1997 | Cái Lạc Hậu Đã Cứu Việt Nam | Khủng Hoảng Châu Á

Bạn có đấy ý không? Bố mẹ bạn vẫn không tin vào chứng khoán, vẫn thích giữ vàng, vẫn thích mua một mảnh đất hơn là mua quỹ đầu tư, vẫn để tiền mặt trong cái két nhỏ trong tủ. Có thể bạn nghĩ họ lạc hậu, có thể bạn nghĩ họ sợ rủi ro, nhưng đây là sự thật mà ít người nói thẳng. Cái không tin của bố mẹ bạn không phải tâm lý cá nhân, nó là di sản của một đêm cụ thể ở một thành phố cụ thể của năm 1997. Đêm đó, Băng Cốc sụp. Vài tháng sau, Jakarta sụp. Vài tuần sau nữa, Seoul sụp. Como, nền kinh tế lớn nhất châu Á, rơi vào khủng hoảng tồi tệ nhất kể từ Thế chiến thứ 2. GDP Indonesia âm 13%, GDP Thái Lan âm 10%, hàng triệu người mất việc, hàng trăm doanh nghiệp phá sản trong vài tháng. Nhưng có một nước không sụp, Việt Nam vẫn tăng trưởng dương 5,8% năm 1998. Đây là câu chuyện về cái đêm đó, câu chuyện về hai người, một ở Băng Cốc, một ở Bình Dương. Cùng năm, cùng ngành, hoàn toàn khác kết cục. Bạn cần hiểu. Vì cái cách bạn đầu tư hôm nay, một phần là di sản của những gì đã không xảy ra với Việt Nam năm 1997. Mình kể bạn nghe hai con người, họ chưa bao giờ gặp nhau, họ sống cách nhau gần 1.500 cây số. Nhưng tháng 12 năm 1996, cuộc đời họ song song một cách kỳ lạ. Người thứ nhất Khun Somchai, 45 tuổi, sinh ra ở Băng Cốc, là chủ một công ty bất động sản nhỏ tên SCB Property. Tốt nghiệp đại học Chulalongkorn, nành quản trí kinh doanh. Vợ ông là giáo viên cấp 2, hai con học trưởng quốc tế. Gia đình ông sống ở quận Sukhumvit gần Phrom Phong. Năm 1995, Khun Somchai vay từ Bangkok International Banking Facility, viết tắt BIBF, một cơ chế mà chính phủ Thái Lan vừa lập năm 1993 để cho doanh nhân Thái tiếp cận đô la Mỹ lại suất thấp. Ông vay 50 triệu đô la Mỹ, lái 6% một năm. Đem về xây một tower 38 tầng ở Sukhumvit, tên dự án Tower One. Tháng 12 năm 1996, Tower One đã xây xong 22 tầng, 60% căn hộ đã có người đặt cọc. Khun Somchai đang dự biệt cuối năm với các đối tác. Ông cười nhiều, bạn bè gọi ông là doanh nhân Bangkok đời mới. Người thứ hai, ông Tâm, 50 tuổi, sinh ra ở Long An, là chủ một xưởng diệt nhỏ ở Bình Dương, tên xưởng Tâm. 80 công nhân, vợ ông quản lý kho, hai con trai phụ ông trong xưởng. Cả gia đình sống trong căn nhà cấp 4 cạnh xưởng. Năm 1995, ông Tâm cũng mở rộng sản xuất, nhưng ông không vay được đô la Mỹ, Ngân hàng Việt Nam thời đó không cho doanh nghiệp nhỏ vay ngoại tệ. Ông vay tiền đồng, lãi 14% một năm từ Ngân hàng Nông nghiệp Bình Dương. Mua thêm 20 máy dệt, xuất khẩu vải sang Bangkok và Jakarta. Tháng 12 năm 1996, đơn hàng tới tấp, 60% từ khách Thái Lan và Indonesia. Doanh thu