VÌ SAO MỸ KHÔNG CÓ THỦ TƯỚNG

Nhìn vào mạng độ chính trị thế giới chúng ta sẽ thấy một điều khá thú vị. Nhiều quốc gia có thủ tướng là người điều hành chính phủ, ví dụ như là Vương quốc Anh, Nhật Bản hay Ấn Độ hoặc là một số quốc gia khác. Ở những nước đó, tổng thống hoặc quốc vương nếu có chỉ mang tính biểu tượng, còn thủ tướng mới là người điều hành đất nước mỗi ngày. Nhưng khi nhìn sang nước Mỹ thì mọi chuyện lại hoàn toàn khác. Nước Mỹ họ không có thủ tướng, người đứng đầu đất nước là tổng thống. Tổng thống vừa là nguyên thủ quốc gia, vừa là người điều hành chính phủ. Câu hỏi đặt ra, vì sao người Mỹ lại thiết kế hệ thống như vậy? Vì sao họ không có thủ tướng giống nhiều nước khác? Và điều này có ảnh hưởng đến nước nào hay không? Câu trả lời nằm ở câu chuyện lịch sử rất dài, bắt đầu từ thời nước Mỹ còn chưa tồn tại. Để hiểu hệ thống chính trị của nước Mỹ, phải quay về cuối thế kỷ 18. Thời đó vùng đất ngày nay là nước Mỹ, vẫn chỉ là 13 thuộc địa của Anh, nằm dọc bờ đông của Bắc Mỹ. Những thuộc địa này chịu sự cai trị của Anh, lúc đó là vua George VIII. Mọi quyết định lớn nhỏ đều được đưa ra từ London, cách họ hơn 5.000 cây số qua Đại Tây Dương. Bắt đầu người dân ở các thuộc đường này vẫn chấp nhận điều đó. Nhưng khi nước Anh bắt đầu áp đặt nhiều loại thuế mới để bù đắp chi phí chiến tranh, sự bất mãn bắt đầu bùng lên. Một khẩu hiệu nổi tiếng của thời kỳ đó là, không có đại diện thì không đóng thuế. Không có đại diện ở đây tức là người dân thuộc địa vẫn phải đóng thuế, nhưng họ lại không có đại diện trong Quốc hội Anh. Điều này khiến họ cảm thấy bị đối xử như công dân hạng hai. Căng thẳng leo thang suốt nhiều năm và cuối cùng dẫn đến cuộc chiến tranh giành độc lập nổi tiếng trong lịch sử. Cuộc chiến kéo dài từ năm 1775 đến năm 1783. Sau nhiều năm chiến đấu, các thuộc địa cuối cùng giành được độc lập và lập ra một quốc gia mới, Hợp Trung Quốc-Hoa Kỳ. Nhưng khi chiến tranh kết thúc, một câu hỏi lớn lại xuất hiện. Nước Mỹ mới này sẽ được tổ chức như thế nào? Và điều quan trọng nhất trong đầu những nhà lập quốc của nước Mỹ lúc đó là nỗi sợ rất rõ ràng. Đừng bao giờ quay trở lại mô hình giống vua chúa mà họ vừa thoát khỏi. Sau khi giành độc lập, nước Mỹ chưa có một hệ thống chính quyền ổn định. Vì vậy, vào năm 1787, các nhà lãnh đạo của 13 bang đã tập trung tại Philadelphia để viết một bản hiến pháp mới. Hội nghị này được gọi là hội nghị lập hiến vì thành lập một hiến pháp mới nên gọi như vậy. Những nhân vật sau này trở thành huyền thoại của lịch sử Mỹ đã tranh luận suốt nhiều tháng. Những người nổi bật trong số đó có George Washington, James Madison và Alexander Hamilton. Họ phải trả lời một câu hỏi cực kỳ quan trọng. Ai sẽ điều hành đất nước? Nếu nhìn sang Anh, mô hình khá rõ ràng. Vua là nguyên thủ quốc gia, thủ tướng điều hành chính phủ. Nhưng người Mỹ không muốn có vua. Họ vừa chiến đấu suốt nhiều năm để thoát khỏi một vị vua. Nếu bỏ vua nhưng vẫn có thủ tướng thì một số người lo rằng thủ tướng có thể trở thành một kiểu vua