người lạ lạc lối Giúp xong là xong Bạn không cần đứng lại đợi họ cảm ơn Không cần chụp ảnh đăng lên mạng xã hội để khoe khoang Không nhắc lại Và hoàn toàn quên nó đi ngay sau khi rời bước Khi bạn trao đi một sự giúp đỡ mà không hề đòi hỏi bất kỳ một sự đền đáp nào Dù là vật chất hay tinh thần Bạn đang tước bỏ hoàn toàn căn cứ hoài nghi của người đối diện Lần thứ nhất, họ có thể giật mình cảnh giác Lần thứ hai, họ có thể ngạc nhiên Nhưng đến lần thứ ba, sự chân thành tuyệt đối của bạn Sẽ đánh sập bức tường phòng vệ trong tâm trí họ Trong lý thuyết trò chơi tiến hóa của Robert Axelrod Để đưa một xã hội đang ở trạng thái cân bằng xấu Nơi mọi người đều nghi ngờ và phản bội lẫn nhau Chuyển dịch sang trạng thái cân bằng tốt Bắt buộc phải có những cá nhân dũng cảm chấp nhận đi những nước cờ hợp tác đầu tiên Bạn có thể sẽ mất thời gian Bạn có thể sẽ bị chen lấn vài lần Thậm chí bạn có thể sẽ bị kẻ xấu lợi dụng một vài triệu đồng Nhưng đó chính là cái giá xã hội cần thiết Là khoản đầu tư dũng cảm để trước kim đo lòng tin của cả cộng đồng Nhích lên được 1mm Sống tử tế ở Việt Nam hôm nay thực sự rất khó Đó là một sự thật trần trụi mà chúng ta không cần phải né tránh Nó khó không phải vì người Việt Nam chúng ta thiếu đi tình yêu thương đồng loại Nó khó là bởi vì chúng ta đang phải sống trong giai đoạn chuyển mình đầy bão táp của lịch sử Khi cuốn sổ nợ thân tình của làng quê cũ đã không còn hiệu lực Nhưng trước khiên bảo vệ của nền pháp quyền hiện đại Thì vẫn đang trong quá trình hoàn thiện Trong giai đoạn giao thời đầy thử thách này Giữ được sự tử tế không phải là hành động của những kẻ ngây thơ, khu khờ hay yếu đuối Ngược lại hoàn toàn, trong một xã hội đầy dãy sự khôn lỏi và nghi kỵ Việc bạn kiên quyết dừng lại trước vạch đèn đỏ Khi xung quanh mọi người đều vượt Việc bạn nhẫn nại xếp hàng mua đồ Việc bạn sòng phẳng trả từng đồng nợ đúng hẹn Và việc bạn sẵn sàng chia bàn tay ra Giúp đỡ một người xa lạ Mà không cần gửi kèm hóa đơn Đó là hành động của những người dũng cảm nhất Tử tế không phải là bản năng tự nhiên Tử tế là một sự lựa chọn có ý thức Và đòi hỏi bản lĩnh phi thường Chúng ta không thể một tay thay đổi toàn bộ hệ thống luật pháp Ngay trong ngày mai Nhưng mỗi lần bạn chọn không che lấn, mỗi lần bạn chọn nói không với sự gian dối, mỗi lần bạn chọn bao dung với một người xa lạ, bạn đang thắp lên một đốm sáng nhỏ giữa màn sương mù của sự hoài nghi. Và khi hàng triệu đốm sáng nhỏ ấy cùng kiên trì tỏa sáng, trật tự niềm tin sẽ được tái sinh, để mảnh đất này thực sự trở thành một nơi mà sự lương thiện không bao giờ còn phải trả giá. Cảm ơn bạn đã đồng hành và lắng nghe suốt cuộc trò chuyện sâu sắc ngày hôm nay. Hãy chia sẻ video này đến những người bạn tử tế mà bạn yêu quý nhất. Hẹn gặp lại các bạn trong những hành trình khám phá tiếp theo