Khởi Tố Thứ Trưởng Bộ NN&PTNT Và Đường Dây Thao Túng Mã Số Vùng Trồng Sầu Riêng | SBO

Cơ quan điều tra, Bộ Công an vừa chính thức khởi tố bắt tạm giam Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Hoàng Trung cùng hàng loạt cán bộ liên quan. Sai phạm được xác định gắn liền với việc thao túng quy trình cấp mã số vùng trồng và mã số nhà kho đóng gói sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc. Thông tin này lập tức làm dúng động dư luận, nó đẩy ngành hàng nông sản tỷ đô vào một đợt thanh lọc chưa từng có. Ngay sau quyết định khởi tố, tại các cửa khẩu lớn phía Bắc như Tân Thanh của Lạng Sơn, những đoàn xe container trở sầu riêng vẫn nối đuôi nhau dài hàng cây số trở thông quan, chi phí chạy máy lạnh và lưu kho bãi tiêu tốn của mỗi chủ hàng hàng chục triệu đồng mỗi ngày. Nhưng nỗi lo lớn nhất của họ lúc này không phải là thời gian chờ đợi, mà là tấm thẻ thông hành đi kèm mỗi lô hàng liệu có hợp pháp hay không. Quyết định bắt giữ một lãnh đạo cấp bộ phụ trách ngành trồng trọt chính là minh chứng cho thấy một đường dây trục lợi đã tồn tại. Việc xử lý hình sự các cá nhân sai phạm là hành động quyết liệt để làm sạch bộ máy quản lý. Tuy nhiên, góc khuất lớn hơn cần phải làm rõ là bằng cách nào một thủ tục kỹ thuật thuần túy về kiểm dịch lại có thể biến thành một công cụ quyền lực. Công cụ này đã thao túng, định đoạt số phận của hàng vạn hộ nông dân và hàng trăm doanh nghiệp làm ăn chân chính. Điều gì đang thực sự diễn ra phía sau những chiếc mã số được ví như hộ chiếu xuất ngoại của trái sầu riêng Việt Nam? Chúng ta đang chứng kiến một cơn sốt mang tên vàng xanh tại các tỉnh phía Nam và Tây Nguyên. Đó là cơn sốt sầu riêng tỷ đô. Kể từ khi Việt Nam ký kết bản thỏa thuận mua bán chính thức với phía Trung Quốc, cánh cửa xuất khẩu sầu riêng đã mở toang. Từ một loại trái cây ăn chơi, sầu riêng biến thành loại cây đổi đời. Nhà nhà phá bỏ cà phê, người người săn lấp dụng lúa để trồng sầu riêng. Tiền thu về từ xuất khẩu tăng vọt lên hàng tỷ đô la Mỹ mỗi năm. Nhưng muốn đưa được quả sầu riêng qua biên giới bằng con đường chính quy, bắt buộc mảnh vườn và nhà kho đóng gói phải có một mã số định danh do phía Trung Quốc phê duyệt. Mã số này giống như một chiếc căn cước công dân của khu vườn. Nó chứng minh quả sầu riêng được trồng đúng chuẩn, không có thuốc trừ sâu độc hại và không mang theo sâu bệnh. Cục bảo vệ thực vật chính là cơ quan chịu trách nhiệm kiểm tra, thực tế, lập danh sách và đề xuất sang nước bạn để cấp mã. Chính sự tranh lệch quá lớn giữa diện tích trồng tăng ồ ạt và số lượng mã số được cấp nhỏ giọt đã tạo ra một cơn khắc thủ tục. Người nông dân trồng ra quả sầu riêng ngon nhưng không có mã số thì không thể bán được giá cao. Doanh nghiệp thu mua có hàng nhưng không có mã số thì không thể đưa lên xe container xuất khẩu. Sự khan hiếm mang tính giấy tờ này đã biến các mã số vùng trồng thành một thứ hàng hóa đắt đỏ. Nó mở đường cho cơ chế ban ơn, tạo điều kiện cho những doanh nghiệp thân hữu ôm mã số, còn người trồng thật sự thì bị gạt ra rìa. Theo đúng quy định, vườn nào có mã số thì chỉ được bán đúng sản lượng của vườn đó. Nhưng trên thực tế, việc kiểm tra