mới. Vì vậy họ quyết định thiết kế một hệ thống hoàn toàn khác. Thay vì có vua hay thủ tướng, họ tạo ra một chức danh mới, đó là Tổng thống. Trong Hiến pháp của Mỹ, Tổng thống được xác định là người đứng đầu nhánh hành pháp của chính phủ liên bang. Nói đơn giản, nếu quốc hội là nơi làm luật, tòa án là nơi giải thích luật thì Tổng thống là người thi hành và điều hành bộ máy nhà nước dựa trên những luật đó. Điều đáng chú ý là chức danh Tổng thống ở Mỹ ngay từ đầu đã được thiết kế, không phải chỉ để tượng trưng. Ở nhiều nước sau này, Tổng thống chỉ đóng vai trò nghi lễ, đại diện cho quốc gia, ký các văn bản mang tính hình thức, quyền lực thực sự nằm trong tay thủ tướng. Nhưng ở Mỹ thì ngược lại, Tổng thống là người có quyền lực thực sự trong việc điều hành đất nước. Theo Hiến pháp Mỹ, Tổng thống có quyền bổ nhiệm các bộ trưởng để lập nên nội các, chỉ đạo các cơ quan hành pháp, chịu trách nhiệm điều hành toàn bộ chính phủ liên bang. Tổng thống cũng có quyền ban hành các đạo luật mà quốc hội thông qua hoặc phủ quyết chúng nếu cho rằng chưa phù hợp. Ngoài ra, Tổng thống còn là người đại diện cho nước Mỹ trong quan hệ quốc tế, ký kết các hiệp định với các quốc gia khác. Một quyền lực cực kỳ quan trọng khác là Tổng thống, đồng thời giữ vai trò tổng tư lệnh quân đội. Điều này có nghĩa là mọi lực lượng quân sự của nước Mỹ, lục quân, hải quân, không quân cho đến các lực lượng khác đều nằm dưới sự chỉ huy tối cao của Tổng thống. Chính vì vậy, trong nhiều quyết định liên quan đến chiến tranh, an ninh hay triển khai quân đội, Tổng thống đóng vai trò trung tâm và là người cao nhất. Nhìn vào cơ cấu này có thể rất dễ hiểu. Ở nhiều quốc gia, việc điều hành chính phủ là nhiệm vụ của Thủ tướng. Nhưng ở Mỹ, toàn bộ vai trò đó được giao cho Tổng thống. Nói cách khác, Tổng thống Mỹ vừa là nguyên thủ quốc gia, vừa là người lãnh đạo chính phủ. Chính vì vậy mà trong hệ thống chính trị Mỹ không tồn tại chiến tranh Thủ tướng. Những công việc mà Thủ tướng ở nhiều nước khác làm như điều hành nội các, quản lý bộ máy hành pháp, thực hiện chính sách của chính phủ, thì bây giờ Tổng thống của nước Mỹ sẽ đảm nhận. Ví dụ như thời điểm video này ra mắt, người giữ chức Tổng thống Mỹ đó là ông Donald Trump. Khi ông xuất hiện trên trường quốc tế, ông đại diện cho nước Mỹ với tư cách là nguyên thủ quốc gia. Nhưng đồng thời, mỗi ngày ông cũng phải xử lý hàng loạt công việc của chính phủ, ví dụ chính sách kinh tế, năng lượng, đối ngoại cho đến các quyết định liên quan đến quân sự và an ninh. Chính sự kết hợp hai vai trò này khiến Tổng thống Mỹ trở thành một trong những chức vụ quyền lực nhất thế giới. Và đó cũng là lý do căn bản khiến hệ thống chính trị Mỹ không cần đến một Thủ tướng riêng như nhiều quốc gia khác. Tổng thống Mỹ đã làm luôn cả phần việc Thủ tướng rồi. Thế nhưng quyền lực của Tổng thống như vậy có phải là quá lớn hay không và có sợ bị lộng quyền hay không? Tuy trao quyền lực lớn cho Tổng thống, nhưng các nhà lập quốc Mỹ vẫn rất thận trọng. Họ không muốn Tổng