xưởng Tâm tăng 40% so với năm 1995. Hai người, hai nước, cùng một năm. Họ đều đang đứng trên đỉnh. Cả hai đều không biết đỉnh đó sắp lật. Bây giờ bạn cần hiểu bối cảnh. Đầu thầm niên 90, châu Á được gọi là phép lạ kinh tế. Một cụm từ World Bank dùng trong báo cáo năm 1993, tựa The East Asian Miracle. Trong báo cáo đó, World Bank ghi Thái Lan, Indonesia, Malaysia, Hàn Quốc, Philippines tăng trưởng trung bình 7-9% mỗi năm trong suốt thập miên 80 và đầu 90. Singapore và Hồng Kông cao hơn. Nhật Bản dù chậm lại vẫn là nền kinh tế thứ hai thế giới. Vốn nước ngoài đổ vào ảo ạt. Theo IMF, năm 1996, 5 nước châu Á cộng Hàn Quốc nhận tổng cộng 93 tỷ đô la vốn đầu tư. 93 tỷ là bao nhiêu? Gấp 3 lần GDP toàn bộ Việt Nam năm đó. Một quốc gia 75 triệu dân làm cả năm, bằng vốn 5 nước hàng xóm nhận trong 12 tháng. Thái Lan là con cưng của các quỹ đầu tư. Đồng bạc PEG cố định ở 25 bạc ăn 1 đô la Mỹ từ năm 1984. Lãi suất đô la Mỹ ở Mỹ chỉ 5%, lãi suất bạc ở Thái 13%. Một doanh nhân Thái có thể vay đô la Mỹ lãi 5%, đổi sang bạc, lùi thiết kiệm hoặc đầu tư bất động sản lời 13-25%. Phép toán đơn giản đến mức trẻ con cũng tính được. Hậu quả Tới tháng 6 năm 1997, doanh nghiệp Thái nợ nước ngoài tổng cộng 73 tỷ đô la Mỹ. 80% là nợ ngắn hạn giữa một năm. Bangkok tồn kho 350.000 căn hộ chưa bán. Sản chứng khoán xét vốn hóa 140 tỷ đô la Mỹ gấp đôi GDP Thái Lan. Khun Somchai là một trong hàng nghìn doanh nhân Thái đi theo phép toán đó. Ông không bất thường. Ông là sản phẩm của hệ thống. Việt Nam thì sao? Việt Nam vừa thiết lập quan hệ ngoại giao với Mỹ năm 1995, vừa gia nhập ASEAN năm 1995, vừa nhận được làn sóng FDI đầu tiên đỉnh năm 1996 với 9,6 tỷ đô la cảm kết. Đây là sự khác biệt cốt lõi. Vốn vào Việt Nam là FDI dài hạn. Toyota mở nhà máy, Sony mở nhà máy, Honda mở nhà máy. Họ không thể rút trong một đêm. Nhà máy không bay được. Vốn vào Thái Lan là Portfolio Investment, tiền nóng. Vào sản chứng khoán SET, vào trai phiếu, vào bất động sản qua các quý đầu tư có thể bay trong một đêm và sẽ bay. Việt Nam thời đó cũng không có thị trường chứng khoán. HOSI phải đến tháng 7 năm 2000 mới mở. Không có chỗ cho tiền nóng vào. Không có chỗ cho tiền nóng ra. Đồng viên đi quản lý chặt. Doanh nghiệp tư nhân không được vay đô la Mỹ trực tiếp. Bây giờ câu hỏi quan trọng nhất. Việt Nam còn lạc hậu nên hên hay Việt Nam đã chủ động giữ lại sự lạc hậu đó? Câu trả lời, mình sẽ đi đến cuối video. Đầu tiên, hãy nhìn xem chuyện gì xảy ra ở Bangkok đêm 2 tháng 7 năm 1997. 