nguồn gốc tại cửa khẩu lại có những kẽ hở rất lớn. Cán bộ quản lý chỉ kiểm tra giấy tờ trên hồ sơ chứ không thể chạy về tận Tây Nguyên để đếm từng quả sầu riêng trên cây. Tại các thủ phủ sầu riêng như Kronpark của Đắk Lắk, Zilin của Lâm Đồng hay một số địa phương tại Gia Lai, nhiều hợp tác xã nông nghiệp rơi vào tình cảnh cay đắng. Bà con nông dân đã bỏ ra hàng năm trời, tốn hàng trăm triệu đồng để cải tạo đất, thuê chuyên gia, hướng dẫn cách ghi nhật ký, chăm sóc, bón phân đúng chuẩn. Thế nhưng, khi nộp hồ sơ xin cấp mã, họ liên tục nhận được những thông báo hoãn, trả lại với lý do hồ sơ chưa hoàn thiện hoặc cần chờ thẩm định thực địa. Trong khi đó, một số công ty môi giới nằm tận các thành phố lớn, không sở hữu bất kỳ một gốc sầu riêng nào lại dễ dàng nắm trong tay danh sách hàng chục mã số vùng trồng. Những mã số này đứng tên các hộ dân mà chính người dân địa phương còn chưa từng nghe tới. Từ đây, thị trường ngầm xuất hiện các dịch vụ như mượn mã, bán mã hoặc thuê mã. Doanh nghiệp thu mua sầu riêng trôi nổi từ những vườn không có mã số với giá rất rẻ. Sau đó, họ trả tiền cho các công ty ôm mã để dùng tên vùng trồng hợp pháp hợp thức hóa giấy tờ xuất khẩu. Nhóm cá nhân sai phạm tại cơ quan quản lý thay vì siết chặt kiểm tra để bảo vệ bà con, lại chủ động dựng lên các rào cản kỹ thuật. Họ cố tình kéo dài thời gian duyệt hồ sơ nhằm ép các hợp tác xã và doanh nghiệp chân chính phải bước vào guồng quay của chi phí bôi trơn. Một thủ tục lập ra để quản lý chất lượng bỗng chốc biến thành công cụ độc quyền, bào mòn lợi nhuận của chuỗi cung ứng nông sản. Gánh nặng tiền nong trong khâu vận chuyển và lưu kho càng làm cho cái bẫy quy trình này trở nên tàn nhẫn. Quả sầu riêng sau khi cắt khỏi cây có thời gian chín rất nhanh. Nếu không được đưa vào kho lạnh và vận chuyển ngay sang biên giới, sầu riêng sẽ tự chín, nứt vỏ và thối hỏng toàn bộ. Đối với một chủ doanh nghiệp, mỗi ngày chậm trễ tại bến bãi là một ngày họ đứng trước nguy cơ phá sản. Nắm top được biểm yếu trí mạng này, hệ thống thao túng đã ép các doanh nghiệp phải chấp nhận chi trả những khoản tiền ngoài quy định. Họ phải trung chi để hồ sơ đi nhanh hơn, để xe container kịp thời thông quan trước khi hàng hóa biến thành rác thải. Sự phân chia lợi ích trong đường dây này phản ánh một thực trạng bất công sâu sắc. Nhóm hưởng lợi lớn là những cán bộ thoái hóa và các công ty trung gian đầu cơ giấy tờ. Họ không cần lo lắng về thời tiết thất thường, không sợ giá phân bón tăng cao, không tốn một giọt mồ hôi trên đất dốc. Thứ duy nhất họ bán là quyền được xuất khẩu và thu về khoản lợi nhuận khổng lồ từ việc chặt khúc dòng tiền của ngành hàng. Người hướng chịu toàn bộ thiệt hại cuối cùng chính là người nông dân và những doanh nghiệp xuất khẩu tử tế. Một chủ doanh nghiệp đóng gói lớn tại huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang cho biết, để vận hành một cơ sở đạt chuẩn, doanh nghiệp phải đầu tư hàng tỷ đồng vào hệ thống máy thổi bụi, bể sục khử trùng và dàn xe đông lạnh. Tuy nhiên, vì không thể xin được mã số vùng trồng một cách minh bạch, mỗi chuyến xe xuất khẩu họ phải mua lại quyền sử dụng mã từ các đơn vị môi