thống trở thành một vị vua mới. Để ngăn điều đó, họ thiết kế một cơ chế nổi tiếng trong khoa học chính trị gọi là tam quyền phân lập. Tam ở đây có nghĩa là ba. Hệ thống này chia quyền lực nhà nước thành ba nhánh độc lập với nhau. Nhánh thứ nhất là hành pháp do Tổng thống đứng đầu. Nhánh thứ hai là lập pháp, tức là quốc hội Mỹ, gồm có hai viện, thượng viện và nghị viện. Nhánh thứ ba là tư pháp, đứng đầu là tòa án tối cao. Ba nhánh này kiểm soát lẫn nhau. Ví dụ, Tổng thống có thể phủ quyết luật của quốc hội, nhưng quốc hội có thể bỏ phiếu lại để vượt qua quyền phủ quyết đó. Trong khi đó, tòa án tối cao có thể tuyên bố một đạo luật là vi hiến. Nhờ cơ chế này, quyền lực không bị tập trung quá vào một người. Như bạn có biết được rằng, điều thú vị là trong quá trình viết hiến pháp, không phải ai cũng đồng ý với việc chỉ có một tổng thống của nước Mỹ và chỉ có một chức danh như vậy mà thôi. Một số người đề xuất rằng nên có một hội đồng lãnh đạo gồm nhiều người cùng điều hành chính phủ. Họ cho rằng quá nhiều quyền lực và một cá nhân sẽ gây nguy hiểm. Tuy nhiên, cuối cùng ý tưởng này bị bác bỏ. Lý do là nhiều người tin rằng một chính phủ hiệu quả cần một người chịu trách nhiệm rõ ràng, chứ không phải là một nhóm người cứ cãi nhau liên tục. Vì vậy, họ quyết định chọn mô hình tổng thống. Người đầu tiên giữ chức vụ này tại nước Mỹ đó là George Washington vào năm 1789. Ông đã thiết lập nhiều truyền thống chính trị quan trọng của nước Mỹ, trong đó có việc tự nguyện rời chức sau hai nhiệm kỳ để tránh việc tổng thống trở thành một lãnh đạo suốt đời. Sau khi hệ thống chính trị Mỹ ổn định, nhiều quốc gia ở châu Mỹ Latin lấy đó làm hình mẫu. Các nước như Brazil, Mexico, Argentina đều xây dựng hệ thống chính trị trong đó. Tổng thống là người đứng đầu hành pháp. Điều này khiến khu vực Mỹ Latin trở thành nơi mà mô hình tổng thống phổ biến nhất. Trong khi đó, ở châu Âu và nhiều nước từng là thuộc địa của anh, mô hình nghị viện với thủ tướng lại phổ biến hơn. Như vậy, việc nước Mỹ không có thủ tướng không phải là một điều ngẫu nhiên. Nó là kết quả của cả một quá trình lịch sử, bắt đầu thực cuộc chiến tranh độc lập và nỗi sợ sâu sắc của người Mỹ đối với chế độ vua chúa. Khi thiết kế hệ thống chính trị mới, các nhà lập quốc Mỹ muốn tạo ra một mô hình vừa có lãnh đạo mạnh mẽ, vừa tránh việc tập trung quyền lực quá mức. Giải pháp của họ là tạo ra chức danh tổng thống và xây dựng hệ thống tam quyền phân lập để kiểm soát quyền lực. Chính lựa chọn này đã định hình chính trị Mỹ suốt hơn 2 thế kỷ và khiến nước Mỹ trở thành một trong số ít quốc gia trên thế giới không có chức danh thủ tướng. Bạn nghĩ sao về câu chuyện này? Hỏi thật, người Mỹ họ rất thông minh khi thiết kế ra hệ thống chính trị như vậy. Hãy để lại ý kiến dưới phần bình luận. Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện. Đừng quên nhấn nút đăng ký kênh và nhấn nút like để tiếp tục dõi theo những câu chuyện nữa cùng Bình luận viên Hải Thanh. Còn bây giờ thì xin đừng nói lời trả. Tạm biệt!