2 tháng 7 năm 1997, 5 giờ sáng giờ Bangkok, Thủ tướng Chavalit Yongchayut xuất hiện trên truyền hình quốc gia. Ông tuyên bố, nền hàng trung ương Thái Lan đã quyết định thả nổi đồng bạc. Câu đó nghe vô hại. Nhưng nó có nghĩa là gì? Để bạn hình dung, hãy nhớ rằng đồng bạc đã peg ở 25 bạc ăn 1 đô la Mỹ trong 13 năm. Cả nền tinh tế Thái Lan vận hành dựa trên cái peg đó. Khi nhà nước thả nổi, có nghĩa là tỷ giá sẽ do thị trường quyết định. Và thị trường đã chờ đợi điều này từ 6 tháng nay. Trong 3 ngày, bạc rớt xuống 30. Trong 1 tháng, 35. Đến tháng 1 năm 1998, 56 bạc ăn 1 đô la Mỹ. Đồng bạc mất 56% giá trị trong 6 tháng. Bây giờ bạn là Khun Somchai. Bạn nợ 50 triệu đô la Mỹ. Tháng 6, để trả nợ, bạn cần khoảng 1,25 tỷ bạc. Tháng 1 năm 1998, để trả nợ đó, bạn cần 2,8 tỷ bạc. Số nợ của bạn không tăng, nhưng số bạc bạn phải kiếm để trả nợ đã hơn gấp đôi qua đêm. Cùng lúc, doanh thu của Taiwan thì rơi. Người Thái không có tiền mua căn hộ nữa. Người Singapore, Hồng Kông đã rút khỏi thị trường bất động sản Bangkok từ tháng 5. 60% người đặt cọc xin lại tiền. 40% còn lại biến mất. Khun Somchai phá sản tháng 3 năm 1998. Bây giờ, để bạn thực sự hiểu cơ chế, mình kể bạn nghe một cuộc đối thoại tưởng tượng. Một quán cà phê ở Silom, Bangkok, tối ngày 4 tháng 7 năm 1997. Khun Somchai và một người bạn làm ngân hàng cùng ngồi. Mày thấy chưa? Họ thả nổi rồi. Tao thấy, mai tao phải gặp các giám đốc BIPF. Họ sẽ gọi nợ chứ. Tất cả, họ cần đô để trả ngân hàng mẹ ở New York. Nhưng tao không có 50 triệu đô. Tao biết, mày phải bán Tower One. Bán cho ai? Cả thị trường đang sập. Mất hôm nay, vẫn nhẹ hơn mất tháng sau. Đó là cuộc đối thoại tưởng tượng. Nhưng phép toán là thật. Hãy để câu đó ngấm một lát. Bây giờ, chuyển sang Việt Nam. Cùng thời điểm tháng 7 năm 1997, ông Tâm đang ở Bình Dương. Ông nghe tin Thái Lan thả nổi bạt qua đài. Ông không hiểu lắm. Nhưng ông biết một điều. Tuần sau, đơn hàng từ Bangkok không đến. Tưởng tượng hai quán phở cùng mở năm 1990 ở Sài Gòn. Quán A Vai 5 tỷ tiền đô la mở chuỗi 50 cửa hàng doanh thu chính từ khách Thái Lan và Indonesia. Quán B chỉ có một quán, 5 cái bàn, không nợ ai, bán cho dân quận 1. Năm 1997, du lịch Thái Lan đột ngột giảm 60%. Quán A doanh thu sập. Nợ đô la Mỹ vẫn còn nguyên giá trị bạt đã đổi lên gấp đôi. Vài tháng sau phá sản. Quán B doanh thu giảm 30%, nhưng vẫn sống, vì không nợ ai. Đây không phải vì quán B giỏi hơn quán A. Đây là vì quán B không có cơ hội mắc cái lỗi mà quán A đã mắc. Đó chính xác là điều đã xảy ra với Việt Nam năm 1997. Doanh nghiệp Việt Nam không được vay đô la Mỹ trực tiếp vì luật, vì cơ chế, vì ngân hàng nhà nước kiểm soát chặt. Khi bạt sụp, doanh nghiệp Việt mất đơn hàng, nhưng họ không mất khả năng trả nợ. Họ không phá sản hàng loạt. Họ thắt lưng, xa thải vài người, chờ qua khủng hoảng. Một cơ chế tưởng là lạc hậu, hóa ra cứu cả một nền kinh tế. Tháng 8 năm 1997, đồng Rupia Indonesia bắt đầu sập. Từ 2.400 an 1 đô la Mỹ lên 4.000. Tháng 10, quần Hàn Quốc sập. Tháng 11, Ringgit Malaysia, hàng loạt domino. Cùng cơ chế, doanh nghiệp nợ đô la Mỹ không có khả năng trả khi nội tệ rớt. Đến tháng 6 năm 1998, Rupia Indonesia chạm đáy 16.650 an 1 đô la Mỹ, mất 85% giá trị. Tháng 5 năm 1998, bạo loạn nổ ra ở Jakarta. Tổng thống Suharto, người cầm quyền 32 năm, tử chức. Indonesia rơi vào khủng hoảng chính trị toàn diện. IMF nhảy vào cứu, gói 17.2 tỷ đô la Mỹ cho Thái Lan, 42.3 tỷ cho Indonesia, 58.4 tỷ cho Hàn Quốc. Tổng 118 tỷ đô la Mỹ trong 6 tháng. Đổi lại, IMF yêu cầu các nước cắt tri tiêu công, tăng lãi suất, mở cửa thêm thị trường. Có một câu nhận xét nổi tiếng về cuộc khủng hoảng này. Nó được Joseph Stiglitz, người sau đó nhận giải Nobel Kinh tế năm 2001, viết trong cuốn Globalization and its Discontents xuất bản năm 2002. Các quốc gia châu Á đã được khuyên hoàn toàn sai bởi IMF. Họ được bảo rằng tự do hóa tài khoản vốn là chìa khóa thịnh vượt. Đến khi khủng hoảng nổ ra, chính tự do hóa đó đã giết họ. Hãy để câu đó ngấm một lát. GDP Indonesia năm 1998 âm 13,1% GDP Thái Lan âm 10,5% GDP Hàn Quốc âm 5,7% GDP Malaysia âm 7,4% Hàng triệu người mất việc, đói nghèo quay lại Tỷ lệ tự tử ở Hàn Quốc tăng vọt trong năm 1998 Còn Việt Nam? GDP Việt Nam năm 1998 tăng trưởng dương 5,76% Đồng VND mất giá khoảng 11,7% so với USD trong 2 năm 1997-1998 Không có khủng hoảng ngân hàng, không có doanh nghiệp phá sản hàng loạt, không có IMF gõ cửa, nhưng Việt Nam vẫn bị đau gián tiếp FDI cam kết rơi từ 9,6 tỷ USD năm 1996 xuống 1,6 tỷ năm 1999 Xuất khẩu sang ASEAN giảm 30%, du lịch giảm 50%, lương công nhân ở các khu công nghiệp giảm Đây không phải Việt Nam thoát hoàn toàn Đây là Việt Nam tránh được kịch bản tồi tệ nhất Vì sao? Vì Việt Nam không có những thứ Thái Lan đã có, không có thị trường chứng khoán, không có doanh nghiệp tư nhân vay USD, không có vô nóng đổ vào nên không có vô nóng tháo ra. Đồng VND quản lý chặt, không pét cứng Đã phá giá nhiều lần trong giai đoạn từ năm 1989 đến năm 1996 nên không có tỷ giá quá đắt để thị trường đánh Cái mà chuyên gia tài tránh năm 1996 coi là lạc hậu, hóa ra cứu Việt Nam hoặc đó là chủ động Bạn quyết định Bạn có thể nghĩ chuyện của năm 1997 là chuyện cũ Bạn có thể nghĩ những bài học đó đã xa rồi Bạn có lẽ sinh sau năm 1997 Có lẽ chưa bao giờ thấy một đồng tiền sụp 56% trong 6 tháng Nhiều bạn vẫn đang sống trong cái bóng của ngày 2 