giới với chi phí tương đương hàng chục triệu đồng. Khoản chi phí cắt cổ này buộc doanh nghiệp phải trừ trực tiếp vào giá mua sầu riêng tại vườn của người nông dân. Đối với uy tín quốc gia, vụ án này là một tổn thất mạnh vào nỗ lực ngoại giao nông sản. Để có được cái gật đầu từ thị trường nước bạn, cả một hệ thống từ bộ ngành đến các chuyên gia đã phải đàm phán dòng dã nhiều năm trời. Tất cả những thành quả đó đã bị đe dọa bởi lòng tham của một nhóm cá nhân, khi phía đối tác nhập khẩu phát hiện ra tình trạng mã số giả mạo, nghĩa là chất lượng quả sầu riêng thực tế không giống như những gì ghi trong hồ sơ phê duyệt, họ sẽ lập tức siết chặt kiểm dịch. Tần suất kiểm tra tại biên giới sẽ tăng lên, thời gian thông quan lâu hơn, và nguy cơ tồi tệ nhất là họ có thể đình chỉ nhập khẩu đối với toàn bộ ngành hàng sầu riêng của Việt Nam. Hậu quả lúc đó sẽ đổ ập xuống đầu hàng triệu người sống dựa vào cây sầu riêng. Tác động dây truyền của sự thiếu minh bạch này đang làm méo mó toàn bộ nền sản xuất nông nghiệp ở nông thôn. Khi việc chạy trọt thủ tục mang lại lợi nhuận dễ dàng hơn việc đầu tư vào kỹ thuật, các doanh nghiệp sẽ bỏ qua việc nghiên cứu công nghệ bảo quản sau thu hoạch. Họ cũng chẳng mạn mà gì với việc cải tiến giống cây trồng. Tư duy trộp giật, đi cửa sau đã làm suy yếu năng lực cạnh tranh thực sự của nông sản Việt trên trường quốc tế. Tại các vùng nông thôn, cơn suất sầu riêng đang tạo ra những làn sóng dịch chuyển nguy hiểm. Bất chấp những lời cảnh báo từ các chuyên gia nông nghiệp, người dân vẫn ổ ạt chặt cây cà phê có tuổi đời hàng chục năm. Họ phá bỏ những khu rừng sản xuất ở Tây Nguyên, thậm chí đào đắp bờ thừa trên những vùng đất nhiễm mặn ở đồng bằng sông Cửu Long để đặt xuống gốc sầu riêng. Sự phát triển tự phát, hỗn loạn này, cộng với việc mạch cấp mã số xuất khẩu bị tắt nghẽn do tiêu cực, đang tích tụ thành một quả bom nổ chậm về tình trạng thừa hàng rội trợ. Chỉ cần thị trường nhập khẩu thực hiện một đợt xa xoát nghiêm ngặt bằng cách kiểm tra thực địa đột xuất qua camera trực tuyến, những vùng trồng gian lận hoặc mượn danh sẽ lập tức bị xóa sổ. Khi những tấm hộ chiếu giả bị tước bỏ, hàng nghìn tấn sầu riêng sẽ lập tức bị rội ngược trở lại thị trường nội địa. Kịch bản về những cuộc giải cứu nông sản với giá rẻ mạt, những giọt nước mắt của người nông dân bên đóng quả thối bốc mùi sẽ lại tái diễn. Sai phạm của những kẻ quản lý đã tước đi quyền được bảo vệ của những người lao động tuân thủ pháp luật. Để tìm ra lời giải cứu cánh cho bài toán này, chúng ta cần nhìn rộng ra thế giới. Hãy xem các quốc gia có nền nông nghiệp phát triển hàng đầu đã thiết lập hàng rào kỹ thuật như thế nào để ngăn chặn từ sớm mọi hành vi trục lợi thủ tục. Tại Thái Lan, đối thủ cạnh tranh lớn nhất của sầu riêng Việt Nam, quy trình quản lý đã được số hóa và giám sát chéo hoàn toàn từ lâu. Bộ Nông nghiệp Thái Lan triển khai hệ thống quản lý mang tên EGAP. Hệ thống máy tính này tự động đối chiếu năng lực sản xuất thực tế của từng nhà vườn, với khối lượng hàng hóa xuất khẩu trên thực tế. Một mảnh vườn tại tỉnh Chantaburi đăng ký diện tích và được thuật toán tính toán sản lượng tối đa là 20 