Tại Sao Lục Quân Việt Nam Không Tổ Chức Bộ Tư Lệnh Riêng?

Nhìn vào sơ đồ tổ chức của Cội đội Nhân dân Việt Nam, người ta dễ dàng nhận ra những mảnh ghép vô cùng quen thuộc. Từ Hải quân, Phóng không không quân, cho đến các lực lượng chuyên trách như Cảnh sát biển hay Bộ đội biên phòng. Tất cả đều có bộ tư lệnh riêng để quản lý và điều hành tác chiến. Thế nhưng người Anh cả lục quân lại không đi theo mô hình đó. Mọi hoạt động điều phối của lực lượng đều đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Bộ Quốc phòng và Bộ Tổng tham mưu. Vậy tại sao lại có sự kỳ lạ này? Liệu đây đơn thuần là sự kế từa từ lịch sử chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ, hay là một tình toán chiến lược sắt bén, phản ánh chiều sâu nghệ thuật quân sự và học thuyết quốc phòng toàn dân? Để hiểu về câu chuyện của Việt Nam, trước hết hãy nhìn ra thế giới. Phần lớn quân đội các quốc gia hiện nay được tổ chức dựa trên 3 trụ cột chính, lục quân, hải quân và không quân. Mỗi quân chủng có thể xem như một đế chế riêng với bộ máy chỉ huy và quản lý độc lập. Ở cấp cao hơn là bộ tổng tham mưu hoặc cơ quan chỉ huy quân sự cấp cao nhất, tùy theo cách gọi của từng quốc gia. Đây là nơi thống nhất định hướng chiến lược, phối hợp hoạt động giữa các quân chủng và điều hành chiến dịch ở cấp độ toàn quân. Tuy nhiên giữa mỗi nước, cách tổ chức biên giới cấp chiến lược lại có những khác biệt rất lớn. Đầu tiên, hãy nhìn vào Hoa Kỳ, quốc gia duy trì bộ lục quân từ năm 1947. Bản chất của quân đội Mỹ không đơn thuần là bảo vệ lãnh thủ trong nước, mà là một lực lượng viễn trình toàn cầu. Cả đơn vị có thể được điều động từ châu Âu, Trung Đông hay khu vực Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương, đồng thời phải duy trì khả năng sẵn sàng chiến đấu ở mọi tình huống. Trong mô hình ấy, bộ lục quân Mỹ sẽ không trực tiếp điều hành các trận đánh hay chiến dịch cụ thể. Nhân vụ chính của họ là xây dựng lực lượng, từ tuyển quân, huấn luyện, trang bị, phát triển học thuyết, cho đến đảm bảo hậu cần, kỹ thuật. Khi chiến sức xảy ra, các đơn vị lục quân sẽ được đặt dưới quyền chỉ huy của Bộ Tư lệnh Tác chiến thống nhất theo từng khu vực hoặc nhiệm vụ. Nhờ sự phân tách này, những từng lính chiến trường có thể tập trung hoàn toàn vào việc đánh trận, trong khi bộ lục quân tiếp tục đảm bảo nguồn lực cần thiết phía sau. Hãy thử hình dung, nếu hội đồng tham mưu trưởng liên quân hay các bộ tư lệnh tác chiến hợp nhất vừa phải căng não lập kế hoạch tác chiến chiến lược, lại vừa phải lo từng việc nhỏ như mua xám xe tăng Abrams, tuyển mộ hay huấn luyện binh sĩ tại nội địa, bộ máy chỉ huy sẽ nhanh chóng bị quá tải. Do đó, bộ lục quân Mỹ ra đời như một mắt xích truyền biển. Trong khi đó, câu chuyện của Liên bang Nga lại đến từ áp lực của một gác khổng lồ địa lý. Với lãnh thổ rộng lớn nhất hành tinh, trải dài qua 11 múi giờ và chung đường biên giới với 16 