tháng 7 năm 1997 Mỗi khi bạn thấy ngân hành nhà nước Việt Nam giữ ben tỷ giá đồng đô la trong khoảng cộng chữ 5% không cho đồng nội tệ tự do trôi bạn đang sống trong cái bóng đó Mỗi khi bố bạn từ chối vay USD lại 4% để mua nhà chọn vay tiền đồng lại 11% dù phép toán nói vay USD lợi hơn bạn đang sống trong cái bóng đó Mỗi khi bà nội bạn giữ 80% Không tin tài sản ở vàng và đất Không tin chứng khoán Không tin gửi USD vào ngân hàng Bạn đang sống trong cái bóng đó Cửa chế không thay đổi Chỉ tên đồng tiền thay đổi Năm 1997 là bạc Rupiah won Năm 2022 Lira Thổ Nhĩ Kỳ mất 44% giá trị Năm 2023 Peso Argentina mất 78% Năm 2024 Rupee Sri Lanka Và lúc nào cũng có một quốc gia nhỏ Đông Nam Á không xụp theo Đứng đó gánh đau gián tiếp Không phá sản Vì cái không có lại cứu họ Đây không phải chuyện của năm 1997 Đây là cái bố mẹ bạn đã học Bằng tổn thương Bạn được thử hưởng miễn phí Quay lại với Khun Somchai và ông Tâm Sau khi phá sản tháng 3 Năm 1998 Khun Somchai mất tất cả Tower One bị ngân hàng tịch thù Đến năm 2003 Một quỹ đầu tư Mỹ tên là Lone Star mua lại Tower One Với giá 12 triệu đô la Mỹ Bằng 24% chi phí xây dựng Khun Somchai bán nhà Ở Sukhumvit Chuyển về sống với mẹ ở quận Bangkhen Ngoài ô Bangkok Năm 2005 Ông mở một quán cà phê nhỏ Không mở 2010 thêm một quán nữa Cuộc sống ổn lại Nhưng ông không bao giờ vay đô la Mỹ nữa Không bao giờ đầu tư Bất động sản lớn nữa Khi được phỏng vấn năm 2017 Ông nói một câu Cái mất lớn nhất không phải Tower One Cái mất lớn nhất là 5 năm tin rằng Tài chính phương Tây là khôn ngoan Còn ông Tâm Sưởng tâm sống sót qua khủng hoảng Năm 1998 Ông xa thải 25 công nhân Năm 1999 Thuê lại 15 Năm 2000 Mở rộng tìm khách Mỹ thay vì khách Thái Năm 2007 Khi Việt Nam vào WTO Đơn hàng Mỹ bùng nổ Khởi mầu 2010 Ông giao sưởng cho con trai Năm 2025 Ông 78 tuổi Sưởng tâm vẫn còn Giờ tên Tâm Group 800 công nhân Con trai ông Tâm năm nay 45 tuổi Năm ngoái có một ngân hàng nước ngoài Đến trào vay 20 triệu đô la Mỹ Lãi 4% để mở nhà máy mới Anh ấy không quyết được Anh gọi cho cha Ông Tâm lặng một lúc Rồi ông nói một câu duy nhất Mày hỏi ai từng làm sưởng dệt Ở Bangkok năm 1996 Xem họ giờ ở đâu Một thông điệp ngắn Một thông điệp chuyển đi qua thế hệ 28 năm sau ngày mùng 2 tháng 7 Năm 1997 Ông Tâm vẫn ngồi trong căn nhà cấp 4 Khun Somchai vẫn pha cà phê Trong quán nhỏ ở Bangkok Hai người chưa gặp nhau Có lẽ sẽ không bao giờ gặp Bạn nghĩ ông Tâm là người may Hay là người biết một điều Mà khun Somchai phải mất tất cả mới hiểu Khi đến lượt bạn Khi có người trào vay đô la Mỹ Lãi 4% Khi có người bảo thị trường hiện đại không sụp như xưa Bạn chọn theo ai