tấn sầu riêng một năm. Nếu có doanh nghiệp thương mại nào sử dụng mã số của vườn này để khai báo xuất khẩu đến tấn thứ 21, hệ thống máy tính sẽ lập tức tự động khóa mã và phát lệnh cảnh báo. Không một cán bộ nào có thể dùng quyền lực cá nhân để can thiệp thủ công vào việc này. Chưa dừng lại ở đó, Thái Lan bắt buộc rán tem QR độc lập lên từng quả sầu riêng bán ra nước ngoài. Cơ quan kiểm dịch hay người tiêu dùng chỉ cần quét mã là biết chính xác quả sầu riêng này được cắt vào ngày nào, tại khu vườn của ai, do hợp tác xã nào đóng gói và đi trên xe container nào. Việc làm giả nguồn gốc nông sản hoặc cắt sầu riêng non bị luật pháp Thái Lan quy vào tội hình sự. Quy định nghiêm khắc này đã triệt tiêu hoàn toàn động lực mượn mã số hay mua bán giấy tờ của các công ty môi giới. Nhìn sang Nhật Bản, quốc gia có tiêu chuẩn chất lượng nông sản khắt khe hàng đầu thế giới. Họ lại giải quyết bài toán minh bạch thông qua mô hình hợp tác xã nông nghiệp toàn quốc, gọi tắt là JA. Ở Nhật Bản, người nông dân không bao giờ phải tự mình đi xin các loại giấy phép, mã số từ cơ quan quản lý. Các doanh nghiệp thương mại cũng không có cơ hội để đi cửa sau nhằm thao túng chuỗi cung ứng. Hợp tác xã JA đóng vai trò là đại diện duy nhất, đứng ra quản lý toàn bộ dữ liệu sản xuất của các thành viên. Mọi thông tin về việc sử dụng loại phân bón nào, ngày xuống giống, sản lượng thu hoạch đều được cập nhật công khai trong mạng nội bộ của hợp tác xã. JA cũng là đơn vị duy nhất đứng ra đàm phán và phân phối hàng hóa cho các chuỗi siêu thị hoặc đối tác xuất khẩu. Cơ chế này tạo ra một bộ lọc tự nhiên, nếu một cá nhân có ý định làm giả số liệu, họ sẽ ngay lập tức bị hệ thống giám sát nội bộ của hợp tác xã phát hiện và loại trừ. Mô hình này giúp loại bỏ hoàn toàn tầng lớp thương lái trung gian, đồng thời bảo vệ lợi ích kinh tế cho người trồng thật. Trong khi đó, tại Mỹ, một nền nông nghiệp quy mô công nghiệp khổng lồ, họ lại áp dụng chết lý quản lý dựa trên việc phân tán quyền lực kiểm tra và tối đa hóa trách nhiệm giải trình. Đạo luật hiện đại hóa an toàn thực phẩm của Mỹ quy định rất rõ về cơ chế kiểm soát theo chuỗi. Thay vì tập trung toàn bộ quyền lực phê duyệt, cấp phép vào tay một vài cơ quan quản lý nhà nước ở Trung ương, chính phủ Mỹ chỉ đưa ra bộ tiêu chuẩn kỹ thuật nền tảng. Việc kiểm tra thực địa, xét nghiệm dư lượng chất độc hại và cấp chứng nhận vùng trồng được giao cho các tổ chức kiểm định độc lập có uy tín thực hiện, các tổ chức này phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác của chứng nhận mà họ cấp. Nếu xảy ra tình trạng gian lận hồ sơ hoặc hàng hóa nhiễm chất cấm bị phát hiện tại biên giới, không chỉ doanh nghiệp xuất khẩu bị cấm cửa vĩnh viễn, mà chính đơn vị kiểm định độc lập đó cũng sẽ bị tước giấy phép hoạt động và đối mặt với khoản bồi thường tài chính khổng lồ. Cơ chế này khiến cho việc dùng tiền để bôi trơn, chạy trọt thủ tục trở nên vô nghĩa, bởi không một đơn vị kiểm định nào dám đánh đổi cả sự nghiệp và tài sản của mình để làm vừa lòng một vài nhóm lợi ích ngắn hạn. Từ những bài học của vụ án này và cách làm của các nước bạn, các chuyên gia kinh tế khẳng định rằng muốn