quốc gia, quy mô lục quân Nga là vô cùng đổ sội. Vì thế, Nga cần một cơ quan chuyên trách để quản lý công tác xây dựng lực lượng, huấn luyện, bảo đảm kỹ thuật, cũng như duy trì khả năng sẵn sàng chiến đấu của các đơn vị trên phạm vi rộng. Nhờ đó, bộ tổng tham mưu sẽ có điều kiện tập trung hơn vào nhiệm vụ hoạch định và chỉ huy ở cấp chiến lược. Thực tế chiến tranh đã cho thấy vì sao mô hình này là cần thiết. Từ hai cuộc chiến tại Chechnya đến các chiến dịch quân sự quy mô lớn gần đây, việc điều phối hàng trăm lữ đoàn trải dài từ Viễn Đông, Siberia, cho đến biên giới phía Tây, luôn là một bài toán quản trị cực kỳ phức tạp. Điều này bộc lộ rõ vào cuối năm 1994, khi Nga mở chiến dịch tiến vào Grozny. Để tạo thành lực lượng chiến đấu, Moskova phải huy động các đơn vị từ nhiều quân khu khác nhỏ. Tuy nhiên, mỗi đơn vị lại có cách huấn luyện, tổ chức và bảo đảm hậu cần riêng. Thậm chí, một số chỉ vừa mới được ghép đội hình ngay trước khi bước vào chiến đấu. Hiệp quả là công tác hiệp đồng gặp nhiều khó khăn. Việc tiếp tế đạn dược, giới trước khí tài cũng như duy trì thông tin liên lạc trở nên ngắt quãng. Trong trận đánh Grozny, nhiều đơn vị tiến vào thành phố mà không nằm do vị trí hay hoạt động của các lực lượng bên cạnh. Đây cũng là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến thất bại nặng nề của Nga trong chiến tranh Chechnya lần thứ nhất. Sau cuộc chiến, giới lãnh đạo Nga nhận ra rằng Bộ Tổng tham hiệu không thể vừa đảm nhiệm vai trò hoạch định chiến lược vừa trực tiếp xử lý toàn bộ công việc thường nhất của cả lực lượng khổng lồ. Nhân thức đó trở thành một trong những động lực thúc đẩy Moscow cải tổ tận gốc cơ cấu trinh quyền. Hiệp quả là vào năm 2009, Nga đã hoàn thành việc tái cấu trúc bộ tư lệnh lục quân, bài toán vốn dài dẳng sau thời một thập kỷ, đồng thời giáo chọn nhiệm vụ quản lý và huấn luyện cho cơ quan này. Mục tiêu lớn nhất là cười bỏ cánh nặng hành chính khỏi Bộ Tổng tham hiệu. Có như vậy, tổ chức đầu não mới có thể tập trung vào nhiệm vụ cốt lõi là xây dựng chiến lược và chỉ huy chiến tranh ở cấp độ cao nhất. Vậy thì, nếu mô hình ấy đã giúp nhiều quốc gia nâng cao khả năng quản lý lực lượng, tại sao quân đội nhân dân Việt Nam lại lựa chọn một cách tổ chức hoàn toàn khác? Thực ra, nguyên nhân đầu tiên xuất phát từ một thực tế rất cơ bản. Ngay từ điểm khởi nguồn, cơ cấu chỉ huy của ta đã phát triển theo một con đường rất khác so với nhiều quốc gia trên thế giới. Khi lực lượng vũ trang cách mạng ra đời, quân đội Việt Nam gần như đồng nhất với lực lượng trên bộ. Thế điểm đó, trừ có hải quân hay không quân theo đúng nghĩa của những quân chủng độc lập hiện đại, hầu hết hoạt động chiến đấu đều diễn ra trên đất liền. Chính vì vậy, khi Bộ Tổng tham hiệu được thành lập vào năm 1945, cơ quan này trên thực tế đã trực tiếp đảm nhiệm luôn vai trò chỉ huy lực lượng lục quân. Mô hình đó tiếp tục được duy trì trong suốt cuộc hành trình chống Pháp, chống Mỹ, cũng như những cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới sau này. Qua nhiều thập kỷ, cơ chế chỉ huy ấy đã chứng minh được hiệu quả trong thực tiễn chiến tranh. Dần dần nó trở thành một phần đồn định trong cơ cấu tổ chức của quốc đội nhân dân Việt Nam. Tuy nhiên, điều tốt lịch sử không phải là lý do duy nhất. Nếu chỉ đơn thuần dựa vào truyền thống, cơ cấu ấy hoàn toàn có thể bị cải tổ sau khi hòa bình lập lại. Vậy những lý do nào khiến quốc đội ta lựa chọn hoàn thiện và duy trì mô hình cũ cho đến tận ngày nay? Để trả lời câu hỏi đó, cần nhìn vào chính sách Việt Nam chuẩn bị cho chiến tranh. Bởi cơ cấu chỉ huy của một đội quân không thể tách rời khỏi học thuyết quân sự, cũng như cách sử dụng lực lượng trên chiến trường. Ở Việt Nam, điều này được thể hiện rõ qua học thuyết chiến tranh nhân dân và nền quốc phòng toàn dân. Theo đó, bảo vệ Tổ quốc là sứ mệnh của toàn dân, cũng cải thông chính trị, chứ không riêng gì lực lượng vụ trả. Vì vậy, hạt nhân của thiết trận phòng thủ không phải là một một tự lệnh tập trung, mà là mạng lực quân khu trải rộng trên những hướng chiến lược. Khác với góc nhìn phổ thông rằng, quân khu chỉ quản lý các đơn vị bộ binh. Trên thực tế, mỗi quân khu là một lực lượng hợp thành hoàn chỉnh. Trong biên chế của họ, có cả pháo binh, tăng thiết giáp, công binh cùng nhiều lực lượng bảo đảm khác. Nhờ vậy, từng quân khu hoàn toàn có thể tự đứng vững và tác chiến độc lập. Quan trọng hơn, tư lệnh quân khu chính là người trực tiếp nắm quyền điều hành phần lớn lực lượng lục quân trên địa bàn phụ trách. Nếu đặt thêm bộ tư lệnh lục quân giữa bộ Tổng Tham Mưu và quân khu, bộ máy rất dễ bị trồng chéo nhiệm vụ. Bộ Tổng Tham Mưu vốn đã chỉ huy chiến lược toàn quân, còn quân khu thì đang trực tiếp quản lý các đơn vị trên địa bàn. Việc để thêm một bộ tư lệnh sẽ tạo ra một tầng trung gian dườm giả mà lại không mang lại nhiều hữu quả. Tất nhiên, chỉ dựa vào các quân khu thì vẫn chưa đủ, bởi chiến tranh hiện đại luôn đòi hỏi những lực lượng cơ động có thể nhanh chóng tăng cường cho bất kỳ hướng nào. Đó là lý do quân đội Nhân dân Việt Nam duy trì các quân đoàn chủ lực. Nếu quân khu được ví như La Tráng bảo vệ từng hướng chiến lược, thì quân đoàn chính là những quả đẩm thép cơ động của Bộ Quốc phòng. Không bị dòng buộc vào một khu vực cố định, các đơn vị này có thể nhanh chóng truy viện cho bất kỳ chiến trường nào khi cần thiết. Họ cũng có đầy đủ lực lượng để đánh độc lập hoặc phối hợp với quân địa phương. Sự kết hợp giữa quân khu và quân đoàn giúp quân đội vừa có lực lượng bám địa bàn, vừa duy trì khả năng cơ động chiến lược, mà không cần phải hình thành thêm một bộ tư lệnh để điều phối. Đây chính là nguyên tắc chỉ huy tập trung, thống nhất của quân đội nhân dân Việt Nam. Hiện nay, mệnh lệnh tắc chiến được truyền theo một tuyến trực tiếp từ Bộ Quốc phòng và Bộ Tầu Tham Mưu. Mệnh lệnh đi thẳng xuống các quân khu, quân đoàn, binh chủng, rồi đến ngay các đơn vị chiến đấu. Việc cắt giảm cấp trung gian giúp các quy định chỉ đạo được truyền đi nhanh chóng, linh hoạt và thống suốt. Điều này càng có ý nghĩa khi lục quân luôn là lực lượng có quy mô lớn nhất trong toàn quân, Đặt nhanh tắc chiến chủ đạo này dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Bộ Tầu Tham Mưu giúp bảo đảm tính nhất quán trong việc xây dựng kế hoạch và điều hành các chiến dịch trên phạm vị toàn quốc. Bên cạnh đó, sự phân khắp hiện tại cũng tạo nên một cấu trúc rất tối yêu. Lực lượng tại chỗ vừa chủ động bám địa bản, vừa phối hợp nhịp nhà với các đơn vị cơ động chiến lược. Tất cả cùng vận hành thống nhất dưới sự định hướng công tác đạc và công tác chính trị của Tổng cục Chính trị. Rõ ràng mô hình này vừa nâng cao tính tự chủ cho từng vùng chiến lược, vừa giải phóng áp lực quản lý cho cơ quan chỉ huy trung ương. Chừng nào tắc chiến trên bộ còn giữ vai trò quyết định, lục quân vẫn sẽ là trọng tâm điều hành trực tiếp của Bộ Tổng Tham Mưu. Và chính sự phân hóa về nhiệm vụ ấy cũng là thứ quyết định cơ cấu chỉ huy của từng quân chủng. Trong khi lục quân không có bộ thư lệnh riêng, thì Hải quân và Phòng không không quân lại duy trì mô hình này. Khác với tắc chiến trên đất liền, các lực lượng cây trên lại hoạt động trong những môi trường đặc thủ là trên biển và trên không. Họ phải quản lý những hệ thống vũ khí công nghệ cao, khai thác khả tầng chuyên biệt như sân bay, cảng quân sự, trạm radar. Đồng thời, hai quân chủng này còn phải tuân thủ những quy trình huấn luyện, cũng như những quy định pháp lý quốc tế hoàn toàn khác biệt. Ngược lại, lục quân tắc chiến trên đất liền và gắn liền với thế trận tại địa phường. Về mặt chuyên ngành, những lực lượng như pháo binh, tăng thiết giáp hay thông tin liên lạc đều có các cục hoặc bộ tư lệnh binh chủng đáng nhận. Về mặt tắc chiến địa bàn, mạng lưới quân khu và quân đoàn đã trực tiếp quản lý. Khi các đội mối hiện tại đã hoàn thành tốt cả nhiệm vụ chuyên ngành lẫn chỉ huy trực tiếp, việc lập thêm một bộ tư lệnh lục quân ở cấp toàn quân là hoàn toàn không cần thiết. Có thể khẳng định, việc Việt Nam không lập bộ tư lệnh lục quân hoàn toàn không phải là một thiếu sót về mặt tổ chức. Đó là lựa chọn chiến lược, có tính toàn kỹ lưỡng, đục kế từ lịch sử, củng cố bởi học thức quân sự và được chứng minh bằng thực tiễn bảo vệ tổ quốc. Bộ máy chỉ huy vốn không có một công thức cố định nào mà luôn chuyển mình theo từng giai đoạn. Hôm nay, mô hình thiết ngọn này vẫn là đáp án tối ưu cho thế trận phòng thủ toàn dân. Nhưng trong tương lai, khi cuộc chiến tranh hiện đại đặt ra những đòi hỏi mới, nghệ thuật tổ chức lực lượng của chúng ta sẽ tiếp tục biến hóa ra sao? Câu trả lời nằm chính ở tính linh hoạt và bản lĩnh thức ứng tuyệt vời của quân đội nhân dân Việt Nam.