cứu ngành sầu riêng tỷ đô, chúng ta phải thay đổi tận gốc cách thức quản lý. Một hệ thống vận hành thủ công, duyệt hồ sơ bằng giấy và phụ thuộc hoàn toàn vào cái lắc đầu hay cái gật đầu của một vài cán bộ, chính là mảnh đất dung dưỡng cho tiêu cực. Giải pháp đầu tiên và mang tính sống còn là phải công khai, minh bạch hóa toàn bộ quy trình cấp mã số bằng công nghệ số. Bản đồ số về toàn bộ các vùng trồng sầu riêng trên cả nước cần phải được đưa lên mạng Internet để ai cũng có thể kiểm TRA. Người dân, doanh nghiệp và các cơ quan giám sát phải nhìn thấy được thời gian thực về vị trí, diện tích, sản lượng và chủ sở hữu của từng mã số vùng trồng. Việc áp dụng công nghệ mã hóa dữ liệu từ khâu chăm sóc tại vườn, đóng thùng tại nhà kho đến khi xe lăn bánh qua cửa khẩu sẽ chặn đứng hoàn toàn tình trạng mượn mã số hay làm giả hồ sơ. Khi tất cả các thông tin đều phơi bầy dưới ánh sáng và không ai có thể tự ý sửa đổi, quyền lực của những nhóm lợi ích sẽ tự động biến mất. Giải pháp thứ hai là phải đập tan mô hình mua bán trộm giật thông qua thương lái trung gian. Ngành sầu riêng Việt Nam cần phải chuyển sang mô hình bắt tay chặt chẽ từ góc đến ngọn giữa các doanh nghiệp lớn và bà con nông dân. Các tập đoàn nông nghiệp có tiềm lực sẽ đứng ra đầu tư hạ tầng, chịu trách nhiệm làm thủ tục xin cấp mã số vùng trồng một cách chính danh. Đổi lại, người nông dân cam kết tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật và bán sản phẩm lâu dài cho doanh nghiệp theo mức giá ổn định. Sự gắn kết này tạo ra một bức tường thành vững chắc, giúp toàn bộ chuỗi sản xuất chịu đựng được các biến động về giá cả cũng như các đợt xiết chặt kiểm dịch từ phía biên giới. Bên cạnh đó, chính bà con nông dân cũng cần phải tỉnh ngộ sau biến cố này. Thời kỳ làm ăn tự phát, dựa vào may rủi và bán hàng tiểu ngạch qua đường mòn lối mở đã chấm dứt. Việc giữ gìn sự trung thực cho mã số vùng trồng của chính gia đình mình không còn là việc đối phó với cơ quan kiểm tra. Đó chính là việc bảo vệ tài sản, bảo vệ nồi cơm của chính họ. Khi người làm ra sản phẩm biết trân trọng sự minh bạch, nông sản Việt mới có được chiếc dễ sâu để đứng vững trước mọi dông bão. Vụ án thao túng thị trường sầu riêng thông qua việc cấp mã số vùng trồng là một nốt chầm đau sót, nhưng đó là đợt thanh lọc cần thiết để cắt bỏ khối ưu nhọt đang gặm nhấm nền nông nghiệp. Việc đưa những sai phạm lớn ra ánh sáng cho thấy tinh thần không có vùng cấm trong việc bảo vệ nền kinh tế và quyền lợi của người lao động. Khi các rào cản do con người cố tình dựng lên được dẹp bỏ, dòng chảy của nông sản sẽ quay về đúng giá trị thật của nó. Giá trị của quả sầu riêng Việt Nam khi xuất khẩu trong tương lai sẽ không được định đoạt bằng những cái bắt tay ngầm sau phòng làm việc đóng kín của các quan chức. Nó phải được quyết định bằng sự chuyên nghiệp của những nhà kho đóng gói, bằng tính trung thực của hồ sơ nguồn gốc và bằng chất lượng của từng quả sầu riêng được làm ra từ những giọt mồ hôi chân chính của người nông dân. Đó là con đường duy nhất để đưa nông sản Việt thoát khỏi lời nguyên bấp bênh và khẳng định vị thế kêu hãnh của mình trên thị trường toàn cầu.